Prakarana 4
त्याग-दीक्षा का सोपान: जहाँ ‘राज्य’ (भोग-धर्म) का मोह टूटकर ‘वन’ (वैराग्य-धर्म) का द्वार खुलता है। अयोध्या काण्ड साधक को यह सिखाता है कि धर्म केवल शुभ-घटना नहीं, बल्कि पीड़ा में सत्य-पालन, वचन-रक्षा, और ईश्वर-आज्ञा-स्वीकार की तपस्या है—यही मुक्ति-सीढ़ी का निर्णायक मोड़ है।
Ayodhya Kand mein sabse bada ras karuna hai, lekin ye roo kar dikhane wala dukh nahi hai. Ye woh karuna hai jo dharam ke faisale ke liye zaruri hoti hai. Kaikeyi ka gussa aur Dasharath ke satya ki kasam aapas mein takra rahe hain. Dasharath ne satya ki pakad chodi nahi, bhale hi unka dil Ram ke liye roo raha tha. Ek taraf raja ka dharam hai, dusri taraf baap ka pyaar hai, dono saath mein chal rahe hain. Tulsidas ji batate hain ki kasam nibhana bhi ek tarah ka tapas hai, jismein jaan bhi deni pad sakti hai. Ayodhya ki khushi ab andar se vairagya ki raah ban rahi hai. Isse sikh milta hai ki sachche mukti ke liye apne aap ko dene ki zarurat hoti hai.
In this prakarana
People
Verses
Chaupai 30.1-4
एहि बिधि राउ मनहिं मन झाँखा।देखि कुभाँति कुमति मन माखा।।
भरतु कि राउर पूत न होहीं।आनेहु मोल बेसाहि कि मोही।।
जो सुनि सरु अस लाग तुम्हारें।काहे न बोलहु बचनु सँभारे।।
देहु उतरु अनु करहु कि नाहीं।सत्यसंध तुम्ह रघुकुल माहीं।।
देन कहेहु अब जनि बरु देहू।तजहुँ सत्य जग अपजसु लेहू।।
सत्य सराहि कहेहु बरु देना।जानेहु लेइहि मागि चबेना।।
सिबि दधीचि बलि जो कछु भाषा।तनु धनु तजेउ बचन पनु राखा।।
अति कटु बचन कहति कैकेई।मानहुँ लोन जरे पर देई।।
ehi bidhi rāu manahiṁ mana jhā̃khā |dekhi kubhā̃ti kumati mana mākhā ||
bharatu ki rāura pūta na hohīṁ |ānehu mola besāhi ki mohī ||
jo suni saru asa lāga tumhāreṁ |kāhe na bolahu bacanu sãbhāre ||
dehu utaru anu karahu ki nāhīṁ |satyasaṁdha tumha raghukula māhīṁ ||
dena kahehu aba jani baru dehū |tajahũ satya jaga apajasu lehū ||
satya sarāhi kahehu baru denā |jānehu leihi māgi cabenā ||
sibi dadhīci bali jo kachu bhāṣā |tanu dhanu tajeu bacana panu rākhā ||
ati kaṭu bacana kahati kaikeī |mānahũ lona jare para deī ||
Raja apne hi dil mein jal raha tha. Kaikeyi ne uski buri halat dekhi to uske man mein aur badmashi bhar gayi. Bharat tumhara beta nahi hai kya? Ya tumne mujhe mol par kharida, ghulam bana ke ghar laye? Agar meri baatein sun kar tumhe teer ki tarah lageen, to dhyan se kyun nahi bole aur apna vaada kyun nahi rakha? Jawab do: karoge ya nahi? Raghu kul mein tumhe apna vaada nibhane wala kehte hain. Tumne vaada kiya tha ki doge, ab mat do. Sach chhod do aur duniya mein badnaami le lo. Tumne sach ki tareef ki aur kaha ki vaada poori karoge, samajh ke ki main sirf muthi bhar bhuna hua anaaz maangungi. Sibi, Dadhichi aur Bali ne jo bhi vaada kiya, apni jaan aur daulat de kar apna vaada aur kasam nibha li. Kaikeyi bahut kadwe bol bol rahi thi, jaise kisi ke jaale par namak mal de.
