Prakarana 5
यह सोपान ‘धर्म-संकट में भक्ति की परख’ है: राज-वैभव का द्वार खुलते ही त्याग का द्वार भी खुलता है। अयोध्या काण्ड में राम का ‘मर्यादा-पुरुषोत्तम’ रूप करुणा, धीरज, और पितृ-आज्ञा-पालन के द्वारा साधक को सिखाता है कि मुक्ति की सीढ़ी घर-गृहस्थी से भागना नहीं, बल्कि आसक्ति का रूपांतरण है—स्वेच्छा से व्रत बनकर आया हुआ वनवास।
これらの詩句において、アヨーディヤー・カーンダのカルナ（悲） रसは極点に達するが、その悲の内には「ダイリヤ（堅忍）」という恒常の भाव（シャーンタ＝静かな沈着）が灯火のように燃え続ける。カイケーイーの辛辣（ねじれた言葉）とダシャラタの無力の狭間で、ラーマの柔和なる本性――「一切の दोषを離れた方」――がバクティの試金石となる。真のバクティとは、言葉の遵守（誓約の成就）を愛の形として受け取ることである。ここではダルマ（父命）、ニーティ（王法）、そして悲憫（母への配慮）が同時に衝突する。トゥルスィーの詩の機構はこの衝突を「ソーパーナ（階梯）」へと変え、修行者に示す――神への信愛は感傷ではなく、マリヤーダーに住する愛である。世評／世の嘆きの集団像（都に満ちる憂愁、カイケーイーへの非難）は社会的ダルマの響きを添え、この巻の建築を「家」から「森」へ――執着から離欲へ――という内なる旅へと変える。
In this prakarana
People
Verses
チャウパーイー 40.1-4
सूखहिं अधर जरइ सबु अंगू।मनहुँ दीन मनिहीन भुअंगू।।
सरुष समीप दीखि कैकेई।मानहुँ मीचु घरी गनि लेई।।
करुनामय मृदु राम सुभाऊ।प्रथम दीख दुखु सुना न काऊ।।
तदपि धीर धरि समउ बिचारी।पूँछी मधुर बचन महतारी।।
मोहि कहु मातु तात दुख कारन।करिअ जतन जेहिं होइ निवारन।।
सुनहु राम सबु कारन एहू।राजहि तुम पर बहुत सनेहू।।
देन कहेन्हि मोहि दुइ बरदाना।मागेउँ जो कछु मोहि सोहाना।।
सो सुनि भयउ भूप उर सोचू।छाड़ि न सकहिं तुम्हार सँकोचू।।
sūkhahiṁ adhara jarai sabu aṁgū |manahũ dīna manihīna bhuaṁgū ||
saruṣa samīpa dīkhi kaikeī |mānahũ mīcu gharī gani leī ||
karunāmaya mṛdu rāma subhāū |prathama dīkha dukhu sunā na kāū ||
tadapi dhīra dhari samau bicārī |pū̃chī madhura bacana mahatārī ||
mohi kahu mātu tāta dukha kārana |karia jatana jehiṁ hoi nivārana ||
sunahu rāma sabu kārana ehū |rājahi tuma para bahuta sanehū ||
dena kahenhi mohi dui baradānā |māgeũ jo kachu mohi sohānā ||
so suni bhayau bhūpa ura socū |chāṛi na sakahiṁ tumhāra sãkocū ||
彼の唇は乾き、全身が燃えるようだった。まるで頭の宝石を失った哀れな蛇のようであった。彼は傍らに怒りに満ちたカイケイーを見た。まるで死神そのものが時を数えているかのようであった。ラーマの性質は慈悲と優しさに満ちていた。彼は以前に苦しみを見たことも、聞いたこともなかった。それでも彼は落ち着きを保ち、時を考え、優しい言葉で継母に尋ねた。母上、父上の悲しみの原因を私にお話しください。私がそれを取り除くための努力をいたします。聞きなさい、ラーマ、これがすべての原因です。王はあなたを深く愛しておられます。王は私に二つの恩恵を与えると言いました。そして私は気に入ったものを求めました。それを聞いて、王の心に憂いが生じました。王はあなたに対する躊躇を捨てることができないのです。
