Prakarana 5

Verse 88 (चौपाई)

देहु भगति रघुपति अति पावनि। त्रिबिध ताप भव दाप नसावनि।। प्रनत काम सुरधेनु कलपतरु। होइ प्रसन्न दीजै प्रभु यह बरु।। भव बारिधि कुंभज रघुनायक। सेवत सुलभ सकल सुख दायक।। मन संभव दारुन दुख दारय। दीनबंधु समता बिस्तारय।। आस त्रास इरिषादि निवारक। बिनय बिबेक बिरति बिस्तारक।। भूप मौलि मन मंडन धरनी। देहि भगति संसृति सरि तरनी।। मुनि मन मानस हंस निरंतर। चरन कमल बंदित अज संकर।। रघुकुल केतु सेतु श्रुति रच्छक। काल करम सुभाउ गुन भच्छक।। तारन तरन हरन सब दूषन। तुलसिदास प्रभु त्रिभुवन भूषन।।

dehu bhagati raghupati ati pāvani | tribidha tāpa bhava dāpa nasāvani || pranata kāma suradhenu kalpataru | hoi prasanna dījai prabhu yaha baru || bhava bāridhi kumbhaja raghunāyaka | sevata sulabha sakala sukha dāyaka || mana saṃbhava dāruṇa dukha dāraya | dīnabaṃdhu samatā bistāray || āsa trāsa iriṣādi nivāraka | binaya bibeka birati bistāraka || bhūpa mauli mana maṇḍana dharanī | dehi bhagati saṃsṛti sari taranī || muni mana mānasa haṃsa niraṃtara | carana kamala baṃdita aja śaṅkara || raghukula ketu setu śruti racchaka | kāla karama subhāu guna bhacchaka || tārana tarana harana saba dūṣana | tulasīdāsa prabhu tribhuvana bhūṣana ||

मला भक्ती दे, हे रघुपती - अतिशय पावन करणारी, जी संसाराच्या तापाचा आणि त्रिविध तापांचा नाश करते. शरणागतांसाठी तू कामधेनु आणि कल्पतरू आहेस; प्रसन्न हो, हे प्रभू, हा वर दे. हे रघुनायक - संसारसागरास अगस्त्याप्रमाणे - तू सेवा करण्यास सुलभ आणि सर्व सुखांचा दाता. तू मनातून उत्पन्न होणाऱ्या भयंकर दुःखांचा नाश करतोस; हे दीनबंधो, तू समतेचा प्रसार करतोस. तू आशा, भीती, इर्ष्या इत्यादी दूर करतोस; विनय, विवेक आणि वैराग्य यांचा विस्तार करतोस. राजांचे मौलिक अलंकार, मनाचे भूषण, पृथ्वीचे आधार - भक्ती दे, जी संसारसागरातून तारणारी नाव आहे. मुनींच्या मनरूपी मानसरोवरातील नित्य हंस - तुझे चरणकमल ब्रह्मदेव आणि शंकर यांनी वंदन केले आहेत. रघुकुलाचा केतू, धर्माचा सेतू, वेदांचे रक्षक - काल, कर्म, स्वभाव आणि गुणांचा भक्षक. तारणारा, पार करणारा, सर्व दोषांचा नाश करणारा - हे प्रभू, त्रिभुवनाचे भूषण: (असे प्रार्थना करतो) तुलसीदास.

Verse 89 (दोहा/सोरठा)

बार बार अस्तुति करि प्रेम सहित सिरु नाइ। ब्रह्म भवन सनकादि गे अति अभीष्ट बर पाइ।।35।।

bāra bāra astuti kari prema sahita siru nāi | brahma bhavana sanakādi ge ati abhīṣṭa bara pāi ||35||

ते पुन्हा पुन्हा त्यांची स्तुती करून प्रेमाने मस्तक नमवीत राहिले; मग सनकादि ऋषी इच्छित वर प्राप्त करून ब्रह्मलोकास गेले. (35)

Verse 90 (चौपाई)

