Prakarana 4
त्याग-दीक्षा का सोपान: जहाँ ‘राज्य’ (भोग-धर्म) का मोह टूटकर ‘वन’ (वैराग्य-धर्म) का द्वार खुलता है। अयोध्या काण्ड साधक को यह सिखाता है कि धर्म केवल शुभ-घटना नहीं, बल्कि पीड़ा में सत्य-पालन, वचन-रक्षा, और ईश्वर-आज्ञा-स्वीकार की तपस्या है—यही मुक्ति-सीढ़ी का निर्णायक मोड़ है।
アヨーディヤ・カाण्डの主 रसは悲哀である。されどそれは単なる嘆きではなく、「法の決断（dharma-nirṇaya）」の悲哀である。本段では、カイケーイーの辛辣（憤怒の種）に対し、ダシャラタの真実への誓い（法に堅き心）が立ちはだかり、悲哀と憤怒の激しい合流が生まれる。ダシャラタが「真実に結ばれし者（satya-sandha）」であること——王法の権威——と、同時にラーマへの執心——信愛の人間的相——が併せ響く。 トゥルシーの法的建築はここに明らかである。言葉（真実）は「供犠（yajña）」であり、その遵守は「苦行（tapas）」——命を失おうとも。これにより物語の階梯は一段上がる。アヨーディヤの吉祥の祝祭は、内奥で離欲の旅へと変じてゆく。この段は修行者に告げる。解脱の梯子で最も困難な踏み段は「愛する者との別離」ではなく、「我執・迷妄（ahaṃ-moha）」の捨却と、真実のための自発的献身である。
In this prakarana
People
Verses
チャウパーイー 30.1-4
एहि बिधि राउ मनहिं मन झाँखा।देखि कुभाँति कुमति मन माखा।।
भरतु कि राउर पूत न होहीं।आनेहु मोल बेसाहि कि मोही।।
जो सुनि सरु अस लाग तुम्हारें।काहे न बोलहु बचनु सँभारे।।
देहु उतरु अनु करहु कि नाहीं।सत्यसंध तुम्ह रघुकुल माहीं।।
देन कहेहु अब जनि बरु देहू।तजहुँ सत्य जग अपजसु लेहू।।
सत्य सराहि कहेहु बरु देना।जानेहु लेइहि मागि चबेना।।
सिबि दधीचि बलि जो कछु भाषा।तनु धनु तजेउ बचन पनु राखा।।
अति कटु बचन कहति कैकेई।मानहुँ लोन जरे पर देई।।
ehi bidhi rāu manahiṁ mana jhā̃khā |dekhi kubhā̃ti kumati mana mākhā ||
bharatu ki rāura pūta na hohīṁ |ānehu mola besāhi ki mohī ||
jo suni saru asa lāga tumhāreṁ |kāhe na bolahu bacanu sãbhāre ||
dehu utaru anu karahu ki nāhīṁ |satyasaṁdha tumha raghukula māhīṁ ||
dena kahehu aba jani baru dehū |tajahũ satya jaga apajasu lehū ||
satya sarāhi kahehu baru denā |jānehu leihi māgi cabenā ||
sibi dadhīci bali jo kachu bhāṣā |tanu dhanu tajeu bacana panu rākhā ||
ati kaṭu bacana kahati kaikeī |mānahũ lona jare para deī ||
このように王は心の中で焼け焦げ、邪悪な心のカイケイは彼の惨めな様子を見て悪意に満ちた。バラタもあなたの息子ではないのですか。それともあなたは私を金で買った奴隷として家に連れてきたのですか。私の言葉が聞いて矢のように刺すなら、なぜ慎重に言葉を守って話さないのですか。答えをください：あなたはするのですか、しないのですか。あなたはラグ家系において真実を守る者として知られています。恩恵を与えると言いましたが、今は与えないでください。真実を捨てて世間の不名誉を受けてください。真実を称賛し、恩恵を与えると言いましたが、私は炒った穀物を一握りだけ求めると思っていたのでしょう。シビ、ダディチ、バリが何を約束したとしても、彼らは体と富を捨てて言葉と誓いを守りました。カイケイは極めて苦い言葉を語った、まるで火傷に塩をすり込むかのようであった。
ドーハー 30