ドーハー 40
सुत सनेह इत बचनु उत संकट परेउ नरेसु।सकहु न आयसु धरहु सिर मेटहु कठिन कलेसु।।40।।
suta saneha ita bacanu uta saṁkaṭa pareu naresu |sakahu na āyasu dharahu sira meṭahu kaṭhina kalesu ||40||
一方には息子への愛、もう一方には与えた言葉があり、王は深刻な苦境に陥った。もしおできになるなら、その命令を頭に受け、王の苦悩を取り除いて差し上げよ。
チャウパーイー 41.1-4
निधरक बैठि कहइ कटु बानी।सुनत कठिनता अति अकुलानी।।
जीभ कमान बचन सर नाना।मनहुँ महिप मृदु लच्छ समाना।।
जनु कठोरपनु धरें सरीरू।सिखइ धनुषबिद्या बर बीरू।।
सब प्रसंगु रघुपतिहि सुनाई।बैठि मनहुँ तनु धरि निठुराई।।
मन मुसकाइ भानुकुल भानु।रामु सहज आनंद निधानू।।
बोले बचन बिगत सब दूषन।मृदु मंजुल जनु बाग बिभूषन।।
सुनु जननी सोइ सुतु बड़भागी।जो पितु मातु बचन अनुरागी।।
तनय मातु पितु तोषनिहारा।दुर्लभ जननि सकल संसारा।।
nidharaka baiṭhi kahai kaṭu bānī |sunata kaṭhinatā ati akulānī ||
jībha kamāna bacana sara nānā |manahũ mahipa mṛdu laccha samānā ||
janu kaṭhorapanu dhareṁ sarīrū |sikhai dhanuṣabidyā bara bīrū ||
saba prasaṁgu raghupatihi sunāī |baiṭhi manahũ tanu dhari niṭhurāī ||
mana musakāi bhānukula bhānu |rāmu sahaja ānaṁda nidhānū ||
bole bacana bigata saba dūṣana |mṛdu maṁjula janu bāga bibhūṣana ||
sunu jananī soi sutu baṛabhāgī |jo pitu mātu bacana anurāgī ||
tanaya mātu pitu toṣanihārā |durlabha janani sakala saṁsārā ||
ためらうことなく座り、カイケイイは厳しい言葉を語った。それを聞いて、残酷さそのものがひどく動揺した。彼女の舌は弓、言葉は数多の矢、そして王は優しい人であったが、まるで的のようであった。まるで残酷さそのものが体をとり、弓術を学んで立派な武者になったかのようであった。ラーマにすべてを語り終えると、彼女はそこに座った。まるで無情が体を得たかのようであった。ラーマ、太陽族の太陽、自然の喜びの宝庫は、心の中で微笑んだ。彼はすべての欠点から離れた、優しく美しい言葉を語った。それは言葉そのものの装飾のようであった。聞きなさい、母よ。父と母の言葉に従順な息子こそ、真に幸運な息子である。母よ、父母を喜ばせる息子は、全世界において得難い。
ドーハー 41
मुनिगन मिलनु बिसेषि बन सबहि भाँति हित मोर।तेहि महँ पितु आयसु बहुरि संमत जननी तोर।।41।।
munigana milanu biseṣi bana sabahi bhā̃ti hita mora |tehi mahã pitu āyasu bahuri saṁmata jananī tora ||41||
森での聖者たちの会合は特別であり、あらゆる点で私のためになります。その件において、父の命令が第一であり、また母よ、あなたも同意されます。
チャウパーイー 42.1-4
भरत प्रानप्रिय पावहिं राजू।बिधि सब बिधि मोहि सनमुख आजु।।
जों न जाउँ बन ऐसेहु काजा।प्रथम गनिअ मोहि मूढ़ समाजा।।
सेवहिं अरँडु कलपतरु त्यागी।परिहरि अमृत लेहिं बिषु मागी।।