Doha 30
धरम धुरंधर धीर धरि नयन उघारे रायँ।सिरु धुनि लीन्हि उसास असि मारेसि मोहि कुठायँ।।30।।
dharama dhuraṁdhara dhīra dhari nayana ughāre rāyã |siru dhuni līnhi usāsa asi māresi mohi kuṭhāyã ||30||
Raja jo dharam ka bojh uthaye baitha tha, usne himmat karke aankhein kholi. Sir hilate hue ek lambi saans li aur bola, usne mujhe jaan le waali jagah pe maara hai.
Chaupai 31.1-4
आगें दीखि जरत रिस भारी।मनहुँ रोष तरवारि उघारी।।
मूठि कुबुद्धि धार निठुराई।धरी कूबरीं सान बनाई।।
लखी महीप कराल कठोरा।सत्य कि जीवनु लेइहि मोरा।।
बोले राउ कठिन करि छाती।बानी सबिनय तासु सोहाती।।
प्रिया बचन कस कहसि कुभाँती।भीर प्रतीति प्रीति करि हाँती।।
मोरें भरतु रामु दुइ आँखी।सत्य कहउँ करि संकरू साखी।।
अवसि दूतु मैं पठइब प्राता।ऐहहिं बेगि सुनत दोउ भ्राता।।
सुदिन सोधि सबु साजु सजाई।देउँ भरत कहुँ राजु बजाई।।
āgeṁ dīkhi jarata risa bhārī |manahũ roṣa taravāri ughārī ||
mūṭhi kubuddhi dhāra niṭhurāī |dharī kūbarīṁ sāna banāī ||
lakhī mahīpa karāla kaṭhorā |satya ki jīvanu leihi morā ||
bole rāu kaṭhina kari chātī |bānī sabinaya tāsu sohātī ||
priyā bacana kasa kahasi kubhā̃tī |bhīra pratīti prīti kari hā̃tī ||
moreṁ bharatu rāmu dui ā̃khī |satya kahaũ kari saṁkarū sākhī ||
avasi dūtu maiṁ paṭhaiba prātā |aihahiṁ begi sunata dou bhrātā ||
sudina sodhi sabu sāju sajāī |deũ bharata kahũ rāju bajāī ||
Raja ne use saamne dekhi, bahut gusse mein jalti hui. Jaise gusse ki khuli talwaar ho. Talwaar ki pakad buri samajh thi aur dhaar bedardi ki. Kubari ne use apne pathar par tez karke tayyar kiya. Raja ne use dekhi, bhayankar aur kathor. Socha, kya sach mein yeh meri jaan le legi? Raja ne dil strong karke narmi se baat ki. Aise shabd jo use pasand aayein. Priya, aise bure shabd kyun bolti ho? Yeh logon ka bharosa aur hamari mohabbat, dono ko khatam kar dete hain. Mere liye Bharat aur Ram meri do aankhein hain. Main sach bol raha hoon, Shankar ko sakshi maan kar. Kal subah pakka main doot bhejunga. Dono bhai sunte hi jaldi aa jayenge. Achha din dekh kar saari tayari karwaunga. Dhol bajwa kar Bharat ko raj dunga.
Doha 31
लोभु न रामहि राजु कर बहुत भरत पर प्रीति।मैं बड़ छोट बिचारि जियँ करत रहेउँ नृपनीति।।31।।
lobhu na rāmahi rāju kara bahuta bharata para prīti |maiṁ baṛa choṭa bicāri jiyã karata raheũ nṛpanīti ||31||
Ram ko raj par koi lalach nahi hai, aur wo Bharat se bahut pyaar karta hai. Main bas raja ka rule follow kar raha tha, dil mein soch raha tha ki kaun bada hai aur kaun chhota hai.