सनकादिक बिधि लोक सिधाए। भ्रातन्ह राम चरन सिरु नाए।। पूछत प्रभुहि सकल सकुचाहीं। चितवहिं सब मारुतसुत पाहीं।। सुनि चहहिं प्रभु मुख कै बानी। जो सुनि होइ सकल भ्रम हानी।। अंतरजामी प्रभु सभ जाना। बूझत कहहु काह हनुमाना।। जोरि पानि कह तब हनुमंता। सुनहु दीनदयाल भगवंता।। नाथ भरत कछु पूँछन चहहीं। प्रस्न करत मन सकुचत अहहीं।। तुम्ह जानहु कपि मोर सुभाऊ। भरतहि मोहि कछु अंतर काऊ।। सुनि प्रभु बचन भरत गहे चरना। सुनहु नाथ प्रनतारति हरना।।

sanakādika bidhi loka sidhāe | bhrātanha rāma carana siru nāe || pūchata prabhुhi sakala sakucāhīṃ | citavahiṃ saba mārutasuta pāhīṃ || suni cahahiṃ prabhu mukha kai bānī | jo suni hoi sakala bhrama hānī || antarajāmī prabhu sabh jānā | būjhata kahahu kāha hanumānā || jori pāni kaha taba hanumaṃtā | sunahu dīnadayāla bhagavaṃtā || nātha bharata kachu pūँchana cahahīṃ | prasna karata mana sakucata ahahīṃ || tumha jānahu kapi mora subhāū | bharatahi mohi kachu aṃtara kāū || suni prabhu bacana bharata gahe caranā | sunahu nātha pranatārati haranā ||

सनकादिक मुनी ब्रह्मलोकी गेले. त्यानंतर भावांनी श्रीरामाच्या चरणी मस्तक नमविले. सर्वांना प्रभूला प्रश्न विचारायला संकोच वाटला; सर्वांनी मारुतीपुत्राकडे पाहिले. ते प्रभूच्या मुखातून निघणारे वचन ऐकू इच्छित होते - जे ऐकून सर्व संशय नाहीसा होतील. अंतर्यामी प्रभूने सभेचे हृदय जाणले आणि विचारत असल्याप्रमाणे म्हणाला: "बोल, काय आहे, हे हनुमान?" दोन्ही हात जोडून हनुमान म्हणाला, "ऐक, हे दीनदयाल भगवंता. माझे स्वामी भरत काहीतरी विचारू इच्छितात, परंतु त्यांच्या मनाला प्रश्न विचारताना संकोच होत आहे. तू माझा स्वभाव जाणतोस, हे कपी: भरत आणि माझ्यात काहीही अंतर नाही." प्रभूचे वचन ऐकून भरतांनी त्यांचे चरण धरले: "ऐक, हे नाथ, शरणागतांचे दुःख हरण करणाऱ्या."

Verse 91 (दोहा/सोरठा)

नाथ न मोहि संदेह कछु सपनेहुँ सोक न मोह। केवल कृपा तुम्हारिहि कृपानंद संदोह।।36।।

nātha na mohi saṃdeha kachu sapanehuṃ soka na moha | kevala kṛpā tumhārihi kṛpānaṃda saṃdoha ||36||

हे प्रभो, मला कणभरही संशय नाही—स्वप्नातसुद्धा शोक वा मोह नाही; कारण हे सर्व केवळ तुमची कृपा आहे—कृपाजन्य आनंदाचा अखंड खजिना. (36)

Verse 92 (चौपाई)

करउँ कृपानिधि एक ढिठाई। मैं सेवक तुम्ह जन सुखदाई।। संतन्ह कै महिमा रघुराई। बहु बिधि बेद पुरानन्ह गाई।। श्रीमुख तुम्ह पुनि कीन्हि बड़ाई। तिन्ह पर प्रभुहि प्रीति अधिकाई।। सुना चहउँ प्रभु तिन्ह कर लच्छन। कृपासिंधु गुन ग्यान बिचच्छन।। संत असंत भेद बिलगाई। प्रनतपाल मोहि कहहु बुझाई।। संतन्ह के लच्छन सुनु भ्राता। अगनित श्रुति पुरान बिख्याता।। संत असंतन्हि कै असि करनी। जिमि कुठार चंदन आचरनी।। काटइ परसु मलय सुनु भाई। निज गुन देइ सुगंध बसाई।।

karauṃ kṛpānidhi eka ḍhiṭhāī | maiṃ sevaka tumha jana sukhadāī || santanha kai mahimā raghurāī | bahu bidhi beda purānanh gāī || śrīmukha tumha puni kīnhi baṛāī | tinh para prabhुhi prīti adhikāī || sunā cahauṃ prabhu tinh kara lacchana | kṛpāsiṃdhu guna gyāna bicacchana || santa asanta bheda bilagāī | pranatpāla mohi kahahu bujhāī || santanha ke lacchana sunu bhrātā | aganita śruti purāna bikhyātā || santa asantanha kai asi karanī | jimi kuṭhāra caṃdana ācaranī || kāṭai parasu malaya sunu bhāī | nija guna dei sugandha basāī ||

