Prakarana 5

Verse 88 (चौपाई)

देहु भगति रघुपति अति पावनि। त्रिबिध ताप भव दाप नसावनि।। प्रनत काम सुरधेनु कलपतरु। होइ प्रसन्न दीजै प्रभु यह बरु।। भव बारिधि कुंभज रघुनायक। सेवत सुलभ सकल सुख दायक।। मन संभव दारुन दुख दारय। दीनबंधु समता बिस्तारय।। आस त्रास इरिषादि निवारक। बिनय बिबेक बिरति बिस्तारक।। भूप मौलि मन मंडन धरनी। देहि भगति संसृति सरि तरनी।। मुनि मन मानस हंस निरंतर। चरन कमल बंदित अज संकर।। रघुकुल केतु सेतु श्रुति रच्छक। काल करम सुभाउ गुन भच्छक।। तारन तरन हरन सब दूषन। तुलसिदास प्रभु त्रिभुवन भूषन।।

dehu bhagati raghupati ati pāvani | tribidha tāpa bhava dāpa nasāvani || pranata kāma suradhenu kalpataru | hoi prasanna dījai prabhu yaha baru || bhava bāridhi kumbhaja raghunāyaka | sevata sulabha sakala sukha dāyaka || mana saṃbhava dāruṇa dukha dāraya | dīnabaṃdhu samatā bistāray || āsa trāsa iriṣādi nivāraka | binaya bibeka birati bistāraka || bhūpa mauli mana maṇḍana dharanī | dehi bhagati saṃsṛti sari taranī || muni mana mānasa haṃsa niraṃtara | carana kamala baṃdita aja śaṅkara || raghukula ketu setu śruti racchaka | kāla karama subhāu guna bhacchaka || tārana tarana harana saba dūṣana | tulasīdāsa prabhu tribhuvana bhūṣana ||

Grant me devotion, O Lord of Raghu—most purifying, that destroys the burning pain of worldly existence and the threefold afflictions. To the surrendered You are the wish-fulfilling cow and the wish-fulfilling tree; be gracious, O Lord, and bestow this boon. O Raghunāyaka—like Agastya to the ocean of becoming—You are easy to serve and the giver of every joy. You tear apart the dreadful sorrows born of the mind; O friend of the lowly, You spread the spirit of equality. You remove hope’s anxieties, fear, and jealousy and the like; You expand humility, discernment, and detachment. Crown of kings, ornament of the heart, support of the earth—grant devotion, the boat to cross the river of transmigration. Ever the swan in the Manasar lake of sages’ minds—Your lotus-feet are adored by Brahmā and Śaṅkara. Banner of the Raghu line, the bridge of sacred order, guardian of the Veda—devourer of time, karma, nature, and the guṇas. Saviour, ferrier across, remover of all दोष—O Lord, ornament of the three worlds: (thus prays) Tulsidas.

Verse 89 (दोहा/सोरठा)

बार बार अस्तुति करि प्रेम सहित सिरु नाइ। ब्रह्म भवन सनकादि गे अति अभीष्ट बर पाइ।।35।।

bāra bāra astuti kari prema sahita siru nāi | brahma bhavana sanakādi ge ati abhīṣṭa bara pāi ||35||

彼らは幾度も幾度も主を讃え、愛をもって頭を垂れた。やがてサナカらは、最も望んだ恩寵を得て、ブラフマーの住処へと赴いた。（35）

Verse 90 (चौपाई)

सनकादिक बिधि लोक सिधाए। भ्रातन्ह राम चरन सिरु नाए।। पूछत प्रभुहि सकल सकुचाहीं। चितवहिं सब मारुतसुत पाहीं।। सुनि चहहिं प्रभु मुख कै बानी। जो सुनि होइ सकल भ्रम हानी।। अंतरजामी प्रभु सभ जाना। बूझत कहहु काह हनुमाना।। जोरि पानि कह तब हनुमंता। सुनहु दीनदयाल भगवंता।। नाथ भरत कछु पूँछन चहहीं। प्रस्न करत मन सकुचत अहहीं।। तुम्ह जानहु कपि मोर सुभाऊ। भरतहि मोहि कछु अंतर काऊ।। सुनि प्रभु बचन भरत गहे चरना। सुनहु नाथ प्रनतारति हरना।।