Chaupai 32.1-4
राम सपथ सत कहुउँ सुभाऊ।राममातु कछु कहेउ न काऊ।।
मैं सबु कीन्ह तोहि बिनु पूँछें।तेहि तें परेउ मनोरथु छूछें।।
रिस परिहरू अब मंगल साजू।कछु दिन गएँ भरत जुबराजू।।
एकहि बात मोहि दुखु लागा।बर दूसर असमंजस मागा।।
अजहुँ हृदय जरत तेहि आँचा।रिस परिहास कि साँचेहुँ साँचा।।
कहु तजि रोषु राम अपराधू।सबु कोउ कहइ रामु सुठि साधू।।
तुहूँ सराहसि करसि सनेहू।अब सुनि मोहि भयउ संदेहू।।
जासु सुभाउ अरिहि अनुकूला।सो किमि करिहि मातु प्रतिकूला।।
rāma sapatha sata kahuũ subhāū |rāmamātu kachu kaheu na kāū ||
maiṁ sabu kīnha tohi binu pū̃cheṁ |tehi teṁ pareu manorathu chūcheṁ ||
risa pariharū aba maṁgala sājū |kachu dina gaẽ bharata jubarājū ||
ekahi bāta mohi dukhu lāgā |bara dūsara asamaṁjasa māgā ||
ajahũ hṛdaya jarata tehi ā̃cā |risa parihāsa ki sā̃cehũ sā̃cā ||
kahu taji roṣu rāma aparādhū |sabu kou kahai rāmu suṭhi sādhū ||
tuhū̃ sarāhasi karasi sanehū |aba suni mohi bhayau saṁdehū ||
jāsu subhāu arihi anukūlā |so kimi karihi mātu pratikūlā ||
Main Ram ki kasam khata hoon aur sach batata hoon. Ram ki maa ne kabhi mujhe kuch nahi kaha. Maine tumse poochhe bina sab kar diya. Isliye mera plan khatam ho gaya. Ab apna gussa chhodo aur mangal ki taiyari karo. Kuch din baad Bharat yuvraj banega. Mujhe sirf ek baat ka dukh laga. Tumne jo dusra boond maanga, wo galat aur beja tha. Abhi bhi tera dil us aag ki garmi se jal raha hai. Ye gussa hai, ya mazak, ya sach mein sach hai? Gussa chhodo aur batao Ram ne kya galti ki. Sab kehte hain Ram bahut accha aur naram dil ka hai. Tum bhi use tareef karte the aur pyar dikhate the. Ab tumse ye sun ke mujhe doubt ho gaya hai. Jiska swabhav dushman ke liye bhi accha ho, wo apni maa ke liye bura kaise karega?
Doha 32
प्रिया हास रिस परिहरहि मागु बिचारि बिबेकु।जेहिं देखाँ अब नयन भरि भरत राज अभिषेकु।।32।।
priyā hāsa risa pariharahi māgu bicāri bibeku |jehiṁ dekhā̃ aba nayana bhari bharata rāja abhiṣeku ||32||
Pyaari, hasi aur gussa chhod de. Achhe se soch samajh kar kuch maang, taaki main ab apni aankhon se dekh sakoon ki Bharat ko raja banaya ja raha hai.
Chaupai 33.1-4
जिऐ मीन बरू बारि बिहीना।मनि बिनु फनिकु जिऐ दुख दीना।।
कहउँ सुभाउ न छलु मन माहीं।जीवनु मोर राम बिनु नाहीं।।
समुझि देखु जियँ प्रिया प्रबीना।जीवनु राम दरस आधीना।।
सुनि म्रदु बचन कुमति अति जरई।मनहुँ अनल आहुति घृत परई।।
कहइ करहु किन कोटि उपाया।इहाँ न लागिहि राउरि माया।।
देहु कि लेहु अजसु करि नाहीं।मोहि न बहुत प्रपंच सोहाहीं।।
रामु साधु तुम्ह साधु सयाने।राममातु भलि सब पहिचाने।।
जस कौसिलाँ मोर भल ताका।तस फलु उन्हहि देउँ करि साका।।
jiai mīna barū bāri bihīnā |mani binu phaniku jiai dukha dīnā ||
kahaũ subhāu na chalu mana māhīṁ |jīvanu mora rāma binu nāhīṁ ||
samujhi dekhu jiyã priyā prabīnā |jīvanu rāma darasa ādhīnā ||
suni mradu bacana kumati ati jaraī |manahũ anala āhuti ghṛta paraī ||
kahai karahu kina koṭi upāyā |ihā̃ na lāgihi rāuri māyā ||
dehu ki lehu ajasu kari nāhīṁ |mohi na bahuta prapaṁca sohāhīṁ ||
rāmu sādhu tumha sādhu sayāne |rāmamātu bhali saba pahicāne ||
jasa kausilā̃ mora bhala tākā |tasa phalu unhahi deũ kari sākā ||
Machli shayad paani ke bina ji sakti hai, aur saanp apne mani ke bina dukhi hokar ji sakta hai. Main apni asli baat bata raha hoon, dil mein koi chaal nahi hai. Mera jivan Ram ke bina kuch nahi hai. Dil se soch lo, meri samajhdar priya. Mera jivan Ram ko dekhne par nirbhar hai. Ye naram baatein sunkar kharab soch wali Kaikeyi bahut jal uthi, jaise aag mein ghee daal diya ho. Usne kaha, karodo tarike kyun na try karo? Tumhari chaal yahan mere upar nahi chalegi. Ya to de do, ya mana kar do aur badnaami uthao. Mujhe itna lamba chakkar pasand nahi hai. Ram achha hai, tum bhi achhe aur samajhdar ho, aur Ram ki mata bhi achhi hai, sabko pata hai. Jaise Kausalya ne mera bura kiya hai, main bhi use wahi phal doongi, waisa hi badla loongi.
