Prakarana 4

Verse 62 (चौपाई)

एहि बिधि राउ मनहिं मन झाँखा। देखि कुभाँति कुमति मन माखा।। भरतु कि राउर पूत न होहीं। आनेहु मोल बेसाहि कि मोही।। जो सुनि सरु अस लाग तुम्हारें। काहे न बोलहु बचनु सँभारे।। देहु उतरु अनु करहु कि नाहीं। सत्यसंध तुम्ह रघुकुल माहीं।। देन कहेहु अब जनि बरु देहू। तजहुँ सत्य जग अपजसु लेहू।। सत्य सराहि कहेहु बरु देना। जानेहु लेइहि मागि चबेना।। सिबि दधीचि बलि जो कछु भाषा। तनु धनु तजेउ बचन पनु राखा।। अति कटु बचन कहति कैकेई। मानहुँ लोन जरे पर देई।।

Raja ne apne dil mein jhanka aur uski buri neeyat dekh ke uska mann kaala ho gaya. Bharat tumhara apna beta nahi hai kya? Kya tumne use kharida hai ki tumhe itna pyaar hai? Jab main yeh bol rahi hoon toh tum kyun nahi bol rahe? Sach bolo ya nahi bolo, Raghu kul mein tumhara naam sach ka hai. Agar ab bologe ki nahi doge toh jhooth bolke duniya mein bura naam loge. Sach ki tareef karo aur bolo ki doge, jo maangoge woh paoge. Shibi, Dadhichi, Bali jaise logon ne shareer aur dhan diya par apna vaada rakha. Kaikeyi itne kadwe bol bol rahi hai jaise jale pe namak daal de.

Verse 63 (दोहा/सोरठा)

धरम धुरंधर धीर धरि नयन उघारे रायँ। सिरु धुनि लीन्हि उसास असि मारेसि मोहि कुठायँ।।30।।

Raja dharam par sthit tha, dhairya rakhta tha. Usne aankhen kholi, sar hilaya aur lambi saans li. Tune mujh par badi maar di hai.

Verse 64 (चौपाई)

आगें दीखि जरत रिस भारी। मनहुँ रोष तरवारि उघारी।। मूठि कुबुद्धि धार निठुराई। धरी कूबरीं सान बनाई।। लखी महीप कराल कठोरा। सत्य कि जीवनु लेइहि मोरा।। बोले राउ कठिन करि छाती। बानी सबिनय तासु सोहाती।। प्रिया बचन कस कहसि कुभाँती। भीर प्रतीति प्रीति करि हाँती।। मोरें भरतु रामु दुइ आँखी। सत्य कहउँ करि संकरू साखी।। अवसि दूतु मैं पठइब प्राता। ऐहहिं बेगि सुनत दोउ भ्राता।। सुदिन सोधि सबु साजु सजाई। देउँ भरत कहुँ राजु बजाई।।

Uski badi gusse ki aag dekh ke raja dar gaya, jaise kisi ne talwar nikaal di ho. Woh buri aurat bhi kathin thi, usne apna vaar taiyaar kar liya tha. Raja ne use dekha, bahut kathin tha, kya yeh mera jaan le legi? Raja ne chhaati pe haath maara aur bola, uski baat mein bhi vinay tha. Priya, tum itne kadwe kyun bol rahi ho? Tum bharosa aur pyaar ko khatam kar rahi ho. Bharat aur Ram mere dono aankhen hain, main sach bolta hoon, Shiv saakshi hain. Main subah daak bhejunga, dono bhai jaldi sun lenge. Shubh din dekh ke sab taiyaari karke Bharat ko raj de dunga.

Verse 65 (दोहा/सोरठा)

लोभु न रामहि राजु कर बहुत भरत पर प्रीति। मैं बड़ छोट बिचारि जियँ करत रहेउँ नृपनीति।।31।।

Mujhe raj ki laalach nahi thi, Ram ko bhi nahi thi. Bharat se bada pyaar tha. Main apne aap ko chhota samajhta tha aur raja ka kaam karta tha.