मला, हे कृपासिंधू, एक स्वातंत्र्य दे: मी तुझा सेवक आहे आणि तू तुझ्या जनांना सुख देणारा आहेस. संतांची महिमा, हे रघुराजा, वेद आणि पुराणांनी अनेक प्रकारे गायली आहे. तू स्वतः तुझ्या श्रीमुखाने त्यांची प्रशंसा केली आहे; म्हणून प्रभूचे त्यांच्यावर प्रेम अधिक आहे. मला ऐकायचे आहे, हे प्रभू - हे कृपासिंधू, गुण आणि ज्ञानात पारंगत - अशा संतांची लक्षणे. माझ्यासाठी संत आणि असंत यांचा भेद स्पष्ट कर, हे शरणागतपालक, आणि मला समजावून सांग. "ऐक, हे भ्राता, संतांची लक्षणे - असंख्य वेद आणि पुराणे ती प्रसिद्ध करतात. संत आणि असंत यांचे आचरण कुठार आणि चंदन यांच्यासारखे आहे: कुठार मलय पर्वतातील चंदनाला कापतो, हे भ्राता, तरी ते (चंदन) आपला स्वतःचा गुण देते आणि सुगंध पसरवते."

Verse 93 (दोहा/सोरठा)

ताते सुर सीसन्ह चढ़त जग बल्लभ श्रीखंड॥ अनल दाहि पीटत घनहिं परसु बदन यह दंड॥37॥

tāte sur sīsanha caṛhata jaga ballabha śrīkhaṇḍa | anal dāhi pīṭata ghanahi parasu badana yaha daṇḍa ||37||

म्हणूनच देव लोकजिव्हाळ्या प्रभूसाठी चंदन मस्तकी धारण करतात; जसे मेघ दाहक अग्नीवर प्रहार करून त्याला शांत करतात, तसेच ही शिस्तरूपी दंडकाठी पापाच्या कुऱ्हाडीमुखी उष्णतेला ठेचून टाकते.

Verse 94 (चौपाई)

बिषय अलंपट सील गुनाकर। पर दुख दुख सुख सुख देखे पर।। सम अभूतरिपु बिमद बिरागी। लोभामरष हरष भय त्यागी।। कोमलचित दीनन्ह पर दाया। मन बच क्रम मम भगति अमाया।। सबहि मानप्रद आपु अमानी। भरत प्रान सम मम ते प्रानी।। बिगत काम मम नाम परायन। सांति बिरति बिनती मुदितायन।। सीतलता सरलता मयत्री। द्विज पद प्रीति धर्म जनयत्री।। ए सब लच्छन बसहिं जासु उर। जानेहु तात संत संतत फुर।। सम दम नियम नीति नहिं डोलहिं। परुष बचन कबहूँ नहिं बोलहिं।।

biṣaya alaṁpaṭa sīla gunākara | para dukha dukha sukha sukha dekhe para || sama abhūta-ripu bi-mada bi-rāgī | lobhāmarṣa haraṣa bhaya tyāgī || komala-cita dīnanha para dāyā | mana baca krama mama bhagati a-māyā || sabahi māna-prada āpu a-mānī | bharata prāna sama mama te prānī || bigata kāma mama nāma parāyana | sānti birati binatī muditāyana || sītalatā saralatā mayatrī | dvija pada prīti dharma janayatrī || e saba lacchana basahiṁ jāsu ura | jānehu tāta santa santata phura || sama dama niyama nīti nahiṁ ḍolahiṁ | paruṣa bacana kabahūṁ nahiṁ bolahiṁ ||