Doha 33
होत प्रात मुनिबेष धरि जौं न रामु बन जाहिं।मोर मरनु राउर अजस नृप समुझिअ मन माहिं।।33।।
hota prāta munibeṣa dhari jauṁ na rāmu bana jāhiṁ |mora maranu rāura ajasa nṛpa samujhia mana māhiṁ ||33||
Agar subah hote hi Ram sadhu ban ke jungle nahi jaate, to main mar jaunga aur raja aapki badnami hogi. Ye baat apne dimaag mein achhe se samajh lijiye.
Chaupai 34.1-4
अस कहि कुटिल भई उठि ठाढ़ी।मानहुँ रोष तरंगिनि बाढ़ी।।
पाप पहार प्रगट भइ सोई।भरी क्रोध जल जाइ न जोई।।
दोउ बर कूल कठिन हठ धारा।भवँर कूबरी बचन प्रचारा।।
ढाहत भूपरूप तरु मूला।चली बिपति बारिधि अनुकूला।।
लखी नरेस बात फुरि साँची।तिय मिस मीचु सीस पर नाची।।
गहि पद बिनय कीन्ह बैठारी।जनि दिनकर कुल होसि कुठारी।।
मागु माथ अबहीं देउँ तोही।राम बिरहँ जनि मारसि मोही।।
राखु राम कहुँ जेहि तेहि भाँती।नाहिं त जरिहि जनम भरि छाती।।
asa kahi kuṭila bhaī uṭhi ṭhāṛhī |mānahũ roṣa taraṁgini bāṛhī ||
pāpa pahāra pragaṭa bhai soī |bharī krodha jala jāi na joī ||
dou bara kūla kaṭhina haṭha dhārā |bhavãra kūbarī bacana pracārā ||
ḍhāhata bhūparūpa taru mūlā |calī bipati bāridhi anukūlā ||
lakhī naresa bāta phuri sā̃cī |tiya misa mīcu sīsa para nācī ||
gahi pada binaya kīnha baiṭhārī |jani dinakara kula hosi kuṭhārī ||
māgu mātha abahīṁ deũ tohī |rāma birahã jani mārasi mohī ||
rākhu rāma kahũ jehi tehi bhā̃tī |nāhiṁ ta jarihi janama bhari chātī ||
Ye sab bol ke Kaikeyi uth khadi ho gayi. Jaise gusse ki nadi baadh par ho. Wo nadi paap ke pahaad se nikli thi. Gusse ke paani se itni bhari thi ki koi usko dekh bhi nahi sakta tha. Uske dono kinare wo do vardaan the. Uska behao uski kathin zidd tha. Aur kubdi Manthara ke shabd bhanwar the, jo apni salah phaila rahi thi. Raja ko ped ki tarah jad se ukhaadti hui, wo musibat ke samundar ki taraf beh nikli. Raja ne dekha ki uski baatein sach aur serious hain. Maut aurat ke roop mein uske sir par naach rahi thi. Raja ne uske pair pakad ke minnat ki aur use baithaya. Bola, Surya vansh ke liye kulhadi mat ban. Mera sar maang, main abhi de doon tujhe. Par mujhe Ram se bichhad ke mat maar. Ram ko jaise bhi ho yahan rakh. Warna tera dil saari zindagi jalega.
Doha 34
देखी ब्याधि असाध नृपु परेउ धरनि धुनि माथ।कहत परम आरत बचन राम राम रघुनाथ।।34।।
dekhī byādhi asādha nṛpu pareu dharani dhuni mātha |kahata parama ārata bacana rāma rāma raghunātha ||34||
Raja dekha ki ye bimari ab kisi se thik nahi hogi. Zameen par gir gaya, apna sir patakne laga. Bahut dard bhari awaaz mein bola, Ram, Ram, Raghu kul ke swami.