तेउ न पाइ अस समउ चुकाहीं।देखु बिचारि मातु मन माहीं।।
अंब एक दुखु मोहि बिसेषी।निपट बिकल नरनायकु देखी।।
थोरिहिं बात पितहि दुख भारी।होति प्रतीति न मोहि महतारी।।
राउ धीर गुन उदधि अगाधू।भा मोहि ते कछु बड़ अपराधू।।
जातें मोहि न कहत कछु राऊ।मोरि सपथ तोहि कहु सतिभाऊ।।
bharata prānapriya pāvahiṁ rājū |bidhi saba bidhi mohi sanamukha āju ||
joṁ na jāũ bana aisehu kājā |prathama gania mohi mūṛha samājā ||
sevahiṁ arãḍu kalapataru tyāgī |parihari amṛta lehiṁ biṣu māgī ||
teu na pāi asa samau cukāhīṁ |dekhu bicāri mātu mana māhīṁ ||
aṁba eka dukhu mohi biseṣī |nipaṭa bikala naranāyaku dekhī ||
thorihiṁ bāta pitahi dukha bhārī |hoti pratīti na mohi mahatārī ||
rāu dhīra guna udadhi agādhū |bhā mohi te kachu baṛa aparādhū ||
jāteṁ mohi na kahata kachu rāū |mori sapatha tohi kahu satibhāū ||
バラタは、私の命のように愛しい方、王国を得るでしょう。今日、天命はあらゆる面で私に味方しています。もしこのような目的のために森に行かないのなら、私を愚か者の集まりの筆頭に数えてください。如意樹を捨ててヒマシの木に仕える者たち、甘露を捨てて毒を求める者たち、彼らでさえそのような機会を逃しはしません。母上、心の中でよくお考えください。母上、一つの悲しみが特に私を苦しめています：王がすっかり憔悴しているのを見ることです。母上、父上がこれほど些細なことでこれほど重い悲しみを感じられるとは、私には信じられません。王は堅固で、徳の底知れぬ海です。私は何か大きな罪を犯したに違いありません。だから王は私に何もおっしゃらないのです。私の誓いにかけて命じます：真実を話してください。
ドーハー 42
सहज सरल रघुबर बचन कुमति कुटिल करि जान।चलइ जोंक जल बक्रगति जद्यपि सलिलु समान।।42।।
sahaja sarala raghubara bacana kumati kuṭila kari jāna |calai joṁka jala bakragati jadyapi salilu samāna ||42||
ラグ家の最良者ラーマの言葉は自然で素直であったが、邪悪な心を持つ王妃はそれを曲がったものと受け取った。それは水蛭が水中を曲がりくねって進むようなもので、水はどこでも同じ滑らかな水であるにもかかわらずである。
チャウパーイー 43.1-4
रहसी रानि राम रुख पाई।बोली कपट सनेहु जनाई।।
सपथ तुम्हार भरत कै आना।हेतु न दूसर मै कछु जाना।।
तुम्ह अपराध जोगु नहिं ताता।जननी जनक बंधु सुखदाता।।
राम सत्य सबु जो कछु कहहू।तुम्ह पितु मातु बचन रत अहहू।।
पितहि बुझाइ कहहु बलि सोई।चौथेंपन जेहिं अजसु न होई।।
तुम्ह सम सुअन सुकृत जेहिं दीन्हे।उचित न तासु निरादरु कीन्हे।।
लागहिं कुमुख बचन सुभ कैसे।मगहँ गयादिक तीरथ जैसे।।
रामहि मातु बचन सब भाए।जिमि सुरसरि गत सलिल सुहाए।।
rahasī rāni rāma rukha pāī |bolī kapaṭa sanehu janāī ||
sapatha tumhāra bharata kai ānā |hetu na dūsara mai kachu jānā ||
tumha aparādha jogu nahiṁ tātā |jananī janaka baṁdhu sukhadātā ||