sanakādika bidhi loka sidhāe | bhrātanha rāma carana siru nāe || pūchata prabhुhi sakala sakucāhīṃ | citavahiṃ saba mārutasuta pāhīṃ || suni cahahiṃ prabhu mukha kai bānī | jo suni hoi sakala bhrama hānī || antarajāmī prabhu sabh jānā | būjhata kahahu kāha hanumānā || jori pāni kaha taba hanumaṃtā | sunahu dīnadayāla bhagavaṃtā || nātha bharata kachu pūँchana cahahīṃ | prasna karata mana sakucata ahahīṃ || tumha jānahu kapi mora subhāū | bharatahi mohi kachu aṃtara kāū || suni prabhu bacana bharata gahe caranā | sunahu nātha pranatārati haranā ||

Sanaka and the rest departed for Brahma’s realm. Then the brothers bowed their heads at Rama’s feet. All felt shy to question the Lord; they all looked toward the Wind-god’s son. They longed to hear words from the Lord’s own mouth—words which, once heard, would destroy every doubt. The Lord, knower of all hearts, understood the whole assembly and, as though inquiring, said: “Speak—what is it, Hanuman?” Joining his palms, Hanuman then said, “Listen, O compassionate Lord. My master Bharata wishes to ask something, yet his heart shrinks from putting the question. You know my nature, O Monkey: between Bharata and me there is no reserve at all.” Hearing the Lord’s words, Bharata clasped His feet: “Listen, O Lord, remover of the sufferings of the surrendered.”

Verse 91 (दोहा/सोरठा)

नाथ न मोहि संदेह कछु सपनेहुँ सोक न मोह। केवल कृपा तुम्हारिहि कृपानंद संदोह।।36।।

nātha na mohi saṃdeha kachu sapanehuṃ soka na moha | kevala kṛpā tumhārihi kṛpānaṃda saṃdoha ||36||

主よ、わたしには疑いがない——夢においてさえ、憂いも迷いもない。すべてはただ御身の恩寵、恩寵より生まれる歓喜のまるごとの宝蔵ゆえ。（36）

Verse 92 (चौपाई)

करउँ कृपानिधि एक ढिठाई। मैं सेवक तुम्ह जन सुखदाई।। संतन्ह कै महिमा रघुराई। बहु बिधि बेद पुरानन्ह गाई।। श्रीमुख तुम्ह पुनि कीन्हि बड़ाई। तिन्ह पर प्रभुहि प्रीति अधिकाई।। सुना चहउँ प्रभु तिन्ह कर लच्छन। कृपासिंधु गुन ग्यान बिचच्छन।। संत असंत भेद बिलगाई। प्रनतपाल मोहि कहहु बुझाई।। संतन्ह के लच्छन सुनु भ्राता। अगनित श्रुति पुरान बिख्याता।। संत असंतन्हि कै असि करनी। जिमि कुठार चंदन आचरनी।। काटइ परसु मलय सुनु भाई। निज गुन देइ सुगंध बसाई।।

karauṃ kṛpānidhi eka ḍhiṭhāī | maiṃ sevaka tumha jana sukhadāī || santanha kai mahimā raghurāī | bahu bidhi beda purānanh gāī || śrīmukha tumha puni kīnhi baṛāī | tinh para prabhुhi prīti adhikāī || sunā cahauṃ prabhu tinh kara lacchana | kṛpāsiṃdhu guna gyāna bicacchana || santa asanta bheda bilagāī | pranatpāla mohi kahahu bujhāī || santanha ke lacchana sunu bhrātā | aganita śruti purāna bikhyātā || santa asantanha kai asi karanī | jimi kuṭhāra caṃdana ācaranī || kāṭai parasu malaya sunu bhāī | nija guna dei sugandha basāī ||

Let me, O treasure of mercy, take one liberty: I am Your servant, and You are the giver of joy to Your people. The glory of the saints, O King of Raghu, has been sung in many ways by the Vedas and the Puranas. You Yourself have praised them with Your blessed lips; therefore the Lord’s love for them is the greater. I wish to hear, O Lord—O ocean of compassion, skilful in virtue and wisdom—the marks of such saints. Distinguish for me the difference between saint and non-saint, O protector of the surrendered, and make me understand. “Listen, brother, to the marks of saints—countless are the Vedas and Puranas that proclaim them. The conduct of saint and non-saint is like that of an axe and sandalwood: the axe cuts the sandal of Malaya, brother, yet it (the sandal) gives its own virtue and causes fragrance to dwell.”