Chaupai 35.1-4
ब्याकुल राउ सिथिल सब गाता।करिनि कलपतरु मनहुँ निपाता।।
कंठु सूख मुख आव न बानी।जनु पाठीनु दीन बिनु पानी।।
पुनि कह कटु कठोर कैकेई।मनहुँ घाय महुँ माहुर देई।।
जौं अंतहुँ अस करतबु रहेऊ।मागु मागु तुम्ह केहिं बल कहेऊ।।
दुइ कि होइ एक समय भुआला।हँसब ठठाइ फुलाउब गाला।।
दानि कहाउब अरु कृपनाई।होइ कि खेम कुसल रौताई।।
छाड़हु बचनु कि धीरजु धरहू।जनि अबला जिमि करुना करहू।।
तनु तिय तनय धामु धनु धरनी।सत्यसंध कहुँ तृन सम बरनी।।
byākula rāu sithila saba gātā |karini kalapataru manahũ nipātā ||
kaṁṭhu sūkha mukha āva na bānī |janu pāṭhīnu dīna binu pānī ||
puni kaha kaṭu kaṭhora kaikeī |manahũ ghāya mahũ māhura deī ||
jauṁ aṁtahũ asa karatabu raheū |māgu māgu tumha kehiṁ bala kaheū ||
dui ki hoi eka samaya bhuālā |hãsaba ṭhaṭhāi phulāuba gālā ||
dāni kahāuba aru kṛpanāī |hoi ki khema kusala rautāī ||
chāṛahu bacanu ki dhīraju dharahū |jani abalā jimi karunā karahū ||
tanu tiya tanaya dhāmu dhanu dharanī |satyasaṁdha kahũ tṛna sama baranī ||
Raja bilkul pareshan ho gaya, unka pura jism dheeli padh gaya, jaise haathi ne kalpavriksha ukhaad diya ho. Gala sookh gaya, mooh se koi baat nahi nikli, jaise paani ke bina machhli pyaasi ho. Phir Kaikeyi ne kadwa aur sakht baat kahi, jaise zakhm mein zeher daal rahi ho. Agar aakhir mein aisa hi karna tha, toh kis bal pe kaha tha, maango, maango? Raja, kya ek time pe do cheezein ho sakti hain? Pura has nahi sakte aur saath mein mooh phula bhi nahi sakte. Kya daani kehlayenge aur kanjoos bhi? Koi raja ban kar aaram se ji sakta hai kya? Ya apna vachan chhodo ya himmat rakho. Kamzor aurat ki tarah daya mat dikhao. Jism, patni, beta, ghar, paisa aur zameen, jo apne vachan pe sacha ho uske liye yeh sab ek ghaas ki patti ke barabar hain.
Doha 35
मरम बचन सुनि राउ कह कहु कछु दोषु न तोर।लागेउ तोहि पिसाच जिमि कालु कहावत मोर।।35।।
marama bacana suni rāu kaha kahu kachu doṣu na tora |lāgeu tohi pisāca jimi kālu kahāvata mora ||35||
Raja ne dil pe lagti baat suni. Phir bole, tumhara koi dosh nahi. Mera khud ka kaal pisach ki tarah tum par chad gaya hai aur tumhare munh se ye baatein karwa raha hai.