तो विषयांमध्ये अलिप्त आहे, सौम्य गुणांचा खजिना आहे; दुसऱ्याचे दुःख त्याला दुःख वाटते, आणि दुसऱ्याचे सुख त्याला सुख वाटते. समभावी, अंतरंगचे शत्रू जिंकलेला, अहंकाररहित आणि विरक्त, त्याने लोभ, राग, हर्ष आणि भीती यांचा त्याग केला आहे. कोमल हृदयाचा, दीनांवर दया करणारा, माझ्यावर त्याची भक्ती मन, वाणी आणि कर्माने निष्कपट आहे. तो सर्वांचा मान करतो आणि स्वतःसाठी मान मागत नाही; माझ्यासाठी असा जणू प्राणांप्रमाणे प्रिय आहे - भरताप्रमाणे. कामना नाहीशी झाली आहे; तो पूर्णपणे माझ्या नामात रमला आहे - शांती, वैराग्य, नम्रता आणि आनंद यात वास्तव्य करतो. शीतलता, सरळता, मैत्री, द्विजांचे पाद प्रेम - हे धर्माचे जनक आहेत. जाण, हे तात: ज्याच्या हृदयात ही लक्षणे वास करतात, तो संत आहे, नेहमी तेजस्वी. स्वयंशासन, संयम आणि नियमित आचरण यात तो डळमळीत होत नाही; कठोर वाणी तो कधीही बोलत नाही.

Verse 95 (दोहा/सोरठा)

निंदा अस्तुति उभय सम ममता मम पद कंज॥ ते सज्जन मम प्रानप्रिय गुन मंदिर सुख पुंज॥38॥

niṁdā astuti ubhaya sama mamatā mama pada kaṁja | te sajjana mama prāṇa-priya guna maṁdira sukha puṁja ||38||

निंदा-स्तुती त्याला सम; माझ्या कमलचरणीं त्याची प्रेमभक्ती स्थिर. असे सद्गुणी जीव मला प्राणासारखे प्रिय—उत्कृष्टतेची धामे, कल्याणाचा निधी.

Verse 96 (चौपाई)

सनहु असंतन्ह केर सुभाऊ। भूलेहुँ संगति करिअ न काऊ।। तिन्ह कर संग सदा दुखदाई। जिमि कलपहि घालइ हरहाई।। खलन्ह हृदयँ अति ताप बिसेषी। जरहिं सदा पर संपति देखी।। जहँ कहुँ निंदा सुनहिं पराई। हरषहिं मनहुँ परी निधि पाई।। काम क्रोध मद लोभ परायन। निर्दय कपटी कुटिल मलायन।। बयरु अकारन सब काहू सों। जो कर हित अनहित ताहू सों।। झूठइ लेना झूठइ देना। झूठइ भोजन झूठ चबेना।। बोलहिं मधुर बचन जिमि मोरा। खाइ महा अति हृदय कठोरा।।

sanahu asaṁtanha kera subhāū | bhūlehūṁ saṅgati kari'a na kāū || tinha kara saṅga sadā dukha-dāī | jimi kalapahi ghālai harahāī || khalaṅha hṛdayaṁ ati tāpa biseṣī | jarahiṁ sadā para saṁpati dekhī || jahaṁ kahuṁ niṁdā sunahiṁ parāī | haraṣahiṁ manahuṁ parī nidhi pāī || kāma krodha mada lobha parāyana | nirdaya kapaṭī kuṭila malāyana || bayaru akāraṇa saba kāhū soṁ | jo kara hita anhita tāhū soṁ || jhūṭhai lenā jhūṭhai denā | jhūṭhai bhojana jhūṭha cabenā || bolahiṁ madhura bacana jimi morā | khāi mahā ati hṛdaya kaṭhorā ||

असंतांचा स्वभाव ऐक: त्यांची संगत कधीही करू नकोस, चुकूनही नाही. त्यांचे सहवास नेहमी दुःखदायी आहे, जसे कीड चांगल्या वस्तूला खाते. दुष्टांच्या हृदयात विशेष जळजळ असते; दुसऱ्याची संपत्ती पाहून ते नेहमी जळतात. जिथे जिथे ते दुसऱ्याची निंदा ऐकतात, तिथे ते असे आनंदित होतात जणू त्यांना खजिना मिळाला आहे. काम, क्रोध, मद आणि लोभ यांचे दास - निर्दय, कपटी, कुटिल, अशुद्ध - ते सर्वांशी कारण न असतानाही शत्रुत्व धरतात, ज्यांनी त्यांचे हित किंवा अहित केले त्यांच्याशीही. त्यांचे घेणे खोटे, देणे खोटे; त्यांचे अन्न खोटा, त्यांचे चघळणे खोटे. ते मोराप्रमाणे मधुर वचने बोलतात, परंतु आत ते अत्यंत कठोर हृदयाचे आहेत आणि शिकारीप्रमाणे खातात.