Verse 66 (चौपाई)

राम सपथ सत कहुउँ सुभाऊ। राममातु कछु कहेउ न काऊ।। मैं सबु कीन्ह तोहि बिनु पूँछें। तेहि तें परेउ मनोरथु छूछें।। रिस परिहरू अब मंगल साजू। कछु दिन गएँ भरत जुबराजू।। एकहि बात मोहि दुखु लागा। बर दूसर असमंजस मागा।। अजहुँ हृदय जरत तेहि आँचा। रिस परिहास कि साँचेहुँ साँचा।। कहु तजि रोषु राम अपराधू। सबु कोउ कहइ रामु सुठि साधू।। तुहूँ सराहसि करसि सनेहू। अब सुनि मोहि भयउ संदेहू।। जासु सुभाउ अरिहि अनुकूला। सो किमि करिहि मातु प्रतिकूला।।

Main Ram ki kasam khata hoon aur sach bolta hoon. Ram ki maa ne mujhse koi baat nahi ki. Maine sab kuch khud kiya, kisi ne mujhse poocha tak nahi. Isliye mera kaam reh gaya adhura. Ab gussa chodo aur achha kaam shuru karo. Thode din mein Bharat ko rajya milega. Mujhe ek hi baat ka dukh hai ki maine doosra vardaan maang liya. Abhi bhi mera dil jal raha hai us baat ka. Gussa mein ya mazaak mein, main sach hi bolta hoon. Gussa chodo, Ram ne koi galti nahi ki. Sab log bolte hain Ram bada achha insaan hai. Tum bhi uski tareef karti ho aur usse pyaar karti ho. Par ab yeh sun ke mujhe shak ho gaya hai. Jo apne dushman ka bhi bhalaa chahta hai, woh apni maa ka bura kaise karega?

Verse 67 (दोहा/सोरठा)

प्रिया हास रिस परिहरहि मागु बिचारि बिबेकु। जेहिं देखाँ अब नयन भरि भरत राज अभिषेकु।।32।।

Meri pyaari, hansi aur gussa chodo. Soch samajh ke jo maangna hai woh maango. Kyunki main apni aankhon se dekh raha hoon ki Bharat ka rajya abishhek ho raha hai.

Verse 68 (चौपाई)

जिऐ मीन बरू बारि बिहीना। मनि बिनु फनिकु जिऐ दुख दीना।। कहउँ सुभाउ न छलु मन माहीं। जीवनु मोर राम बिनु नाहीं।। समुझि देखु जियँ प्रिया प्रबीना। जीवनु राम दरस आधीना।। सुनि म्रदु बचन कुमति अति जरई। मनहुँ अनल आहुति घृत परई।। कहइ करहु किन कोटि उपाया। इहाँ न लागिहि राउरि माया।। देहु कि लेहु अजसु करि नाहीं। मोहि न बहुत प्रपंच सोहाहीं। रामु साधु तुम्ह साधु सयाने। राममातु भलि सब पहिचाने।। जस कौसिलाँ मोर भल ताका। तस फलु उन्हहि देउँ करि साका।।

Machhli paani ke bina mar jaati hai. Saanp apne mani ke bina dukhi rehta hai. Main apna sachcha swabhav bolta hoon, dil mein koi chal nahi. Mera jeevan Ram ke bina kuch nahi hai. Samajh ke dekho, meri pyaari samajhdar dil. Mera jeevan sirf Ram ke darshan par nirbhar hai. Yeh naram baat sun ke buri aurat jaise aag mein ghee daal diya ho, waise jal uthi. Woh bolti hai, main kya kya karoon? Tumhari chaal yahan kaam nahi karegi. Jo dena hai do, jo lena hai lo, main badnaam nahi hoon. Mere liye zyada natak theek nahi hai. Ram achha hai, tum bhi achhe aur samajhdar ho. Ram ki maa ne sab theek pehchana hai. Jaise Kaikeyi mere liye hai, waise woh uske liye hai. Main use wahi phal doonga, yeh pakka promise hai.

Verse 69 (दोहा/सोरठा)

होत प्रात मुनिबेष धरि जौं न रामु बन जाहिं। मोर मरनु राउर अजस नृप समुझिअ मन माहिं।।33।।

Agar kal subah tak Ram sadhu ban ke jungle nahi jaate, toh samajh lo ki main mar jaunga aur tumhari badnaami ho jaayegi, raja.