धरम धुरंधर धीर धरि नयन उघारे रायँ।सिरु धुनि लीन्हि उसास असि मारेसि मोहि कुठायँ।।30।।
dharama dhuraṁdhara dhīra dhari nayana ughāre rāyã |siru dhuni līnhi usāsa asi māresi mohi kuṭhāyã ||30||
正法の重荷を担う王は勇気を奮い立たせて目を開いた。首を振って深く息を吐き、言った。「彼女は私の急所を突き刺した。」
チャウパーイー 31.1-4
आगें दीखि जरत रिस भारी।मनहुँ रोष तरवारि उघारी।।
मूठि कुबुद्धि धार निठुराई।धरी कूबरीं सान बनाई।।
लखी महीप कराल कठोरा।सत्य कि जीवनु लेइहि मोरा।।
बोले राउ कठिन करि छाती।बानी सबिनय तासु सोहाती।।
प्रिया बचन कस कहसि कुभाँती।भीर प्रतीति प्रीति करि हाँती।।
मोरें भरतु रामु दुइ आँखी।सत्य कहउँ करि संकरू साखी।।
अवसि दूतु मैं पठइब प्राता।ऐहहिं बेगि सुनत दोउ भ्राता।।
सुदिन सोधि सबु साजु सजाई।देउँ भरत कहुँ राजु बजाई।।
āgeṁ dīkhi jarata risa bhārī |manahũ roṣa taravāri ughārī ||
mūṭhi kubuddhi dhāra niṭhurāī |dharī kūbarīṁ sāna banāī ||
lakhī mahīpa karāla kaṭhorā |satya ki jīvanu leihi morā ||
bole rāu kaṭhina kari chātī |bānī sabinaya tāsu sohātī ||
priyā bacana kasa kahasi kubhā̃tī |bhīra pratīti prīti kari hā̃tī ||
moreṁ bharatu rāmu dui ā̃khī |satya kahaũ kari saṁkarū sākhī ||
avasi dūtu maiṁ paṭhaiba prātā |aihahiṁ begi sunata dou bhrātā ||
sudina sodhi sabu sāju sajāī |deũ bharata kahũ rāju bajāī ||
彼女を前に見て、激怒に燃え立つ様は、まるで怒りそのものが剣を抜いたかのようであった。その柄は悪しき企み、刃は冷酷さ、せむし女が自分の砥石でそれを研ぎ澄ませた。王は彼女の恐ろしき厳しさを見て思った。「彼女は本当に我が命を取るのだろうか。」王は胸を固くして、彼女を喜ばせる謙虚な言葉で語った。愛しい者よ、なぜそのような悪しき言葉を語るのか。人々の信頼と我らの愛を損なう。我にとってバラタとラーマは両目の如し。シヴァを証人として、真実を語る。夜明けに必ず使者を遣わそう。二人の兄弟は聞けば速やかに来るであろう。吉日を選び、すべての準備を整え、祝賀の楽を奏して、バラタに王国を授けよう。
ドーハー 31
लोभु न रामहि राजु कर बहुत भरत पर प्रीति।मैं बड़ छोट बिचारि जियँ करत रहेउँ नृपनीति।।31।।
lobhu na rāmahi rāju kara bahuta bharata para prīti |maiṁ baṛa choṭa bicāri jiyã karata raheũ nṛpanīti ||31||
ラーマには王国への貪欲はなく、バラタに対して深い愛情を抱いている。私はただ王の慣習に従っていたのであり、心の中で誰が年長で誰が年少かを考えていたのだ。
チャウパーイー 32.1-4
राम सपथ सत कहुउँ सुभाऊ।राममातु कछु कहेउ न काऊ।।
मैं सबु कीन्ह तोहि बिनु पूँछें।तेहि तें परेउ मनोरथु छूछें।।
रिस परिहरू अब मंगल साजू।कछु दिन गएँ भरत जुबराजू।।
एकहि बात मोहि दुखु लागा।बर दूसर असमंजस मागा।।
अजहुँ हृदय जरत तेहि आँचा।रिस परिहास कि साँचेहुँ साँचा।।
कहु तजि रोषु राम अपराधू।सबु कोउ कहइ रामु सुठि साधू।।