rāma satya sabu jo kachu kahahū |tumha pitu mātu bacana rata ahahū ||
pitahi bujhāi kahahu bali soī |cautheṁpana jehiṁ ajasu na hoī ||
tumha sama suana sukṛta jehiṁ dīnhe |ucita na tāsu nirādaru kīnhe ||
lāgahiṁ kumukha bacana subha kaise |magahã gayādika tīratha jaise ||
rāmahi mātu bacana saba bhāe |jimi surasari gata salila suhāe ||
王妃はラーマの心の傾きを見て喜び、偽りの愛情を示して語った。あなたとバラタにかけて誓います、私は他の理由を何も知りません。我が子よ、あなたは何の過ちも問われるべきではない、あなたは母と父と兄弟に幸せを与える。ラーマよ、あなたの言うことはすべて真実です、あなたは父母の言葉に忠実です。お願いします、父を説得して、人生の第四段階で恥とならないようなことを告げてください。善行によってあなたのような息子を与えられた方を軽んじるのはふさわしくありません。悪しき口から出た善き言葉がどうして心地よく聞こえようか？マガダのガヤなどの聖地のように、名は聖なるもその地にある。しかし母のすべての言葉はラーマに喜ばれた、ガンジスに流れ入る水が清らかで美しくなるように。
ドーハー 43
गइ मुरुछा रामहि सुमिरि नृप फिरि करवट लीन्ह।सचिव राम आगमन कहि बिनय समय सम कीन्ह।।43।।
gai muruchā rāmahi sumiri nṛpa phiri karavaṭa līnha |saciva rāma āgamana kahi binaya samaya sama kīnha ||43||
王がラーマを思い起こすと気絶から覚め、横向きに寝返りを打った。大臣はラーマの到来を告げ、適切な時にへりくだって嘆願した。
チャウパーイー 44.1-4
अवनिप अकनि रामु पगु धारे।धरि धीरजु तब नयन उघारे।।
सचिवँ सँभारि राउ बैठारे।चरन परत नृप रामु निहारे।।
लिए सनेह बिकल उर लाई।गै मनि मनहुँ फनिक फिरि पाई।।
रामहि चितइ रहेउ नरनाहू।चला बिलोचन बारि प्रबाहू।।
सोक बिबस कछु कहै न पारा।हृदयँ लगावत बारहिं बारा।।
बिधिहि मनाव राउ मन माहीं।जेहिं रघुनाथ न कानन जाहीं।।
सुमिरि महेसहि कहइ निहोरी।बिनती सुनहु सदासिव मोरी।।
आसुतोष तुम्ह अवढर दानी।आरति हरहु दीन जनु जानी।।
avanipa akani rāmu pagu dhāre |dhari dhīraju taba nayana ughāre ||
sacivã sãbhāri rāu baiṭhāre |carana parata nṛpa rāmu nihāre ||
lie saneha bikala ura lāī |gai mani manahũ phanika phiri pāī ||
rāmahi citai raheu naranāhū |calā bilocana bāri prabāhū ||
soka bibasa kachu kahai na pārā |hṛdayã lagāvata bārahiṁ bārā ||
bidhihi manāva rāu mana māhīṁ |jehiṁ raghunātha na kānana jāhīṁ ||
sumiri mahesahi kahai nihorī |binatī sunahu sadāsiva morī ||
āsutoṣa tumha avaḍhara dānī |ārati harahu dīna janu jānī ||
王はラーマが来たと聞き、勇気を取り戻して目を開けた。大臣は王を支えて座らせ、王はラーマが自分の足元に伏しているのを見た。愛に打ち勝たれ、苦悩の中でラーマを胸に抱きしめた、まるで蛇が失った宝石を再び見つけたように。王はラーマを見つめ続け、目から涙の流れが溢れ出た。悲しみに圧倒され、何も言えなかったが、ラーマを幾度も胸に抱きしめた。王は心の中でブラフマーに祈った、ラーグナータが森へ行かないようにと。マヘーシャを思い起こし、こう嘆願した：「サダーシヴァよ、私の祈りを聞いてください。」「あなたはすぐに喜び、価値を問わず惜しみなく与える方です。私を哀れな者と知って、私の苦悩を取り除いてください。」