Verse 70 (चौपाई)

अस कहि कुटिल भई उठि ठाढ़ी। मानहुँ रोष तरंगिनि बाढ़ी।। पाप पहार प्रगट भइ सोई। भरी क्रोध जल जाइ न जोई।। दोउ बर कूल कठिन हठ धारा। भवँर कूबरी बचन प्रचारा।। ढाहत भूपरूप तरु मूला। चली बिपति बारिधि अनुकूला।। लखी नरेस बात फुरि साँची। तिय मिस मीचु सीस पर नाची।। गहि पद बिनय कीन्ह बैठारी। जनि दिनकर कुल होसि कुठारी।। मागु माथ अबहीं देउँ तोही। राम बिरहँ जनि मारसि मोही।। राखु राम कहुँ जेहि तेहि भाँती। नाहिं त जरिहि जनम भरि छाती।।

Yeh keh ke woh uthi aur khadi ho gayi, jaise gusse ki nadi badi ho gayi ho. Woh paap ka pahad ban gayi, gusse se bhari hui. Uski baatein aise chal rahi thin jaise toofan aa gaya ho. Raja ki jaan ke jar hi ukhad diya, bada sankat aa gaya. Raja ne dekha ki uski baat sach hai, maut sar par naach rahi hai. Uske paer pakad ke use baithaya, matlb Surya vansh ko mat khatam karo. Mera sar maang lo, main abhi de deta hoon. Par Ram ke bina mujhe mat maaro. Ram ko kisi tarah rakh lo, nahi toh mera dil jeevan bhar jalta rahega.

Verse 71 (दोहा/सोरठा)

देखी ब्याधि असाध नृपु परेउ धरनि धुनि माथ। कहत परम आरत बचन राम राम रघुनाथ।।34।।

Raja ne dekha ki yeh bimari theek nahi ho sakti. Woh zameen par gir gaye aur apna sir zameen pe maara. Bahut dukh mein unhone kaha, Ram, Ram, Raghu kul ke Swami.

Verse 72 (चौपाई)

ब्याकुल राउ सिथिल सब गाता। करिनि कलपतरु मनहुँ निपाता।। कंठु सूख मुख आव न बानी। जनु पाठीनु दीन बिनु पानी।। पुनि कह कटु कठोर कैकेई। मनहुँ घाय महुँ माहुर देई।। जौं अंतहुँ अस करतबु रहेऊ। मागु मागु तुम्ह केहिं बल कहेऊ।। दुइ कि होइ एक समय भुआला। हँसब ठठाइ फुलाउब गाला।। दानि कहाउब अरु कृपनाई। होइ कि खेम कुसल रौताई।। छाड़हु बचनु कि धीरजु धरहू। जनि अबला जिमि करुना करहू।। तनु तिय तनय धामु धनु धरनी। सत्यसंध कहुँ तृन सम बरनी।।

Raja bilkul hil gaye the, unka poora body kamzor ho gaya. Aisa laga jaise koi kalpavriksh ped gir gaya ho. Unka gala sukh gaya, muh se kuch bol nahi pa rahe the. Jaise machhli paani ke bina tadpe. Phir Kaikeyi ne bahut kadwe aur kathor shabd kaha. Jaise kisi ke zakhm par namak mal de. Agar tumhari yehi niyat thi shuru se, toh mujhe bata deti, koi tarika nikalti. Dono ek saath kaise ho sakte hain? Log tumhara mazaak udayenge, hasenge aur tumhari burai karenge. Log kaheinge daani bhi ho aur kanjoos bhi. Raja ka koi bhala nahi hoga. Yeh baatein chodo aur dhairya rakho. Kamzor auraton ki tarah daya mat dikhao. Shareer, patni, beta, ghar, dhan aur rajya, yeh sab ek sachche insaan ke liye ghaas ke barabar hai.

Verse 73 (दोहा/सोरठा)

मरम बचन सुनि राउ कह कहु कछु दोषु न तोर। लागेउ तोहि पिसाच जिमि कालु कहावत मोर।।35।।

Jab raja ne yeh baatein suni jo dil ko chir gayi, toh unhone kaha, Tumhara koi dosh nahi. Lagta hai tum par koi bhoot sawar ho gaya hai. Jaise koi kaal hi mera dushman ban gaya ho.