Verse 93 (दोहा/सोरठा)

ताते सुर सीसन्ह चढ़त जग बल्लभ श्रीखंड॥ अनल दाहि पीटत घनहिं परसु बदन यह दंड॥37॥

tāte sur sīsanha caṛhata jaga ballabha śrīkhaṇḍa | anal dāhi pīṭata ghanahi parasu badana yaha daṇḍa ||37||

ゆえに神々は、世の愛しき主のために白檀を頭に戴く。雲が燃え盛る火を打ち鎮めるように、この懲戒の杖は、斧の刃のごとき罪の灼熱を打ち砕く。

Verse 94 (चौपाई)

बिषय अलंपट सील गुनाकर। पर दुख दुख सुख सुख देखे पर।। सम अभूतरिपु बिमद बिरागी। लोभामरष हरष भय त्यागी।। कोमलचित दीनन्ह पर दाया। मन बच क्रम मम भगति अमाया।। सबहि मानप्रद आपु अमानी। भरत प्रान सम मम ते प्रानी।। बिगत काम मम नाम परायन। सांति बिरति बिनती मुदितायन।। सीतलता सरलता मयत्री। द्विज पद प्रीति धर्म जनयत्री।। ए सब लच्छन बसहिं जासु उर। जानेहु तात संत संतत फुर।। सम दम नियम नीति नहिं डोलहिं। परुष बचन कबहूँ नहिं बोलहिं।।

biṣaya alaṁpaṭa sīla gunākara | para dukha dukha sukha sukha dekhe para || sama abhūta-ripu bi-mada bi-rāgī | lobhāmarṣa haraṣa bhaya tyāgī || komala-cita dīnanha para dāyā | mana baca krama mama bhagati a-māyā || sabahi māna-prada āpu a-mānī | bharata prāna sama mama te prānī || bigata kāma mama nāma parāyana | sānti birati binatī muditāyana || sītalatā saralatā mayatrī | dvija pada prīti dharma janayatrī || e saba lacchana basahiṁ jāsu ura | jānehu tāta santa santata phura || sama dama niyama nīti nahiṁ ḍolahiṁ | paruṣa bacana kabahūṁ nahiṁ bolahiṁ ||

He is unentangled in sense-objects, a treasury of gentle virtue; he feels another’s sorrow as sorrow, and another’s joy as joy. Equable, having conquered inner foes, free of pride and detached, he has renounced greed, resentment, elation, and fear. Tender of heart, compassionate to the poor, his devotion to Me is guileless in thought, word, and deed. He honors all and seeks no honor for himself; to Me, such a one is dear as life—like Bharata. Desire has fallen away; he is wholly given to My Name—abiding in peace, dispassion, humility, and gladness. Coolness, simplicity, friendliness, reverence for the holy and learned—these generate dharma. Know, dear one: in whose heart these marks dwell, that is a saint, ever radiant. In self-control, restraint, and disciplined conduct he does not waver; harsh speech he never speaks.

Verse 95 (दोहा/सोरठा)

निंदा अस्तुति उभय सम ममता मम पद कंज॥ ते सज्जन मम प्रानप्रिय गुन मंदिर सुख पुंज॥38॥

niṁdā astuti ubhaya sama mamatā mama pada kaṁja | te sajjana mama prāṇa-priya guna maṁdira sukha puṁja ||38||

譏りも誉れも彼には等しく、愛の執着はわが蓮華の御足に安住する。 かかる徳ある魂は、命にも等しく我に愛しき者――卓越の住処、福徳の宝蔵である。

Verse 96 (चौपाई)