ドーハー 44
तुम्ह प्रेरक सब के हृदयँ सो मति रामहि देहु।बचनु मोर तजि रहहि घर परिहरि सीलु सनेहु।।44।।
tumha preraka saba ke hṛdayã so mati rāmahi dehu |bacanu mora taji rahahi ghara parihari sīlu sanehu ||44||
あなたはすべての人の心の鼓舞者です。ラーマにそのような心を与えてください。私の言葉を退けて家に留まり、その穏やかな本性と愛情を捨てるように。
チャウパーイー 45.1-4
अजसु होउ जग सुजसु नसाऊ।नरक परौ बरु सुरपुरु जाऊ।।
सब दुख दुसह सहावहु मोही।लोचन ओट रामु जनि होंही।।
अस मन गुनइ राउ नहिं बोला।पीपर पात सरिस मनु डोला।।
रघुपति पितहि प्रेमबस जानी।पुनि कछु कहिहि मातु अनुमानी।।
देस काल अवसर अनुसारी।बोले बचन बिनीत बिचारी।।
तात कहउँ कछु करउँ ढिठाई।अनुचितु छमब जानि लरिकाई।।
अति लघु बात लागि दुखु पावा।काहुँ न मोहि कहि प्रथम जनावा।।
देखि गोसाइँहि पूँछिउँ माता।सुनि प्रसंगु भए सीतल गाता।।
ajasu hou jaga sujasu nasāū |naraka parau baru surapuru jāū ||
saba dukha dusaha sahāvahu mohī |locana oṭa rāmu jani hoṁhī ||
asa mana gunai rāu nahiṁ bolā |pīpara pāta sarisa manu ḍolā ||
raghupati pitahi premabasa jānī |puni kachu kahihi mātu anumānī ||
desa kāla avasara anusārī |bole bacana binīta bicārī ||
tāta kahaũ kachu karaũ ḍhiṭhāī |anucitu chamaba jāni larikāī ||
ati laghu bāta lāgi dukhu pāvā |kāhũ na mohi kahi prathama janāvā ||
dekhi gosāĩhi pū̃chiũ mātā |suni prasaṁgu bhae sītala gātā ||
世に恥をもたらし、良き名を失わせよ。神々の都へ行くよりは、地獄に落ちるほうをよしとする。あらゆる耐え難い苦しみを私に耐えさせよ、ただしラーマが私の目の前から消えないように。かくて王は心に思い巡らし、口を開かなかった。その心は菩提樹の葉のように震えた。父が愛に打ち勝たれたことを知り、母を心に留めて、ラグの主は再び語った。彼は謙虚な言葉を、思慮深く、場所と時と機会に応じて語った。父よ、私は申し上げます、不遜な振る舞いをいたします。子どもとお知りになって、ふさわぬことをお許しください。あなたはごく些細なことで悲しまれた。誰も最初に私に知らせなかったのです。主を見て母に尋ねた。すべてを聞いて、私の体は涼しくなった。
ドーハー 45
मंगल समय सनेह बस सोच परिहरिअ तात।आयसु देइअ हरषि हियँ कहि पुलके प्रभु गात।।45।।
maṁgala samaya saneha basa soca pariharia tāta |āyasu deia haraṣi hiyã kahi pulake prabhu gāta ||45||
「父上、この吉祥な時に、愛情から生じた憂いを捨て去り、喜びの心で私にご命令をお与えください。」こう仰せになると、主のお体は歓喜に震えた。
チャウパーイー 46.1-4
धन्य जनमु जगतीतल तासू।पितहि प्रमोदु चरित सुनि जासू।।
चारि पदारथ करतल ताकें।प्रिय पितु मातु प्रान सम जाकें।।