तुहूँ सराहसि करसि सनेहू।अब सुनि मोहि भयउ संदेहू।।
जासु सुभाउ अरिहि अनुकूला।सो किमि करिहि मातु प्रतिकूला।।
rāma sapatha sata kahuũ subhāū |rāmamātu kachu kaheu na kāū ||
maiṁ sabu kīnha tohi binu pū̃cheṁ |tehi teṁ pareu manorathu chūcheṁ ||
risa pariharū aba maṁgala sājū |kachu dina gaẽ bharata jubarājū ||
ekahi bāta mohi dukhu lāgā |bara dūsara asamaṁjasa māgā ||
ajahũ hṛdaya jarata tehi ā̃cā |risa parihāsa ki sā̃cehũ sā̃cā ||
kahu taji roṣu rāma aparādhū |sabu kou kahai rāmu suṭhi sādhū ||
tuhū̃ sarāhasi karasi sanehū |aba suni mohi bhayau saṁdehū ||
jāsu subhāu arihi anukūlā |so kimi karihi mātu pratikūlā ||
私はラーマに誓って真実を告げる：ラーマの母はいついかなる時も私に何も言わなかった。私はあなたに尋ねずにこれをすべて行った、それゆえに私の計画は無駄になった。今、怒りを捨てて吉祥の祝いの準備をしなさい。数日が過ぎれば、バラタが皇太子となる。一つのことだけが私を苦しめた：あなたが求めた二つ目の願いは不当で不適切であった。今なおあなたの心はその火の熱で焼けている。それは怒りか、冗談か、それとも真実なのか。怒りを捨ててラーマの罪を私に告げなさい。皆がラーマは極めて善良で正しいと言っている。あなたもかつては彼を讃え、愛情を示していた。今あなたからこれを聞いて、私は疑いに満ちた。敵にすら優しい性質を持つ者が、どうして母に不親切に振る舞えようか。
ドーハー 32
प्रिया हास रिस परिहरहि मागु बिचारि बिबेकु।जेहिं देखाँ अब नयन भरि भरत राज अभिषेकु।।32।।
priyā hāsa risa pariharahi māgu bicāri bibeku |jehiṁ dekhā̃ aba nayana bhari bharata rāja abhiṣeku ||32||
愛する者よ、笑いと怒りを捨てよ。分別を持って熟考し、望むものを求めよ。これらの目で私は今、バラタの王としての即位を見ている。
チャウパーイー 33.1-4
जिऐ मीन बरू बारि बिहीना।मनि बिनु फनिकु जिऐ दुख दीना।।
कहउँ सुभाउ न छलु मन माहीं।जीवनु मोर राम बिनु नाहीं।।
समुझि देखु जियँ प्रिया प्रबीना।जीवनु राम दरस आधीना।।
सुनि म्रदु बचन कुमति अति जरई।मनहुँ अनल आहुति घृत परई।।
कहइ करहु किन कोटि उपाया।इहाँ न लागिहि राउरि माया।।
देहु कि लेहु अजसु करि नाहीं।मोहि न बहुत प्रपंच सोहाहीं।।
रामु साधु तुम्ह साधु सयाने।राममातु भलि सब पहिचाने।।
जस कौसिलाँ मोर भल ताका।तस फलु उन्हहि देउँ करि साका।।
jiai mīna barū bāri bihīnā |mani binu phaniku jiai dukha dīnā ||
kahaũ subhāu na chalu mana māhīṁ |jīvanu mora rāma binu nāhīṁ ||
samujhi dekhu jiyã priyā prabīnā |jīvanu rāma darasa ādhīnā ||
suni mradu bacana kumati ati jaraī |manahũ anala āhuti ghṛta paraī ||
kahai karahu kina koṭi upāyā |ihā̃ na lāgihi rāuri māyā ||
dehu ki lehu ajasu kari nāhīṁ |mohi na bahuta prapaṁca sohāhīṁ ||
rāmu sādhu tumha sādhu sayāne |rāmamātu bhali saba pahicāne ||