सनहु असंतन्ह केर सुभाऊ। भूलेहुँ संगति करिअ न काऊ।। तिन्ह कर संग सदा दुखदाई। जिमि कलपहि घालइ हरहाई।। खलन्ह हृदयँ अति ताप बिसेषी। जरहिं सदा पर संपति देखी।। जहँ कहुँ निंदा सुनहिं पराई। हरषहिं मनहुँ परी निधि पाई।। काम क्रोध मद लोभ परायन। निर्दय कपटी कुटिल मलायन।। बयरु अकारन सब काहू सों। जो कर हित अनहित ताहू सों।। झूठइ लेना झूठइ देना। झूठइ भोजन झूठ चबेना।। बोलहिं मधुर बचन जिमि मोरा। खाइ महा अति हृदय कठोरा।।

sanahu asaṁtanha kera subhāū | bhūlehūṁ saṅgati kari'a na kāū || tinha kara saṅga sadā dukha-dāī | jimi kalapahi ghālai harahāī || khalaṅha hṛdayaṁ ati tāpa biseṣī | jarahiṁ sadā para saṁpati dekhī || jahaṁ kahuṁ niṁdā sunahiṁ parāī | haraṣahiṁ manahuṁ parī nidhi pāī || kāma krodha mada lobha parāyana | nirdaya kapaṭī kuṭila malāyana || bayaru akāraṇa saba kāhū soṁ | jo kara hita anhita tāhū soṁ || jhūṭhai lenā jhūṭhai denā | jhūṭhai bhojana jhūṭha cabenā || bolahiṁ madhura bacana jimi morā | khāi mahā ati hṛdaya kaṭhorā ||

Hear the nature of the un-saintly: never keep their company, not even by mistake. Their association is always a giver of sorrow, as a canker consumes what is sound. In the villains’ hearts there is a special burning; they are ever scorched at the sight of another’s prosperity. Wherever they hear another’s slander, they rejoice as though they had found a treasure. Given over to lust, anger, intoxication, and greed—merciless, deceitful, crooked, impure—they bear causeless enmity toward all, even toward one who has done them good or ill. False is their taking, false their giving; false their food, false their chewing. They speak sweet words like a peacock, yet within they are exceedingly hard of heart and devour like a predator.

Verse 97 (दोहा/सोरठा)

पर द्रोही पर दार रत पर धन पर अपबाद॥ ते नर पाँवर पापमय देह धरें मनुजाद॥39॥

para drohī para dāra rata para dhana para apabāda | te nara pāṁvara pāpa-maya deha dhareṁ manujāda ||39||

他を欺き、他人の妻を慕い、他人の財を貪り、他を誹る者――かかる人は卑しき者。 人の身を帯びながら、ただ罪に満ちた器として生きるにすぎぬ。

Verse 98 (चौपाई)

लोभइ ओढ़न लोभइ डासन। सिस्त्रोदर पर जमपुर त्रास न।। काहू की जौं सुनहिं बड़ाई। स्वास लेहिं जनु जूड़ी आई।। जब काहू कै देखहिं बिपती। सुखी भए मानहुँ जग नृपती।। स्वारथ रत परिवार बिरोधी। लंपट काम लोभ अति क्रोधी।। मातु पिता गुर बिप्र न मानहिं। आपु गए अरु घालहिं आनहिं।। करहिं मोह बस द्रोह परावा। संत संग हरि कथा न भावा।। अवगुन सिंधु मंदमति कामी। बेद बिदूषक परधन स्वामी।। बिप्र द्रोह पर द्रोह बिसेषा। दंभ कपट जियँ धरें सुबेषा।।

lobhai oṛhana lobhai ḍāsana | sistrōdara para jampura trāsa na || kāhū kī jaũ sunahĩ baṛāī | svāsa lehĩ janu jūṛī āī || jaba kāhū kai dekhahĩ bipatī | sukhī bhae mānahũ jaga nṛpatī || svāratha rata parivāra birodhī | laṁpaṭa kāma lobha ati krodhī || mātu pitā guru bipra na mānahĩ | āpu gae aru ghālahĩ ānahĩ || karahĩ moha basa droha parāvā | saṁta saṁga hari kathā na bhāvā || avaguṇa siṁdhu maṁdamati kāmī | beda bidūṣaka paradhana svāmī || bipra droha para droha biseṣā | daṁbha kapaṭa jiyã dharẽ subeṣā ||

They covet fine coverings and covet rich food; with weapons in their belly, they feel no dread even of Yama’s city. If they hear another praised, they draw their breath as though seized by a burning jealousy. When they behold someone’s misfortune, they become happy as if they had gained a kingdom. Given over to self-interest, they oppose even their own family—shameless, lustful, greedy, and exceedingly wrathful. They do not honor mother, father, teacher, or brahmin; they ruin themselves and drag others down as well. Under delusion they bear malice toward others; the company of saints and the Lord’s story does not please them. An ocean of faults—dull-witted and sensual—mockers of the Veda, usurpers of others’ wealth. Especially hostile to brahmins, they harbor enmity; hypocrisy and deceit they keep in the heart, wearing a holy guise.