आयसु पालि जनम फलु पाई।ऐहउँ बेगिहिं होउ रजाई।।
बिदा मातु सन आवउँ मागी।चलिहउँ बनहि बहुरि पग लागी।।
अस कहि राम गवनु तब कीन्हा।भूप सोक बसु उतरु न दीन्हा।।
नगर ब्यापि गइ बात सुतीछी।छुअत चढ़ी जनु सब तन बीछी।।
सुनि भए बिकल सकल नर नारी।बेलि बिटप जिमि देखि दवारी।।
जो जहँ सुनइ धुनइ सिरु सोई।बड़ बिषादु नहिं धीरजु होई।।
dhanya janamu jagatītala tāsū |pitahi pramodu carita suni jāsū ||
cāri padāratha karatala tākeṁ |priya pitu mātu prāna sama jākeṁ ||
āyasu pāli janama phalu pāī |aihaũ begihiṁ hou rajāī ||
bidā mātu sana āvaũ māgī |calihaũ banahi bahuri paga lāgī ||
asa kahi rāma gavanu taba kīnhā |bhūpa soka basu utaru na dīnhā ||
nagara byāpi gai bāta sutīchī |chuata caṛhī janu saba tana bīchī ||
suni bhae bikala sakala nara nārī |beli biṭapa jimi dekhi davārī ||
jo jahã sunai dhunai siru soī |baṛa biṣādu nahiṁ dhīraju hoī ||
その父がその行いを聞いて喜ぶ者、その者の地上への誕生は祝福されたものである四つの人生の果実がその手のひらにあり、父と母が自分の命のように愛しい者あなたの命令に従うことで私は誕生の果実を得ます、そしてあなたの御心ならば、すぐに戻ります母に許しを求めに行き、再びあなたの足元に伏し、森へと向かいますこう言ってラーマは出発した、王は悲しみに打ちひしがれ、何も答えなかったその知らせは街中に広まった、まるで蠍が登って刺し、その毒が全身に広がったかのようであったそれを聞いてすべての男女が苦しみ、蔦や木々が山火事を見るかのようであったどこで誰が聞いても頭を打ち、悲しみは深く、誰も冷静でいられなかった
ドーハー 46
मुख सुखाहिं लोचन स्रवहिं सोकु न हृदयँ समाइ।मनहुँ करुन रस कटकई उतरी अवध बजाइ।।46।।
mukha sukhāhiṁ locana sravahiṁ soku na hṛdayã samāi |manahũ karuna rasa kaṭakaī utarī avadha bajāi ||46||
口は渇き、目からは涙が流れ落ちた。悲しみは心の中に収まりきれなかった。まるで哀愁の軍勢が太鼓を打ち鳴らしてアヨーディヤーに降りてきたかのようであった。
チャウパーイー 47.1-4
मिलेहि माझ बिधि बात बेगारी।जहँ तहँ देहिं कैकेइहि गारी।।
एहि पापिनिहि बूझि का परेऊ।छाइ भवन पर पावकु धरेऊ।।
निज कर नयन काढ़ि चह दीखा।डारि सुधा बिषु चाहत चीखा।।
कुटिल कठोर कुबुद्धि अभागी।भइ रघुबंस बेनु बन आगी।।
पालव बैठि पेड़ु एहिं काटा।सुख महुँ सोक ठाटु धरि ठाटा।।
सदा रामु एहि प्रान समाना।कारन कवन कुटिलपनु ठाना।।
सत्य कहहिं कबि नारि सुभाऊ।सब बिधि अगहु अगाध दुराऊ।।
निज प्रतिबिंबु बरुकु गहि जाई।जानि न जाइ नारि गति भाई।।
milehi mājha bidhi bāta begārī |jahã tahã dehiṁ kaikeihi gārī ||
ehi pāpinihi būjhi kā pareū |chāi bhavana para pāvaku dhareū ||
nija kara nayana kāṛhi caha dīkhā |ḍāri sudhā biṣu cāhata cīkhā ||