Verse 97 (दोहा/सोरठा)

पर द्रोही पर दार रत पर धन पर अपबाद॥ ते नर पाँवर पापमय देह धरें मनुजाद॥39॥

para drohī para dāra rata para dhana para apabāda | te nara pāṁvara pāpa-maya deha dhareṁ manujāda ||39||

जे परद्रोह करितात, परस्त्रीवर आसक्त होतात, परधनाची लालसा धरितात आणि परनिंदा करितात—असे पुरुष नीच; मानवदेह त्यांनी पापाने भरलेल्या पात्रासारखा धारण केला आहे.

Verse 98 (चौपाई)

लोभइ ओढ़न लोभइ डासन। सिस्त्रोदर पर जमपुर त्रास न।। काहू की जौं सुनहिं बड़ाई। स्वास लेहिं जनु जूड़ी आई।। जब काहू कै देखहिं बिपती। सुखी भए मानहुँ जग नृपती।। स्वारथ रत परिवार बिरोधी। लंपट काम लोभ अति क्रोधी।। मातु पिता गुर बिप्र न मानहिं। आपु गए अरु घालहिं आनहिं।। करहिं मोह बस द्रोह परावा। संत संग हरि कथा न भावा।। अवगुन सिंधु मंदमति कामी। बेद बिदूषक परधन स्वामी।। बिप्र द्रोह पर द्रोह बिसेषा। दंभ कपट जियँ धरें सुबेषा।।

lobhai oṛhana lobhai ḍāsana | sistrōdara para jampura trāsa na || kāhū kī jaũ sunahĩ baṛāī | svāsa lehĩ janu jūṛī āī || jaba kāhū kai dekhahĩ bipatī | sukhī bhae mānahũ jaga nṛpatī || svāratha rata parivāra birodhī | laṁpaṭa kāma lobha ati krodhī || mātu pitā guru bipra na mānahĩ | āpu gae aru ghālahĩ ānahĩ || karahĩ moha basa droha parāvā | saṁta saṁga hari kathā na bhāvā || avaguṇa siṁdhu maṁdamati kāmī | beda bidūṣaka paradhana svāmī || bipra droha para droha biseṣā | daṁbha kapaṭa jiyã dharẽ subeṣā ||

ते सुंदर वस्त्रांचा लोभ करतात आणि स्वादिष्ट अन्नाचा लोभ करतात; त्यांच्या पोटात शस्त्रे असतात, तरी त्यांना यमपुरीचेही भय वाटत नाही. जर त्यांना कोणाची प्रशंसा ऐकू आली, तर ते असे श्वास घेतात जणू त्यांना जळजळ झाली आहे. जेव्हा ते कोणाचे दुःख पाहतात, तेव्हा ते असे आनंदित होतात जणू त्यांना जगाचे राज्य मिळाले आहे. स्वार्थात रमलेले, ते आपल्याच कुटुंबाचे शत्रू असतात - लंपट, कामी, लोभी आणि अत्यंत क्रोधी. ते माता, पिता, गुरु किंवा ब्राह्मणांचा मान करत नाहीत; ते स्वतःचा नाश करतात आणि दुसऱ्यांनाही घसरणार लावतात. मोहाच्या आहारी गेलेले ते द्रोह धरतात; संतसंगत आणि हरिकथा त्यांना आवडत नाही. दोषांचा सागर - मंदमती, कामी - वेदांचे उपहास करणारे, दुसऱ्याच्या धनाचे स्वामी. ब्राह्मणांवर विशेष द्रोह धरणारे, ते हृदयात कपट आणि ढोंग ठेवतात, बाहेरून सज्जन दिसतात.

Verse 99 (दोहा/सोरठा)

ऐसे अधम मनुज खल कृतजुग त्रेता नाहिं। द्वापर कछुक बृंद बहु होइहहिं कलिजुग माहिं।।40।।

aise adhama manuja khala kṛtajuga tretā nāhĩ | dvāpara kachuka bṛnda bahu hoihahĩ kalijuga māhĩ ||40||

असे नीच व दुष्ट पुरुष कृत व त्रेता युगांत आढळत नाहीत; द्वापरात थोड्याशा टोळ्यांत दिसतात, पण कलियुगात ते पुष्कळ होतील.