Verse 99 (दोहा/सोरठा)

ऐसे अधम मनुज खल कृतजुग त्रेता नाहिं। द्वापर कछुक बृंद बहु होइहहिं कलिजुग माहिं।।40।।

aise adhama manuja khala kṛtajuga tretā nāhĩ | dvāpara kachuka bṛnda bahu hoihahĩ kalijuga māhĩ ||40||

かかる卑劣にして邪悪なる者は、クリタとトレーターの世には見られぬ。 ドヴァーパラにはわずかに群れて現れるが、カリの世には多くなる。

Verse 100 (चौपाई)

पर हित सरिस धर्म नहिं भाई। पर पीड़ा सम नहिं अधमाई।। निर्नय सकल पुरान बेद कर। कहेउँ तात जानहिं कोबिद नर।। नर सरीर धरि जे पर पीरा। करहिं ते सहहिं महा भव भीरा।। करहिं मोह बस नर अघ नाना। स्वारथ रत परलोक नसाना।। कालरूप तिन्ह कहँ मैं भ्राता। सुभ अरु असुभ कर्म फल दाता।। अस बिचारि जे परम सयाने। भजहिं मोहि संसृत दुख जाने।। त्यागहिं कर्म सुभासुभ दायक। भजहिं मोहि सुर नर मुनि नायक।। संत असंतन्ह के गुन भाषे। ते न परहिं भव जिन्ह लखि राखे।।

para hita sarisa dharma nahĩ bhāī | para pīṛā sama nahĩ adhamāī || nirnaya sakala purāna beda kara | kaheũ tāta jānahĩ kobida nara || nara sarīra dhari je para pīrā | karahĩ te sahahĩ mahā bhava bhīrā || karahĩ moha basa nara agha nānā | svāratha rata paraloka nasānā || kālarūpa tinh kahã̃ maĩ bhrātā | subha aru asubha karma phala dātā || asa bicāri je parama sayāne | bhajahĩ mohi saṁsṛta dukha jāne || tyāgahĩ karma subhāsubha dāyaka | bhajahĩ mohi sura nara muni nāyaka || saṁta asaṁtanha ke guna bhāṣe | te na parahĩ bhava jinh lakhi rākhe ||

No dharma is equal to doing good to others, brother; no baseness equals causing others pain. This is the settled conclusion of all Vedas and Puranas, dear one, known to discerning men. Those who, taking a human body, torment others—those very ones endure the great terrors of worldly existence. Under delusion people commit many sins; intent on self-interest, they destroy their own good in the world to come. To such I become Time itself, their kinsman—dispensing the fruits of good and evil deeds. Considering this, the truly wise worship Me, knowing the sorrows of samsara. They abandon fruit-bearing action that yields both merit and demerit, and worship Me—the Lord of gods, men, and sages. Though I have spoken the qualities of saints and non-saints, those do not fall into becoming who keep this discernment firmly in view.

Verse 101 (दोहा/सोरठा)

सुनहु तात माया कृत गुन अरु दोष अनेक। गुन यह उभय न देखिअहिं देखिअ सो अबिबेक।।41।।

sunahu tāta māyā-kṛta guna aru doṣa aneka | guna yaha ubhaya na dekhiahĩ dekhia so abibeka ||41||

愛しき者よ、聞け。マーヤーは多くの徳も多くの過失も生み出す。 真の「徳」とはこれである――その両者を究竟と見なさぬこと。決定的なものと見るのは無分別である。

Verse 102 (चौपाई)

श्रीमुख बचन सुनत सब भाई। हरषे प्रेम न हृदयँ समाई।। करहिं बिनय अति बारहिं बारा। हनूमान हियँ हरष अपारा।। पुनि रघुपति निज मंदिर गए। एहि बिधि चरित करत नित नए।। बार बार नारद मुनि आवहिं। चरित पुनीत राम के गावहिं।। नित नव चरन देखि मुनि जाहीं। ब्रह्मलोक सब कथा कहाहीं।। सुनि बिरंचि अतिसय सुख मानहिं। पुनि पुनि तात करहु गुन गानहिं।। सनकादिक नारदहि सराहहिं। जद्यपि ब्रह्म निरत मुनि आहहिं।। सुनि गुन गान समाधि बिसारी।। सादर सुनहिं परम अधिकारी।।