Chaupai 36.1-4
चहत न भरत भूपतहि भोरें।बिधि बस कुमति बसी जिय तोरें।।
सो सबु मोर पाप परिनामू।भयउ कुठाहर जेहिं बिधि बामू।।
सुबस बसिहि फिरि अवध सुहाई।सब गुन धाम राम प्रभुताई।।
करिहहिं भाइ सकल सेवकाई।होइहि तिहुँ पुर राम बड़ाई।।
तोर कलंकु मोर पछिताऊ।मुएहुँ न मिटहि न जाइहि काऊ।।
अब तोहि नीक लाग करु सोई।लोचन ओट बैठु मुहु गोई।।
जब लगि जिऔं कहउँ कर जोरी।तब लगि जनि कछु कहसि बहोरी।।
फिरि पछितैहसि अंत अभागी।मारसि गाइ नहारु लागी।।
cahata na bharata bhūpatahi bhoreṁ |bidhi basa kumati basī jiya toreṁ ||
so sabu mora pāpa parināmū |bhayau kuṭhāhara jehiṁ bidhi bāmū ||
subasa basihi phiri avadha suhāī |saba guna dhāma rāma prabhutāī ||
karihahiṁ bhāi sakala sevakāī |hoihi tihũ pura rāma baṛāī ||
tora kalaṁku mora pachitāū |muehũ na miṭahi na jāihi kāū ||
aba tohi nīka lāga karu soī |locana oṭa baiṭhu muhu goī ||
jaba lagi jiauṁ kahaũ kara jorī |taba lagi jani kachu kahasi bahorī ||
phiri pachitaihasi aṁta abhāgī |mārasi gāi nahāru lāgī ||
Bharat ko raj kabhi chahiye nahi tha, sapne mein bhi nahi. Ye sab kismat ka bas hai, tera man bure salah se bhar gaya hai. Ye sab mere khud ke paap ka phal hai, jiski wajah se kismat ne aise bure waqt aur jagah par mujhe pher diya. Ayodhya phir se khushal aur shanti se basne wali hai, Ram ke raj mein, jisme har gun hai. Saare bhai uski sewa karenge, aur Ram ki badai teeno lok mein phailegi. Par tera kalank aur mera pachtawa marne ke baad bhi mit nahi payega, kabhi nahi jayega. Ab jo tujhe theek lage wo kar, meri aankhon ke saamne se hatt, muh chupa kar baith. Haath jod ke bol raha hoon, jab tak jinda hoon, mujhe dobara kuch mat bolna. Tu abhagi, ant mein pachtawegi, kyunki tu nas ke liye gaay maar rahi hai.
Doha 36
परेउ राउ कहि कोटि बिधि काहे करसि निदानु।कपट सयानि न कहति कछु जागति मनहुँ मसानु।।36।।
pareu rāu kahi koṭi bidhi kāhe karasi nidānu |kapaṭa sayāni na kahati kachu jāgati manahũ masānu ||36||
Raja zameen par gir gaye. Unhone crore tarah se usse samjhaya. Pucha, "tu meri barbaadi kyun kar rahi hai?" Par woh aurat chalak aur kapati thi. Usne kuch bhi nahi kaha. Jaise masaan ki jagah apne jalte hue chitaon se jagi rehti hai, waise hi woh chup rahi.
Chaupai 37.1-4
राम राम रट बिकल भुआलू।जनु बिनु पंख बिहंग बेहालू।।
हृदयँ मनाव भोरु जनि होई।रामहि जाइ कहै जनि कोई।।
उदउ करहु जनि रबि रघुकुल गुर।अवध बिलोकि सूल होइहि उर।।
भूप प्रीति कैकइ कठिनाई।उभय अवधि बिधि रची बनाई।।
बिलपत नृपहि भयउ भिनुसारा।बीना बेनु संख धुनि द्वारा।।
पढ़हिं भाट गुन गावहिं गायक।सुनत नृपहि जनु लागहिं सायक।।
मंगल सकल सोहाहिं न कैसें।सहगामिनिहि बिभूषन जैसें।।
तेहिं निसि नीद परी नहि काहू।राम दरस लालसा उछाहू।।
rāma rāma raṭa bikala bhuālū |janu binu paṁkha bihaṁga behālū ||
hṛdayã manāva bhoru jani hoī |rāmahi jāi kahai jani koī ||
udau karahu jani rabi raghukula gura |avadha biloki sūla hoihi ura ||
bhūpa prīti kaikai kaṭhināī |ubhaya avadhi bidhi racī banāī ||
bilapata nṛpahi bhayau bhinusārā |bīnā benu saṁkha dhuni dvārā ||
paṛhahiṁ bhāṭa guna gāvahiṁ gāyaka |sunata nṛpahi janu lāgahiṁ sāyaka ||
maṁgala sakala sohāhiṁ na kaiseṁ |sahagāminihi bibhūṣana jaiseṁ ||
tehiṁ nisi nīda parī nahi kāhū |rāma darasa lālasā uchāhū ||
Raja pareshan ho ke baar baar Ram Ram bol raha tha. Jaise bina pankh wala pakshi besahara aur tabah ho raha ho. Dil mein usne yahi maanga ki subah na ho, aur koi ja ke Ram ko na bata de. Sooraj se usne kaha, he sooraj, Raghu kul ke guru, tu uge mat. Jab tu Ayodhya ko dekhega to tera dil mein bhi dard chubh jayega. Raja ka pyar aur Kaikeyi ka kathorpan, Brahma ne dono ko apni apni had tak banaya tha. Raja abhi ro raha tha tabhi din nikal aaya, aur uske darwaze par been, bansuri aur shankh ki awaaz uthne lagi. Bhat log padh rahe the aur gayak uski tarif ga rahe the. Lekin raja ko sunte hue lag raha tha jaise teer lag rahe ho. Kisi bhi mangal ki taiyari se usko koi khushi nahi hui. Jaise sati hone wali aurat ko zewar pasand nahi aate. Us raat kisi ko neend nahi aayi, sabko Ram ko dekhne ki badi tadap aur khushi thi.