Verse 100 (चौपाई)

पर हित सरिस धर्म नहिं भाई। पर पीड़ा सम नहिं अधमाई।। निर्नय सकल पुरान बेद कर। कहेउँ तात जानहिं कोबिद नर।। नर सरीर धरि जे पर पीरा। करहिं ते सहहिं महा भव भीरा।। करहिं मोह बस नर अघ नाना। स्वारथ रत परलोक नसाना।। कालरूप तिन्ह कहँ मैं भ्राता। सुभ अरु असुभ कर्म फल दाता।। अस बिचारि जे परम सयाने। भजहिं मोहि संसृत दुख जाने।। त्यागहिं कर्म सुभासुभ दायक। भजहिं मोहि सुर नर मुनि नायक।। संत असंतन्ह के गुन भाषे। ते न परहिं भव जिन्ह लखि राखे।।

para hita sarisa dharma nahĩ bhāī | para pīṛā sama nahĩ adhamāī || nirnaya sakala purāna beda kara | kaheũ tāta jānahĩ kobida nara || nara sarīra dhari je para pīrā | karahĩ te sahahĩ mahā bhava bhīrā || karahĩ moha basa nara agha nānā | svāratha rata paraloka nasānā || kālarūpa tinh kahã̃ maĩ bhrātā | subha aru asubha karma phala dātā || asa bicāri je parama sayāne | bhajahĩ mohi saṁsṛta dukha jāne || tyāgahĩ karma subhāsubha dāyaka | bhajahĩ mohi sura nara muni nāyaka || saṁta asaṁtanha ke guna bhāṣe | te na parahĩ bhava jinh lakhi rākhe ||

दुसऱ्याचे हित करण्याइतका धर्म नाही, हे भ्राता; दुसऱ्याला पीडा देण्याइतका अधमपणा नाही. हे सर्व वेद आणि पुराणांचा निर्णय आहे, हे तात, ज्ञानी पुरुष जाणतात. जे मानव शरीर धारण करून दुसऱ्याला पीडा देतात, ते संसाराच्या भयंकर त्रास सहन करतात. मोहाच्या आहारी गेलेले मनुष्य अनेक पापे करतात; स्वार्थात रमलेले, ते परलोकाचा नाश करतात. अशांसाठी मी कालस्वरूप होतो, त्यांचा बंधू होतो - शुभ आणि अशुभ कर्मांचे फळ देणारा. हे विचार करून, खरे ज्ञानी माझी भक्ती करतात, संसाराची दुःखे जाणून. ते शुभ आणि अशुभ फळ देणारी कर्मे सोडून माझी भक्ती करतात - देव, मनुष्य आणि मुनींचे नायक. संत आणि असंत यांचे गुण मी सांगितले, तरी जे हे भेद नीट लक्षात ठेवतात, ते संसारात पडत नाहीत.

Verse 101 (दोहा/सोरठा)

सुनहु तात माया कृत गुन अरु दोष अनेक। गुन यह उभय न देखिअहिं देखिअ सो अबिबेक।।41।।

sunahu tāta māyā-kṛta guna aru doṣa aneka | guna yaha ubhaya na dekhiahĩ dekhia so abibeka ||41||

ऐक, प्रिय: माया अनेक गुण आणि अनेक दोष उत्पन्न करते. खरा ‘गुण’ हा—दोन्हींना अंतिम सत्य मानू नकोस; त्यांनाच अंतिम मानणे हे अविवेक आहे.

Verse 102 (चौपाई)

श्रीमुख बचन सुनत सब भाई। हरषे प्रेम न हृदयँ समाई।। करहिं बिनय अति बारहिं बारा। हनूमान हियँ हरष अपारा।। पुनि रघुपति निज मंदिर गए। एहि बिधि चरित करत नित नए।। बार बार नारद मुनि आवहिं। चरित पुनीत राम के गावहिं।। नित नव चरन देखि मुनि जाहीं। ब्रह्मलोक सब कथा कहाहीं।। सुनि बिरंचि अतिसय सुख मानहिं। पुनि पुनि तात करहु गुन गानहिं।। सनकादिक नारदहि सराहहिं। जद्यपि ब्रह्म निरत मुनि आहहिं।। सुनि गुन गान समाधि बिसारी।। सादर सुनहिं परम अधिकारी।।