śrīmukha bacana sunata saba bhāī | haraṣe prema na hṛdayã samāī || karahĩ binaya ati bārahĩ bārā | hanūmāna hiyã haraṣa apārā || puni raghupati nija maṁdira gae | ehi bidhi carita karata nita nae || bāra bāra nārada muni āvahĩ | carita punīta rāma ke gāvahĩ || nita nava caraṇa dekhi muni jāhī̃ | brahmaloka saba kathā kahāhī̃ || suni birañci atisaya sukha mānahĩ | puni puni tāta karahu guṇa gānahĩ || sanakādika nāradahi sarāhahĩ | jadyapi brahma nirata muni āhahĩ || suni guṇa gāna samādhi bisārī | sādara sunahĩ parama adhikārī ||

主の聖なる御口よりの御言葉を聞き、兄弟はみな歓喜し、愛は胸に収まりきらぬほど溢れた。幾度も幾度もへりくだって願い申し、ハヌマーンの心には限りなき悦びが満ちた。やがてラグパティは御自らの宮殿へ還られた――かくして主は、常に新たなる御業を成し給う。 折にふれて聖仙ナーラダは来たり、清めのラーマ物語を歌った。日ごとに、常新なる御足を拝してのち、聖仙は去り、梵天界にてその全てを語り伝えた。 それを聞き、梵天はこの上なき歓喜に満たされて言った。「愛しき者よ、幾度も幾度も主を讃えよ。」 サナカらの聖者たちも、梵（ブラフマン）の観想に没しつつ、ナーラダを讃えた。御徳の讃歌を聞くと、彼らさえ三昧を忘れ、最上の器たる者たちは恭しく聴聞した。

Verse 103 (दोहा/सोरठा)

जीवनमुक्त ब्रह्मपर चरित सुनहिं तजि ध्यान। जे हरि कथाँ न करहिं रति तिन्ह के हिय पाषान।।42।।

jīvanmukta brahma-para carita sunahiṁ taji dhyāna | je hari kathā̃ na karahiṁ rati tinh ke hiya pāṣāna ||42||

この身のまま解脱した者でさえ、梵に専心しつつ、ただの禅定を脇に置いて主の御業を聴聞する。 ハリの物語に愛の甘露を味わえぬ者――その心は石である。

Verse 104 (चौपाई)

एक बार रघुनाथ बोलाए। गुर द्विज पुरबासी सब आए।। बैठे गुर मुनि अरु द्विज सज्जन। बोले बचन भगत भव भंजन।। सनहु सकल पुरजन मम बानी। कहउँ न कछु ममता उर आनी।। नहिं अनीति नहिं कछु प्रभुताई। सुनहु करहु जो तुम्हहि सोहाई।। सोइ सेवक प्रियतम मम सोई। मम अनुसासन मानै जोई।। जौं अनीति कछु भाषौं भाई। तौं मोहि बरजहु भय बिसराई।। बड़ें भाग मानुष तनु पावा। सुर दुर्लभ सब ग्रंथिन्ह गावा।। साधन धाम मोच्छ कर द्वारा। पाइ न जेहिं परलोक सँवारा।।

eka bāra raghunātha bolāe | gur dvija purabāsī saba āe || baiṭhe gur muni aru dvija sajjana | bole bacana bhagata bhava-bhañjana || sunahu sakala pura-jana mama bānī | kahuṁ na kachu mamatā ura ānī || nahiṁ anīti nahiṁ kachu prabhutāī | sunahu karahu jo tumhahi sohāī || soi sevaka priyatama mama soī | mama anusāsana mānai joī || jauṁ anīti kachu bhāṣauṁ bhāī | tauṁ mohi barajahu bhaya bisarāī || baṛeṁ bhāga mānuṣa tanu pāvā | sura durlabha saba granthinha gāvā || sādhana dhāma moccha kara dvārā | pāi na jehiṁ paraloka saṁvārā ||