Verse 74 (चौपाई)

चहत न भरत भूपतहि भोरें। बिधि बस कुमति बसी जिय तोरें।। सो सबु मोर पाप परिनामू। भयउ कुठाहर जेहिं बिधि बामू।। सुबस बसिहि फिरि अवध सुहाई। सब गुन धाम राम प्रभुताई।। करिहहिं भाइ सकल सेवकाई। होइहि तिहुँ पुर राम बड़ाई।। तोर कलंकु मोर पछिताऊ। मुएहुँ न मिटहि न जाइहि काऊ।। अब तोहि नीक लाग करु सोई। लोचन ओट बैठु मुहु गोई।। जब लगि जिऔं कहउँ कर जोरी। तब लगि जनि कछु कहसि बहोरी।। फिरि पछितैहसि अंत अभागी। मारसि गाइ नहारु लागी।।

Bharat sapne mein bhi rajya nahi chahta. Bhagwan ki marzi se tumhara dimaag bigad gaya hai. Yeh sab mere paapon ka phal hai, sab ulta ho gaya. Achhi baat yeh hai ki Ayodhya phir se khubsurat ban jayega. Ram ki rajya hogi aur sab gun yahan honge. Saare bhai seva karenge aur teeno duniya mein Ram ki badai hogi. Tumhara kalank mera pachhtava rahega. Main mar jaun toh bhi yeh mit nahi paayega. Ab jo tumhe sahi lage woh karo. Muh chupake baitho. Jab tak main zinda hoon, haath jod ke kehta hoon, kuch mat kehna. Ant mein tum pachhtaaogi, abhaghi. Jaise gai maaro aur phir pachhtao.

Verse 75 (दोहा/सोरठा)

परेउ राउ कहि कोटि बिधि काहे करसि निदानु। कपट सयानि न कहति कछु जागति मनहुँ मसानु।।36।।

Raja gir gaye aur bole, Hazaar tarah se kyun yeh ant laa rahi ho? Samajhdar log dhoka nahi dete. Woh shamshan ghat ki tarah jagte rehte hain.

Verse 76 (चौपाई)

राम राम रट बिकल भुआलू। जनु बिनु पंख बिहंग बेहालू।। हृदयँ मनाव भोरु जनि होई। रामहि जाइ कहै जनि कोई।। उदउ करहु जनि रबि रघुकुल गुर। अवध बिलोकि सूल होइहि उर।। भूप प्रीति कैकइ कठिनाई। उभय अवधि बिधि रची बनाई।। बिलपत नृपहि भयउ भिनुसारा। बीना बेनु संख धुनि द्वारा।। पढ़हिं भाट गुन गावहिं गायक। सुनत नृपहि जनु लागहिं सायक।। मंगल सकल सोहाहिं न कैसें। सहगामिनिहि बिभूषन जैसें।। तेहिं निसि नीद परी नहि काहू। राम दरस लालसा उछाहू।।

Dashrath baar baar Ram Ram bolte hue idhar-udhar ghoom rahe the. Aise laga jaise koi chidiya ke bina pankh ke pareshan ho gayi ho. Unke dil mein yeh baat aayi ki abhi subah na ho. Koi bhi Ram ke paas jaake unhe batane na jaaye. Unhone socha ki suraj bhi na uge. Raghu kul ke guru, Ayodhya ko dekh ke mera dil toot jayega. Raja ki Kaikeyi ke liye pyaar bahut kathin saabit hua. Dono taraf se Brahma ne yeh situation bana di thi. Rota hua raja ek sookhe ped ki tarah ho gaya. Been, bansuri, shankh, dhol sab chup ho gaye. Bhat log gun padhte the, gayak gaate the. Raja unhe sun ke aise mehsoos karta tha jaise teer se maar khaya ho. Saare shubh cheezein ab sundar nahi lagti thin, jaise kisi aurat ke pati mar jaaye to uske gehne bhi uspe achhe nahi lagte. Us raat kisi ko neend nahi aayi. Sab Ram ke darshan ke liye taras rahe the.

Verse 77 (दोहा/सोरठा)

द्वार भीर सेवक सचिव कहहिं उदित रबि देखि। जागेउ अजहुँ न अवधपति कारनु कवनु बिसेषि।।37।।

Darwaze par bahut saare naukar aur mantri the. Woh sab ne kaha ki suraj nikal aaya hai, dekho. Lekin Ayodhya ke raja abhi tak nahi jaage. Aisa kya khaas wajah hai ki woh nahi jaag rahe?