śrīmukha bacana sunata saba bhāī | haraṣe prema na hṛdayã samāī || karahĩ binaya ati bārahĩ bārā | hanūmāna hiyã haraṣa apārā || puni raghupati nija maṁdira gae | ehi bidhi carita karata nita nae || bāra bāra nārada muni āvahĩ | carita punīta rāma ke gāvahĩ || nita nava caraṇa dekhi muni jāhī̃ | brahmaloka saba kathā kahāhī̃ || suni birañci atisaya sukha mānahĩ | puni puni tāta karahu guṇa gānahĩ || sanakādika nāradahi sarāhahĩ | jadyapi brahma nirata muni āhahĩ || suni guṇa gāna samādhi bisārī | sādara sunahĩ parama adhikārī ||

प्रभूंच्या पवित्र मुखातून निघालेले वचन ऐकून सर्व बंधू आनंदित झाले; प्रेम इतके उसळले की हृदयात मावेना. वारंवार त्यांनी दीन विनंती केली; हनुमंताच्या हृदयात अपार हर्ष भरला. मग रघुपती आपल्या राजभवनात परतले—अशी ते सदा नित्य-नवीन लीला करीत. वेळोवेळी नारद मुनी येत आणि रामकथा—पावन करणारी—गात. दररोज त्या नित्य-नूतन चरणांचे दर्शन घेऊन मुनी निघत आणि ब्रह्मलोकात सर्व कथा सांगत. ती ऐकून ब्रह्मदेवांना अतिशय आनंद झाला; ते म्हणाले, ‘प्रिय, पुन्हा पुन्हा त्याची स्तुती गा!’ सनकादि ऋषींनीही नारदांचे कौतुक केले, जरी ते ब्रह्मचिंतनात मग्न होते. गुणगान ऐकताच त्यांनाही समाधीचा विसर पडला; परम अधिकारी श्रद्धेने ऐकू लागले.

Verse 103 (दोहा/सोरठा)

जीवनमुक्त ब्रह्मपर चरित सुनहिं तजि ध्यान। जे हरि कथाँ न करहिं रति तिन्ह के हिय पाषान।।42।।

jīvanmukta brahma-para carita sunahiṁ taji dhyāna | je hari kathā̃ na karahiṁ rati tinh ke hiya pāṣāna ||42||

या देहातच मुक्त झालेले, ब्रह्मनिष्ठ जनही प्रभूंच्या लीला ऐकण्यासाठी केवळ ध्यान बाजूस ठेवतात. ज्यांना हरिकथेत प्रेमरसच वाटत नाही—त्यांचे हृदय दगड आहे.

Verse 104 (चौपाई)

एक बार रघुनाथ बोलाए। गुर द्विज पुरबासी सब आए।। बैठे गुर मुनि अरु द्विज सज्जन। बोले बचन भगत भव भंजन।। सनहु सकल पुरजन मम बानी। कहउँ न कछु ममता उर आनी।। नहिं अनीति नहिं कछु प्रभुताई। सुनहु करहु जो तुम्हहि सोहाई।। सोइ सेवक प्रियतम मम सोई। मम अनुसासन मानै जोई।। जौं अनीति कछु भाषौं भाई। तौं मोहि बरजहु भय बिसराई।। बड़ें भाग मानुष तनु पावा। सुर दुर्लभ सब ग्रंथिन्ह गावा।। साधन धाम मोच्छ कर द्वारा। पाइ न जेहिं परलोक सँवारा।।

eka bāra raghunātha bolāe | gur dvija purabāsī saba āe || baiṭhe gur muni aru dvija sajjana | bole bacana bhagata bhava-bhañjana || sunahu sakala pura-jana mama bānī | kahuṁ na kachu mamatā ura ānī || nahiṁ anīti nahiṁ kachu prabhutāī | sunahu karahu jo tumhahi sohāī || soi sevaka priyatama mama soī | mama anusāsana mānai joī || jauṁ anīti kachu bhāṣauṁ bhāī | tauṁ mohi barajahu bhaya bisarāī || baṛeṁ bhāga mānuṣa tanu pāvā | sura durlabha saba granthinha gāvā || sādhana dhāma moccha kara dvārā | pāi na jehiṁ paraloka saṁvārā ||