あるときラグナート（ラーマ）は人々を召し寄せられた。師たち、二度生まれ（婆羅門）たち、そしてすべての町人が集まった。師・仙人・徳ある婆羅門が座に着くと、主は語り出された――信者の依り処、輪廻を断つ御方。 「町の者たちよ、わが言葉を聞け。わが心には、わがものという執着はない。ここに不正もなく、権力の横暴もない。よく聞いて、汝らにふさわしいように行え。わが掟に従う者こそ、わが愛する僕である。もし、兄弟たちよ、わたしがいつか不義の言葉を口にするなら、恐れを捨ててわたしを制しなさい。 大いなる幸いによって汝らは人身を得た。これは諸天にとってさえ稀であると、すべての聖典が歌う。人身は修行の住処、解脱の門である。しかるに多くの者は、これを得ながら、彼岸の備えを整えない。」

Verse 105 (दोहा/सोरठा)

सो परत्र दुख पावइ सिर धुनि धुनि पछिताइ। कालहि कर्महि ईस्वरहि मिथ्या दोष लगाइ।।43।।

so paratra dukha pāvai sira dhuni dhuni pachitāi | kālahi karmahi īsvarahi mithyā doṣa lagāi ||43||

彼は彼岸において憂いに遭い、悔恨のあまり幾度も頭を打ちつける――それでもなお、時（カーラ）と業（カルマ）と主とを、虚しく責め立てる。

Verse 106 (चौपाई)

एहि तन कर फल बिषय न भाई। स्वर्गउ स्वल्प अंत दुखदाई।। नर तनु पाइ बिषयँ मन देहीं। पलटि सुधा ते सठ बिष लेहीं।। ताहि कबहुँ भल कहइ न कोई। गुंजा ग्रहइ परस मनि खोई।। आकर चारि लच्छ चौरासी। जोनि भ्रमत यह जिव अबिनासी।। फिरत सदा माया कर प्रेरा। काल कर्म सुभाव गुन घेरा।। कबहुँक करि करुना नर देही। देत ईस बिनु हेतु सनेही।। नर तनु भव बारिधि कहुँ बेरो। सन्मुख मरुत अनुग्रह मेरो।। करनधार सदगुर दृढ़ नावा। दुर्लभ साज सुलभ करि पावा।।

ehi tana kara phala biṣaya na bhāī | svargau svalpa anta dukhadāī || nara tanu pāi biṣayaṁ mana dehīṁ | palaṭi sudhā te saṭha biṣ lehīṁ || tāhi kabahuṁ bhala kahai na koī | guṁjā grahai parasa mani khoī || ākara cāri laccha caurāsī | joni bhramata yaha jiva abināsī || phirata sadā māyā kara prerā | kāla karma subhāva guna gherā || kabahuka kari karunā nara dehī | deta īsa binu hetu sanehī || nara tanu bhava bāridhi kahuṁ bero | sanmukha maruta anugraha mero || karanadhāra sadguru dṛḍha nāvā | durlabha sāja sulabha kari pāvā ||

この身の果報は、感官の快楽ではない、兄弟よ。天界でさえ束の間で、ついには苦に終わる。人身を得ながら、人は心を対象に向け、甘露を背にして、愚かにも毒を取る。 それを善しと呼ぶ者は誰もいない。彼らは小さな種にしがみつき、試金石を失う。八十四ラク（八百四十万）の胎の鉱脈から、この不滅のアートマンはさまよい続けてきた。常にマーヤーに駆られ、時（カーラ）に囲い込まれ、業（カルマ）と自然（プラクリティ）とグナに縛られて――。 されど時に、慈悲ゆえに、愛深き主は理由なく人身を授けられる。人身は輪廻の大海を渡る筏であり、その前にわが恩寵という追い風が吹く。舵取りは真のグル（正師）、堅牢なる舟――稀なる備えが、得やすく整えられているのだ。

Verse 107 (दोहा/सोरठा)

जो न तरै भव सागर नर समाज अस पाइ। सो कृत निंदक मंदमति आत्माहन गति जाइ।।44।।

jo na tarai bhava sāgara nara samāja asa pāi | so kṛta niṁdaka manda-mati ātmāhana gati jāi ||44||

かくも得難い人の交わり（人身）を得ながら、輪廻の海を渡らぬ者――その者は非難をなす行為者、鈍き心の者、自らの魂を殺す者として、破滅の終着へと赴く。