jasa kausilā̃ mora bhala tākā |tasa phalu unhahi deũ kari sākā ||
魚は水なしで生きるかもしれず、蛇は宝石なしで惨めに生きるかもしれない。私は欺きなく心から真の性質を語る：ラーマなしでは私の命はない。賢い愛よ、心でよくお考え：私の命はラーマの御姿に依っている。この穏やかな言葉を聞いて、邪悪な心のカイケーイーは激しく燃え上がった、まるで火に酥油の供物が注がれたように。彼女は言った、「なぜ千万の計略を試さないの？ここではあなたの策略は私に通じない。与えるか、拒んで恥を受けるか。私は長引く企みは好まない。ラーマは善であり、あなたは善で賢い、そしてラーマの母も、皆が認める通り、善である。カウサリヤーが私に害をなそうとしたように、私は彼女にその報いを与え、相応の代償を払わせる。
ドーハー 33
होत प्रात मुनिबेष धरि जौं न रामु बन जाहिं।मोर मरनु राउर अजस नृप समुझिअ मन माहिं।।33।।
hota prāta munibeṣa dhari jauṁ na rāmu bana jāhiṁ |mora maranu rāura ajasa nṛpa samujhia mana māhiṁ ||33||
もし夜明けにラーマが行者の姿で森に行かないなら、心で理解せよ。私の死と王よ、そなたの不名誉が必ず起こるであろう。
チャウパーイー 34.1-4
अस कहि कुटिल भई उठि ठाढ़ी।मानहुँ रोष तरंगिनि बाढ़ी।।
पाप पहार प्रगट भइ सोई।भरी क्रोध जल जाइ न जोई।।
दोउ बर कूल कठिन हठ धारा।भवँर कूबरी बचन प्रचारा।।
ढाहत भूपरूप तरु मूला।चली बिपति बारिधि अनुकूला।।
लखी नरेस बात फुरि साँची।तिय मिस मीचु सीस पर नाची।।
गहि पद बिनय कीन्ह बैठारी।जनि दिनकर कुल होसि कुठारी।।
मागु माथ अबहीं देउँ तोही।राम बिरहँ जनि मारसि मोही।।
राखु राम कहुँ जेहि तेहि भाँती।नाहिं त जरिहि जनम भरि छाती।।
asa kahi kuṭila bhaī uṭhi ṭhāṛhī |mānahũ roṣa taraṁgini bāṛhī ||
pāpa pahāra pragaṭa bhai soī |bharī krodha jala jāi na joī ||
dou bara kūla kaṭhina haṭha dhārā |bhavãra kūbarī bacana pracārā ||
ḍhāhata bhūparūpa taru mūlā |calī bipati bāridhi anukūlā ||
lakhī naresa bāta phuri sā̃cī |tiya misa mīcu sīsa para nācī ||
gahi pada binaya kīnha baiṭhārī |jani dinakara kula hosi kuṭhārī ||
māgu mātha abahīṁ deũ tohī |rāma birahã jani mārasi mohī ||
rākhu rāma kahũ jehi tehi bhā̃tī |nāhiṁ ta jarihi janama bhari chātī ||
こう言って、邪悪なカイケーイは立ち上がった、まるで怒りの川が増水したかのようであった。その罪の山が現れ、怒りの水で満ち溢れ、誰もそれを見つめることができなかった。二つの恩恵がその両岸であり、彼女の頑固さがその流れであり、せむし女マンタラの広められた言葉がその渦であった。木のような王を根こそぎ倒し、それは災いの海へと流れていった。王は彼女の言葉が真実かつ切実であることを見て取り、女の姿をした死が自分の頭上で踊っているのを知った。彼女の足を抱き、懇願して座らせた：「太陽の一族にとっての斧とならないでくれ。」「私の首を求めよ、今すぐお前に与えよう。だがラーマとの別離で私を殺さないでくれ。」「何らかの方法でラーマをここに留めてくれ。さもなくば、お前の胸は生涯燃え続けるだろう。」
ドーハー 34
देखी ब्याधि असाध नृपु परेउ धरनि धुनि माथ।कहत परम आरत बचन राम राम रघुनाथ।।34।।
dekhī byādhi asādha nṛpu pareu dharani dhuni mātha |kahata parama ārata bacana rāma rāma raghunātha ||34||