kuṭila kaṭhora kubuddhi abhāgī |bhai raghubaṁsa benu bana āgī ||
pālava baiṭhi peṛu ehiṁ kāṭā |sukha mahũ soka ṭhāṭu dhari ṭhāṭā ||
sadā rāmu ehi prāna samānā |kārana kavana kuṭilapanu ṭhānā ||
satya kahahiṁ kabi nāri subhāū |saba bidhi agahu agādha durāū ||
nija pratibiṁbu baruku gahi jāī |jāni na jāi nāri gati bhāī ||
すべてが成就しようとした時、運命が事を損ない、人々はあちこちでカイケイーを罵り始めた。この罪深い女の心に何が起こったのか、家を建てて火を放ったというのか。自らの手で目をくり抜きながらも見ようとし、甘露を捨てて毒を味わおうとする。狡猾、冷酷、邪念、不運、彼女はラグ一族の竹林の火となった。枝に座ってその木を切り倒し、幸福の中に悲しみの計略を仕組んだ。ラーマは常に彼女の命と同じほど愛されていた、何の理由で彼女はこのような曲心を抱いたのか。詩人たちは真実を語る、女の本性はあらゆる面で測り知れず、深く、隠されている。自分の影を掴むことはできるかもしれないが、兄弟よ、女の道は知ることはできない。
ドーハー 47
काह न पावकु जारि सक का न समुद्र समाइ।का न करै अबला प्रबल केहि जग कालु न खाइ।।47।।
kāha na pāvaku jāri saka kā na samudra samāi |kā na karai abalā prabala kehi jaga kālu na khāi ||47||
火が焼けないもの、海が飲み込めないもの、弱い女が強くなった時に成し遂げられないもの、この世で時間に消費されないものは何か。
チャウパーイー 48.1-4
का सुनाइ बिधि काह सुनावा।का देखाइ चह काह देखावा।।
एक कहहिं भल भूप न कीन्हा।बरु बिचारि नहिं कुमतिहि दीन्हा।।
जो हठि भयउ सकल दुख भाजनु।अबला बिबस ग्यानु गुनु गा जनु।।
एक धरम परमिति पहिचाने।नृपहि दोसु नहिं देहिं सयाने।।
सिबि दधीचि हरिचंद कहानी।एक एक सन कहहिं बखानी।।
एक भरत कर संमत कहहीं।एक उदास भायँ सुनि रहहीं।।
कान मूदि कर रद गहि जीहा।एक कहहिं यह बात अलीहा।।
सुकृत जाहिं अस कहत तुम्हारे।रामु भरत कहुँ प्रानपिआरे।।
kā sunāi bidhi kāha sunāvā |kā dekhāi caha kāha dekhāvā ||
eka kahahiṁ bhala bhūpa na kīnhā |baru bicāri nahiṁ kumatihi dīnhā ||
jo haṭhi bhayau sakala dukha bhājanu |abalā bibasa gyānu gunu gā janu ||
eka dharama paramiti pahicāne |nṛpahi dosu nahiṁ dehiṁ sayāne ||
sibi dadhīci haricaṁda kahānī |eka eka sana kahahiṁ bakhānī ||
eka bharata kara saṁmata kahahīṁ |eka udāsa bhāyã suni rahahīṁ ||
kāna mūdi kara rada gahi jīhā |eka kahahiṁ yaha bāta alīhā ||
sukṛta jāhiṁ asa kahata tumhāre |rāmu bharata kahũ prānapiāre ||
運命は彼らに何を聞かせ、今何を告げたのか？何を見せようとし、何を見せたのか？ある者は言う：「王は善きことをしなかった。悪しき心の女に、よく考えもせず願いを与えてしまった。」固執によって彼はすべての悲しみの器となった。女の前で無力、あたかも彼の智慧と徳が失われたかのようだ。法の尺度を完全に知る賢者たちは、王に何の過ちも帰さなかった。彼らは互いに、シビ、ダディチ、ハリシュチャンドラの物語を詳しく語り合った。ある者はバラタがこれに同意したと言い、ある者は無関心に聞いている。ある者は手で耳を塞ぎ、舌を噛んで言う：「この話は偽りである。そのようなことを言えばあなたの功徳は失われる。ラーマはバラタにとって命と同じほど愛おしい。」