Doha 37
द्वार भीर सेवक सचिव कहहिं उदित रबि देखि।जागेउ अजहुँ न अवधपति कारनु कवनु बिसेषि।।37।।
dvāra bhīra sevaka saciva kahahiṁ udita rabi dekhi |jāgeu ajahũ na avadhapati kāranu kavanu biseṣi ||37||
sevak aur mantri darwaze par ikatthe ho gaye. sooraj nikal gaya dekh kar bole, Ayodhya ke swami abhi tak nahi jaage. koi khaas wajah kya ho sakti hai?
Chaupai 38.1-4
पछिले पहर भूपु नित जागा।आजु हमहि बड़ अचरजु लागा।।
जाहु सुमंत्र जगावहु जाई।कीजिअ काजु रजायसु पाई।।
गए सुमंत्रु तब राउर माही।देखि भयावन जात डेराहीं।।
धाइ खाइ जनु जाइ न हेरा।मानहुँ बिपति बिषाद बसेरा।।
पूछें कोउ न ऊतरु देई।गए जेंहिं भवन भूप कैकैई।।
कहि जयजीव बैठ सिरु नाई।दैखि भूप गति गयउ सुखाई।।
सोच बिकल बिबरन महि परेऊ।मानहुँ कमल मूलु परिहरेऊ।।
सचिउ सभीत सकइ नहिं पूँछी।बोली असुभ भरी सुभ छूछी।।
pachile pahara bhūpu nita jāgā |āju hamahi baṛa acaraju lāgā ||
jāhu sumaṁtra jagāvahu jāī |kījia kāju rajāyasu pāī ||
gae sumaṁtru taba rāura māhī |dekhi bhayāvana jāta ḍerāhīṁ ||
dhāi khāi janu jāi na herā |mānahũ bipati biṣāda baserā ||
pūcheṁ kou na ūtaru deī |gae jeṁhiṁ bhavana bhūpa kaikaiī ||
kahi jayajīva baiṭha siru nāī |daikhi bhūpa gati gayau sukhāī ||
soca bikala bibarana mahi pareū |mānahũ kamala mūlu parihareū ||
saciu sabhīta sakai nahiṁ pū̃chī |bolī asubha bharī subha chūchī ||
Raja to hamesha raat ke aakhiri pahar uthta tha. Aaj hamein bahut ajeeb lag raha hai ki aaj nahi uthe. Sumantra, ja ke unhe jagao, taaki raja ka aadesh milte hi apna kaam kar sakein. Phir Sumantra palace ke andar gaya, par jaate hue us jagah ka darawana look uske andar dar bhar gaya. Aisa lag raha tha jaise wo us par tut padega aur kha jayega, aur usne us taraf dekhna bhi bardaasht nahi kiya. Bilkul aisi jagah jahan musibat aur dukh basa ho. Usne poocha par kisi ne jawab nahi diya, aur wo us kamre mein pahunch gaya jahan raja aur Kaikeyi the. Jai ho, lambi umar ho, ye bolke usne sir jhukaya aur baith gaya. Par raja ki halat dekhke wo bhi sokh gaya. Soch mein doobe aur chehra udd gaya, raja zameen par gir pada tha, jaise koi kamal jad se ukhaad diya gaya ho. Wazir dar gaya, kuch pooch nahi paa raha tha. Phir usne baat ki, jo bilkul bura tha aur jismein koi acchai nahi thi.
Doha 38
परी न राजहि नीद निसि हेतु जान जगदीसु।रामु रामु रटि भोरु किय कहइ न मरमु महीसु।।38।।
parī na rājahi nīda nisi hetu jāna jagadīsu |rāmu rāmu raṭi bhoru kiya kahai na maramu mahīsu ||38||
Raja ko raat bhar neend nahi aayi. Wajah sirf bhagwan jaante hain. Wo raat bhar Ram Ram kehte rahe aur subah ho gayi. Raja apna raaz kisi ko nahi batate.