この不治の病を見て、王は地に倒れ、頭を地面に打ち付け、極度の苦悩の中で「ラーマ、ラーマ、ラグ族の主よ」という言葉を発した。
チャウパーイー 35.1-4
ब्याकुल राउ सिथिल सब गाता।करिनि कलपतरु मनहुँ निपाता।।
कंठु सूख मुख आव न बानी।जनु पाठीनु दीन बिनु पानी।।
पुनि कह कटु कठोर कैकेई।मनहुँ घाय महुँ माहुर देई।।
जौं अंतहुँ अस करतबु रहेऊ।मागु मागु तुम्ह केहिं बल कहेऊ।।
दुइ कि होइ एक समय भुआला।हँसब ठठाइ फुलाउब गाला।।
दानि कहाउब अरु कृपनाई।होइ कि खेम कुसल रौताई।।
छाड़हु बचनु कि धीरजु धरहू।जनि अबला जिमि करुना करहू।।
तनु तिय तनय धामु धनु धरनी।सत्यसंध कहुँ तृन सम बरनी।।
byākula rāu sithila saba gātā |karini kalapataru manahũ nipātā ||
kaṁṭhu sūkha mukha āva na bānī |janu pāṭhīnu dīna binu pānī ||
puni kaha kaṭu kaṭhora kaikeī |manahũ ghāya mahũ māhura deī ||
jauṁ aṁtahũ asa karatabu raheū |māgu māgu tumha kehiṁ bala kaheū ||
dui ki hoi eka samaya bhuālā |hãsaba ṭhaṭhāi phulāuba gālā ||
dāni kahāuba aru kṛpanāī |hoi ki khema kusala rautāī ||
chāṛahu bacanu ki dhīraju dharahū |jani abalā jimi karunā karahū ||
tanu tiya tanaya dhāmu dhanu dharanī |satyasaṁdha kahũ tṛna sama baranī ||
王は取り乱し、全身の力が抜け落ちた。まるで象が如意樹を根こそぎ引き抜いたかのようであった。喉は渇き、口からは一言も出なかった。水なき哀れな魚のようであった。そしてカイケイイは再び、苦く厳しい言葉を語った。まるで傷口に毒を注ぐかのようであった。もし最後になってこのように振る舞うつもりだったなら、何の力によって『求めよ、求めよ』と言ったのか。王よ、一時に二つのことが起こり得るか。心から笑いながら、同時に頬を膨らめて怒ることはできぬ。気前のよい施し手と呼ばれながら、吝嗇でもあり得るか。王でありながら安穏に暮らせるか。言葉を捨てるか、勇気を保つかせよ。弱き女のように憐れみを示すな。体、妻、子、家、富、土地、これらは真実を守る者にとって、一本の草に等しく数えられている。
ドーハー 35
मरम बचन सुनि राउ कह कहु कछु दोषु न तोर।लागेउ तोहि पिसाच जिमि कालु कहावत मोर।।35।।
marama bacana suni rāu kaha kahu kachu doṣu na tora |lāgeu tohi pisāca jimi kālu kahāvata mora ||35||
心に突き刺さる言葉を聞いて、王は言った。「お前に何の過ちもない。まるで悪鬼が取り憑いたように、我が死そのものがお前に憑依して、お前の口を通して語っているのだ。」
チャウパーイー 36.1-4
चहत न भरत भूपतहि भोरें।बिधि बस कुमति बसी जिय तोरें।।
सो सबु मोर पाप परिनामू।भयउ कुठाहर जेहिं बिधि बामू।।
सुबस बसिहि फिरि अवध सुहाई।सब गुन धाम राम प्रभुताई।।
करिहहिं भाइ सकल सेवकाई।होइहि तिहुँ पुर राम बड़ाई।।
तोर कलंकु मोर पछिताऊ।मुएहुँ न मिटहि न जाइहि काऊ।।
अब तोहि नीक लाग करु सोई।लोचन ओट बैठु मुहु गोई।।
जब लगि जिऔं कहउँ कर जोरी।तब लगि जनि कछु कहसि बहोरी।।
फिरि पछितैहसि अंत अभागी।मारसि गाइ नहारु लागी।।