एकदा रघुनाथांनी सर्वांना बोलाविले; गुरुजन, द्विज, आणि नगरातील सर्व लोक आले. गुरु, मुनी आणि योग्य ब्राह्मण आसनस्थ झाले; तेव्हा भक्तांचा आश्रय, भवबंधनाचा भंजक प्रभू बोलू लागला— “अहो नगरवासीयांनो, माझे वचन ऐका. माझ्या मनात ममता नाही. येथे अन्याय नाही, बळाचा अत्याचार नाही; ऐका आणि जे योग्य तेच करा. जो माझ्या मर्यादेला मानतो तोच माझा प्रिय सेवक. बंधूंनो, कधी मी अधर्माचे काही बोललो, तर भय टाकून मला आवरा. मोठ्या भाग्याने तुम्हांस मनुष्यदेह मिळाला आहे—देवांनाही दुर्लभ—असे सर्व शास्त्रे गातात. हा साधनेचे धाम, मुक्तीचे द्वार आहे; तरीही अनेक जण तो मिळवूनही परलोकाची व्यवस्था करीत नाहीत.”

Verse 105 (दोहा/सोरठा)

सो परत्र दुख पावइ सिर धुनि धुनि पछिताइ। कालहि कर्महि ईस्वरहि मिथ्या दोष लगाइ।।43।।

so paratra dukha pāvai sira dhuni dhuni pachitāi | kālahi karmahi īsvarahi mithyā doṣa lagāi ||43||

परलोकी तो दुःख भोगतो, पश्चात्तापाने वारंवार मस्तक आपटतो; तरीही काळावर, कर्मावर आणि प्रभूवरच खोटा दोष ठेवतो.

Verse 106 (चौपाई)

एहि तन कर फल बिषय न भाई। स्वर्गउ स्वल्प अंत दुखदाई।। नर तनु पाइ बिषयँ मन देहीं। पलटि सुधा ते सठ बिष लेहीं।। ताहि कबहुँ भल कहइ न कोई। गुंजा ग्रहइ परस मनि खोई।। आकर चारि लच्छ चौरासी। जोनि भ्रमत यह जिव अबिनासी।। फिरत सदा माया कर प्रेरा। काल कर्म सुभाव गुन घेरा।। कबहुँक करि करुना नर देही। देत ईस बिनु हेतु सनेही।। नर तनु भव बारिधि कहुँ बेरो। सन्मुख मरुत अनुग्रह मेरो।। करनधार सदगुर दृढ़ नावा। दुर्लभ साज सुलभ करि पावा।।

ehi tana kara phala biṣaya na bhāī | svargau svalpa anta dukhadāī || nara tanu pāi biṣayaṁ mana dehīṁ | palaṭi sudhā te saṭha biṣ lehīṁ || tāhi kabahuṁ bhala kahai na koī | guṁjā grahai parasa mani khoī || ākara cāri laccha caurāsī | joni bhramata yaha jiva abināsī || phirata sadā māyā kara prerā | kāla karma subhāva guna gherā || kabahuka kari karunā nara dehī | deta īsa binu hetu sanehī || nara tanu bhava bāridhi kahuṁ bero | sanmukha maruta anugraha mero || karanadhāra sadguru dṛḍha nāvā | durlabha sāja sulabha kari pāvā ||

बंधु, या देहाचे फळ विषयसुख नव्हे; स्वर्गसुद्धा क्षणभंगुर, शेवटी दुःखदायी. मनुष्यजन्म मिळूनही लोक विषयांत मन गुंतवितात—अमृत सोडून मूर्ख विषच घेतात. कोणी त्याला चांगले म्हणत नाही: तुच्छ बी धरून पारस गमावतात. चौर्‍याऐंशी लक्ष योनींच्या खाणीतून हा अविनाशी जीव भटकत आला. मायेने हाकला गेलेला, काळ-कर्म-स्वभाव आणि गुणांनी वेढलेला— तरी कधी करुणेने, प्रेमळ प्रभू अकारणच मनुष्यदेह देतो. मनुष्यदेह हा भवसागर तरण्यासाठी नौका आहे; त्यावर माझ्या कृपेचा अनुकूल वारा वाहतो. खलाशी सद्गुरू आहे; दृढ नौका—दुर्लभ साधन—सुलभ होऊन मिळते.

Verse 107 (दोहा/सोरठा)

जो न तरै भव सागर नर समाज अस पाइ। सो कृत निंदक मंदमति आत्माहन गति जाइ।।44।।

jo na tarai bhava sāgara nara samāja asa pāi | so kṛta niṁdaka manda-mati ātmāhana gati jāi ||44||

असा मनुष्यसंग लाभूनही जो भवसागर पार करीत नाही—तो दोषारोप करणारा, मंदबुद्धी, आत्मघातकी—त्या विनाशकारी गतीला जातो.