Chaupai 39.1-4
आनहु रामहि बेगि बोलाई।समाचार तब पूँछेहु आई।।
चलेउ सुमंत्र राय रूख जानी।लखी कुचालि कीन्हि कछु रानी।।
सोच बिकल मग परइ न पाऊ।रामहि बोलि कहिहि का राऊ।।
उर धरि धीरजु गयउ दुआरें।पूछँहिं सकल देखि मनु मारें।।
समाधानु करि सो सबही का।गयउ जहाँ दिनकर कुल टीका।।
रामु सुमंत्रहि आवत देखा।आदरु कीन्ह पिता सम लेखा।।
निरखि बदनु कहि भूप रजाई।रघुकुलदीपहि चलेउ लेवाई।।
रामु कुभाँति सचिव सँग जाहीं।देखि लोग जहँ तहँ बिलखाहीं।।
ānahu rāmahi begi bolāī |samācāra taba pū̃chehu āī ||
caleu sumaṁtra rāya rūkha jānī |lakhī kucāli kīnhi kachu rānī ||
soca bikala maga parai na pāū |rāmahi boli kahihi kā rāū ||
ura dhari dhīraju gayau duāreṁ |pūchãhiṁ sakala dekhi manu māreṁ ||
samādhānu kari so sabahī kā |gayau jahā̃ dinakara kula ṭīkā ||
rāmu sumaṁtrahi āvata dekhā |ādaru kīnha pitā sama lekhā ||
nirakhi badanu kahi bhūpa rajāī |raghukuladīpahi caleu levāī ||
rāmu kubhā̃ti saciva sãga jāhīṁ |dekhi loga jahã tahã bilakhāhīṁ ||
Ram ko jaldi bulao aur yahan lao. Phir tum aa kar raja se pooch sakte ho ki kya hua hai. Sumantra raja ki baat samajh kar nikal pada. Usne dekha ki rani ne kuch buri saazish ki hai. Bahut chinta mein tha, pairon ko raasta bhi nahi mil raha tha. Soch raha tha, raja ne Ram ko bulaya hai, ab wo unhe kya kahega. Dil mein himmat bandh ke wo darwaze tak pahuncha. Sab log jo use udaas dekh rahe the, poochne lage ki kya hua. Sab ko jawab de ke samjha diya, aur wahan chala gaya jahan Ram the, Surya vans ke nagina. Ram ne dekha Sumantra aa raha hai. Unhone izzat se swagat kiya, apne pita jaisa maan kar. Ram ke chehre ko dekh kar Sumantra ne raja ka sandesh diya, aur unhe le kar chal pada, Raghu vans ke deepak ko. Log dekh rahe the Ram sachiv ke saath aise bure haal mein ja rahe hain, har taraf log rone lage.
Doha 39
जाइ दीख रघुबंसमनि नरपति निपट कुसाजु।सहमि परेउ लखि सिंघिनिहि मनहुँ बृद्ध गजराजु।।39।।
jāi dīkha raghubaṁsamani narapati nipaṭa kusāju |sahami pareu lakhi siṁghinihi manahũ bṛddha gajarāju ||39||
Ram wahan gaye aur raja ko bahut buri halat mein dekha, bilkul bekarar tha. Kaikeyi ko dekhte hi raja peeche khisak gaya aur gir pada, jaise koi budha haathi raja sherni ko dekh kar darr se girta hai.
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में यह खंड ‘सत्य-पालन’ और ‘राम-नाम-स्मरण’ की सिद्धि देता है: वचन-बंधन, गृहस्थ-धर्म, और विषाद में भी राम-आश्रय की शिक्षा से श्रोता/पाठक के भीतर धैर्य, वैराग्य और शरणागति बढ़ती है—विशेषतः संकट-काल में ‘राम राम’ का जप स्वाभाविक बनता है।
सामान्य सत्संग-परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ का नाम-संपुट (विशेषकर दोहा-स्थलों पर) जोड़ा जाता है; कुछ परंपराओं में ‘सियाराममय सब जग जानी’ को भाव-संपुट की तरह लिया जाता है—पर यह स्थान-विशेष/आचार्य-परंपरा पर निर्भर है।
Ask anything about Prakarana 4 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