cahata na bharata bhūpatahi bhoreṁ |bidhi basa kumati basī jiya toreṁ ||
so sabu mora pāpa parināmū |bhayau kuṭhāhara jehiṁ bidhi bāmū ||
subasa basihi phiri avadha suhāī |saba guna dhāma rāma prabhutāī ||
karihahiṁ bhāi sakala sevakāī |hoihi tihũ pura rāma baṛāī ||
tora kalaṁku mora pachitāū |muehũ na miṭahi na jāihi kāū ||
aba tohi nīka lāga karu soī |locana oṭa baiṭhu muhu goī ||
jaba lagi jiauṁ kahaũ kara jorī |taba lagi jani kachu kahasi bahorī ||
phiri pachitaihasi aṁta abhāgī |mārasi gāi nahāru lāgī ||
バラタは夢の中でさえ王位を望んだことはない；運命の力によって悪い企みがあなたの心に住み着いたのだ。これらはすべて私自身の罪の果実であり、それゆえに天命はかくも不適切な時と場所で私に背を向けた。美しいアヨーディヤーは再び繁栄と平和のうちに住まうだろう、ラーマの主権の下で、ラーマはあらゆる美徳の宿る所である。すべての兄弟が彼に仕え、ラーマの栄光は三界にわたって語り継がれるだろう。しかし、あなたの恥辱と私の悔恨は死後も消え去らない；それらは決して去らない。今、あなたが良いと思うことをしなさい；私の目の届かぬ所に座り、顔を隠せ。手を合わせて言う：私が生きている限り、二度と私に何も語りかけるな。不幸な女よ、お前は最後に悔いるだろう、筋を取るために牛を殺しているのだから。
ドーハー 36
परेउ राउ कहि कोटि बिधि काहे करसि निदानु।कपट सयानि न कहति कछु जागति मनहुँ मसानु।।36।।
pareu rāu kahi koṭi bidhi kāhe karasi nidānu |kapaṭa sayāni na kahati kachu jāgati manahũ masānu ||36||
王は地に倒れ、千万の方法で彼女に懇願して言った、「なぜ私を破滅させるのか」と。しかし狡猾で偽りに満ちた女は何も言わず、まるで火葬場の燃え盛る火が眠らせぬかのようであった。
チャウパーイー 37.1-4
राम राम रट बिकल भुआलू।जनु बिनु पंख बिहंग बेहालू।।
हृदयँ मनाव भोरु जनि होई।रामहि जाइ कहै जनि कोई।।
उदउ करहु जनि रबि रघुकुल गुर।अवध बिलोकि सूल होइहि उर।।
भूप प्रीति कैकइ कठिनाई।उभय अवधि बिधि रची बनाई।।
बिलपत नृपहि भयउ भिनुसारा।बीना बेनु संख धुनि द्वारा।।
पढ़हिं भाट गुन गावहिं गायक।सुनत नृपहि जनु लागहिं सायक।।
मंगल सकल सोहाहिं न कैसें।सहगामिनिहि बिभूषन जैसें।।
तेहिं निसि नीद परी नहि काहू।राम दरस लालसा उछाहू।।
rāma rāma raṭa bikala bhuālū |janu binu paṁkha bihaṁga behālū ||
hṛdayã manāva bhoru jani hoī |rāmahi jāi kahai jani koī ||
udau karahu jani rabi raghukula gura |avadha biloki sūla hoihi ura ||
bhūpa prīti kaikai kaṭhināī |ubhaya avadhi bidhi racī banāī ||
bilapata nṛpahi bhayau bhinusārā |bīnā benu saṁkha dhuni dvārā ||
paṛhahiṁ bhāṭa guna gāvahiṁ gāyaka |sunata nṛpahi janu lāgahiṁ sāyaka ||
maṁgala sakala sohāhiṁ na kaiseṁ |sahagāminihi bibhūṣana jaiseṁ ||
tehiṁ nisi nīda parī nahi kāhū |rāma darasa lālasā uchāhū ||