Verse 78 (चौपाई)

पछिले पहर भूपु नित जागा। आजु हमहि बड़ अचरजु लागा।। जाहु सुमंत्र जगावहु जाई। कीजिअ काजु रजायसु पाई।। गए सुमंत्रु तब राउर माही। देखि भयावन जात डेराहीं।। धाइ खाइ जनु जाइ न हेरा। मानहुँ बिपति बिषाद बसेरा।। पूछें कोउ न ऊतरु देई। गए जेंहिं भवन भूप कैकैई।। कहि जयजीव बैठ सिरु नाई। दैखि भूप गति गयउ सुखाई।। सोच बिकल बिबरन महि परेऊ। मानहुँ कमल मूलु परिहरेऊ।। सचिउ सभीत सकइ नहिं पूँछी। बोली असुभ भरी सुभ छूछी।।

Raja to roz aakhri pahar mein jaaga karte the. Aaj humein bahut ajeeb laga. Sumantra, tum jao aur unhe jagaao. Jo kaam hai woh karke unki aagya lao. Sumantra raja ke paas gaya. Wahan ka haal dekh ke woh dar gaya. Aise laga jaise kisi ne maar khaya ho, ya koi bada sankat aa gaya ho. Usne poocha lekin koi jawab nahi diya. Wahi reh gaya jaise Kaikeyi ke mahal mein aaya tha. Jai jai karke baith gaya, sar jhuka ke. Raja ko dekh ke uska chehra udas ho gaya. Woh dukh mein zameen par gir gaya, jaise kamal phool jad se toot ke gir jaye. Mantri log dar gaye, kuch pooch bhi nahi paaye. Kaikeyi ne buri baatein bol di, jo sunne mein buri lagti thin.

Verse 79 (दोहा/सोरठा)

परी न राजहि नीद निसि हेतु जान जगदीसु। रामु रामु रटि भोरु किय कहइ न मरमु महीसु।।38।।

Raja ko us raat neend nahi aayi. Unhe pata tha ki jagdish ki wajah se yeh sab ho raha hai. Woh baar baar Ram Ram bolte rahe aur subah ho gayi. Raja ne kisi ko apna raaz nahi bataya.

Verse 80 (चौपाई)

आनहु रामहि बेगि बोलाई। समाचार तब पूँछेहु आई।। चलेउ सुमंत्र राय रूख जानी। लखी कुचालि कीन्हि कछु रानी।। सोच बिकल मग परइ न पाऊ। रामहि बोलि कहिहि का राऊ।। उर धरि धीरजु गयउ दुआरें। पूछँहिं सकल देखि मनु मारें।। समाधानु करि सो सबही का। गयउ जहाँ दिनकर कुल टीका।। रामु सुमंत्रहि आवत देखा। आदरु कीन्ह पिता सम लेखा।। निरखि बदनु कहि भूप रजाई। रघुकुलदीपहि चलेउ लेवाई।। रामु कुभाँति सचिव सँग जाहीं। देखि लोग जहँ तहँ बिलखाहीं।।

Jaldi jao aur Ram ko bulao. Phir dekho kya khabar aayi hai. Sumantra raja ke iraade samajh ke nikla. Kaikeyi ki harkat dekh ke usse kuch samajh aa gaya. Woh itna dukhi tha ki uske paon bhi nahi jam rahe the. Raja, woh Ram ko kya bolta? Usne dil mein himmat li aur darwaze tak gaya. Sab se poocha, par uska dil dard kar raha tha. Sab ko santusht karke woh us jagah gaya jahan Suraj vansh ka woh shehanshah rehte the. Ram ne Sumantra ko aate dekha aur usse apne baap jaisa samjha. Uske chehre ko dekh ke raja ne usse baat ki. Phir Raghu kul ke diye ko lene chale gaye. Ram dukhi mantri ke saath chale gaye. Logon ne use dekha aur idhar-udhar rone lage.

Verse 81 (दोहा/सोरठा)

जाइ दीख रघुबंसमनि नरपति निपट कुसाजु।। सहमि परेउ लखि सिंघिनिहि मनहुँ बृद्ध गजराजु।।39।।

Woh gaya aur dekha, Raghu vans ka yeh shehzaada, jo raja tha, bilkul dukhi tha. Sherani ko dekh ke woh kaanpne laga, jaise koi buddha haathi kaanpta hai.