王は乱心して「ラーマ、ラーマ」と叫び続けた、翼なき鳥のごとく無力で惨めであった。心の中で夜明けが来ぬよう、また誰もラーマのもとへ行って告げぬよう祈った。「太陽よ、ラーグ家の師よ、昇らでくれ。アヨーディヤを見れば、汝の胸に矢が刺さるだろう。」王の愛とカイケイイの残酷さ：ブラフマーはそれぞれをその極みに造りたもうた。王が嘆き悲しんでいるうちに夜が明け、門にて琵琶、笛、法螺の音が響いた。詩人が讃を誦し、歌人が功徳を歌うも、王には聞くたびに矢が突き刺さるようであった。すべての吉祥の準備はいずれも彼を喜ばせず、夫の火葬に殉死せんとする女に装飾が喜びを与えぬ如し。その夜、誰も眠らなかった、ラーマを拝見せんとの渇望と歓喜のゆえに。
ドーハー 37
द्वार भीर सेवक सचिव कहहिं उदित रबि देखि।जागेउ अजहुँ न अवधपति कारनु कवनु बिसेषि।।37।।
dvāra bhīra sevaka saciva kahahiṁ udita rabi dekhi |jāgeu ajahũ na avadhapati kāranu kavanu biseṣi ||37||
扉の前で、多くの召使と大臣たちは「太陽が昇りました、ご覧ください」と言った。しかしアヨーディヤーの主は目覚めない。特別な原因は何なのか。
チャウパーイー 38.1-4
पछिले पहर भूपु नित जागा।आजु हमहि बड़ अचरजु लागा।।
जाहु सुमंत्र जगावहु जाई।कीजिअ काजु रजायसु पाई।।
गए सुमंत्रु तब राउर माही।देखि भयावन जात डेराहीं।।
धाइ खाइ जनु जाइ न हेरा।मानहुँ बिपति बिषाद बसेरा।।
पूछें कोउ न ऊतरु देई।गए जेंहिं भवन भूप कैकैई।।
कहि जयजीव बैठ सिरु नाई।दैखि भूप गति गयउ सुखाई।।
सोच बिकल बिबरन महि परेऊ।मानहुँ कमल मूलु परिहरेऊ।।
सचिउ सभीत सकइ नहिं पूँछी।बोली असुभ भरी सुभ छूछी।।
pachile pahara bhūpu nita jāgā |āju hamahi baṛa acaraju lāgā ||
jāhu sumaṁtra jagāvahu jāī |kījia kāju rajāyasu pāī ||
gae sumaṁtru taba rāura māhī |dekhi bhayāvana jāta ḍerāhīṁ ||
dhāi khāi janu jāi na herā |mānahũ bipati biṣāda baserā ||
pūcheṁ kou na ūtaru deī |gae jeṁhiṁ bhavana bhūpa kaikaiī ||
kahi jayajīva baiṭha siru nāī |daikhi bhūpa gati gayau sukhāī ||
soca bikala bibarana mahi pareū |mānahũ kamala mūlu parihareū ||
saciu sabhīta sakai nahiṁ pū̃chī |bolī asubha bharī subha chūchī ||
王は常に夜の最後の刻に目覚めていたが、今日は私たちに非常に奇妙に思える。スマントラよ、行って彼を起こせ、王の命令を得て我らの務めを果たせるように。そこでスマントラは宮殿に入ったが、進むにつれてその恐ろしい様子に恐怖を覚えた。まるで飛びかかって彼を飲み込むかのようで、見るに耐えなかった。災いと悲しみの住処のようであった。尋ねたが誰も答えず、王とカイケーイーのいる部屋に着いた。「勝利と長寿を」と言って頭を下げて座ったが、王の様子を見て愕然と萎れ果てた。憂いに乱れ、色を失い、王は地に倒れていた。根から引き抜かれた蓮のようであった。恐れる大臣は問うことができず、彼女は口を開いた。凶兆に満ち、吉兆を欠いて。
ドーハー 38
परी न राजहि नीद निसि हेतु जान जगदीसु।रामु रामु रटि भोरु किय कहइ न मरमु महीसु।।38।।
parī na rājahi nīda nisi hetu jāna jagadīsu |rāmu rāmu raṭi bhoru kiya kahai na maramu mahīsu ||38||
王は夜通し眠れず、その理由は世界の主のみぞ知る。ラーマ、ラーマと繰り返し唱えて夜明けとし、王はその秘密を明かさない。
チャウパーイー 39.1-4
आनहु रामहि बेगि बोलाई।समाचार तब पूँछेहु आई।।
चलेउ सुमंत्र राय रूख जानी।लखी कुचालि कीन्हि कछु रानी।।
सोच बिकल मग परइ न पाऊ।रामहि बोलि कहिहि का राऊ।।
उर धरि धीरजु गयउ दुआरें।पूछँहिं सकल देखि मनु मारें।।
समाधानु करि सो सबही का।गयउ जहाँ दिनकर कुल टीका।।
रामु सुमंत्रहि आवत देखा।आदरु कीन्ह पिता सम लेखा।।
निरखि बदनु कहि भूप रजाई।रघुकुलदीपहि चलेउ लेवाई।।
रामु कुभाँति सचिव सँग जाहीं।देखि लोग जहँ तहँ बिलखाहीं।।
ānahu rāmahi begi bolāī |samācāra taba pū̃chehu āī ||
caleu sumaṁtra rāya rūkha jānī |lakhī kucāli kīnhi kachu rānī ||
soca bikala maga parai na pāū |rāmahi boli kahihi kā rāū ||
ura dhari dhīraju gayau duāreṁ |pūchãhiṁ sakala dekhi manu māreṁ ||
samādhānu kari so sabahī kā |gayau jahā̃ dinakara kula ṭīkā ||
rāmu sumaṁtrahi āvata dekhā |ādaru kīnha pitā sama lekhā ||
nirakhi badanu kahi bhūpa rajāī |raghukuladīpahi caleu levāī ||
rāmu kubhā̃ti saciva sãga jāhīṁ |dekhi loga jahã tahã bilakhāhīṁ ||
ラーマをすぐに呼んで連れてきなさい、それから来て王に何が起きたか尋ねなさい。スマントラは王の意向を理解して出発した、王妃が何か悪事を企んだのを見た。悩みに打ちひしがれ、足も道を見つけられない：王がラーマを呼んで何と言うのか。心に勇気を抱き、門に着いた、彼の落ち込んだ様子を見て皆が何事かと尋ねた。全ての者に答えて納得させ、太陽の一族の宝であるラーマの元へ向かった。ラーマはスマントラが来るのを見て、父と同様に敬意を払って迎えた。スマントラはラーマの顔を見つめ、王の命令を伝え、ラグ族の灯であるラーマを連れて出発した。ラーマがそのようなみっともない様子で大臣と共に行くのを見て、人々はあちこちで嘆き悲しんだ。
ドーハー 39
जाइ दीख रघुबंसमनि नरपति निपट कुसाजु।सहमि परेउ लखि सिंघिनिहि मनहुँ बृद्ध गजराजु।।39।।
jāi dīkha raghubaṁsamani narapati nipaṭa kusāju |sahami pareu lakhi siṁghinihi manahũ bṛddha gajarāju ||39||
ラグ一族の宝石は行って、王が極めて惨めな状態で、その場に全くふさわしくないのを見た。雌獅子のようなカイケーイーを見て、王は後ずさりして倒れた、まるで年老いた象の王のように。
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में यह खंड ‘सत्य-पालन’ और ‘राम-नाम-स्मरण’ की सिद्धि देता है: वचन-बंधन, गृहस्थ-धर्म, और विषाद में भी राम-आश्रय की शिक्षा से श्रोता/पाठक के भीतर धैर्य, वैराग्य और शरणागति बढ़ती है—विशेषतः संकट-काल में ‘राम राम’ का जप स्वाभाविक बनता है।
सामान्य सत्संग-परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ का नाम-संपुट (विशेषकर दोहा-स्थलों पर) जोड़ा जाता है; कुछ परंपराओं में ‘सियाराममय सब जग जानी’ को भाव-संपुट की तरह लिया जाता है—पर यह स्थान-विशेष/आचार्य-परंपरा पर निर्भर है।
Ask anything about Prakarana 4 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