ドーハー 48
चंदु चवै बरु अनल कन सुधा होइ बिषतूल।सपनेहुँ कबहुँ न करहिं किछु भरतु राम प्रतिकूल।।48।।
caṁdu cavai baru anala kana sudhā hoi biṣatūla |sapanehũ kabahũ na karahiṁ kichu bharatu rāma pratikūla ||48||
月が火の粉を降らせ、甘露が毒となろうとも、バラタは夢の中でさえラーマに背くようなことは決してしない。
チャウパーイー 49.1-4
एक बिधातहिं दूषनु देंहीं।सुधा देखाइ दीन्ह बिषु जेहीं।।
खरभरु नगर सोचु सब काहू।दुसह दाहु उर मिटा उछाहू।।
बिप्रबधू कुलमान्य जठेरी।जे प्रिय परम कैकेई केरी।।
लगीं देन सिख सीलु सराही।बचन बानसम लागहिं ताही।।
भरतु न मोहि प्रिय राम समाना।सदा कहहु यहु सबु जगु जाना।।
करहु राम पर सहज सनेहू।केहिं अपराध आजु बनु देहू।।
कबहुँ न कियहु सवति आरेसू।प्रीति प्रतीति जान सबु देसू।।
कौसल्याँ अब काह बिगारा।तुम्ह जेहि लागि बज्र पुर पारा।।
eka bidhātahiṁ dūṣanu deṁhīṁ |sudhā dekhāi dīnha biṣu jehīṁ ||
kharabharu nagara socu saba kāhū |dusaha dāhu ura miṭā uchāhū ||
biprabadhū kulamānya jaṭherī |je priya parama kaikeī kerī ||
lagīṁ dena sikha sīlu sarāhī |bacana bānasama lāgahiṁ tāhī ||
bharatu na mohi priya rāma samānā |sadā kahahu yahu sabu jagu jānā ||
karahu rāma para sahaja sanehū |kehiṁ aparādha āju banu dehū ||
kabahũ na kiyahu savati āresū |prīti pratīti jāna sabu desū ||
kausalyā̃ aba kāha bigārā |tumha jehi lāgi bajra pura pārā ||
ある者は創造主ブラフマーを非難した、彼が甘露を見せて毒を与えたからと。都は騒然となり、皆が憂いに満ちた；耐え難い焼けるような痛みが心を満たし、喜びは消え去った。バラモンの妻たち、家族の誉れである年長の女たち、カイケイにひどく愛されていた者たちが、彼女に忠告し始めた、まず彼女の善良な性質を讃えて；しかし彼女らの言葉は矢のように彼女に突き刺さった。「バラタは私にはラーマと同じほど愛しくない」と、あなたは常に言っていた、世界中がそれを知っている。ならばラーマへの自然な愛情を示しなさい。今日何の過ちのために彼を森へ追放するのか。あなたは決して共妻に嫉妬しなかった；国中があなたの愛と信頼を知っている。カウサリヤーは今何の罪を犯したのか、彼女のために雷を都に落としたのか。
ドーハー 49
सीय कि पिय सँगु परिहरिहि लखनु कि रहिहहिं धाम।राजु कि भूँजब भरत पुर नृपु कि जिइहि बिनु राम।।49।।
sīya ki piya sãgu pariharihi lakhanu ki rahihahiṁ dhāma |rāju ki bhū̃jaba bharata pura nṛpu ki jiihi binu rāma ||49||
シーターは愛する夫を捨てるのか、ラクシュマナは家に留まるのか。バラタは王国を享受するのか、王はラーマなしで生きるのか。
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में यह अंश ‘पितृ-भक्ति, वचन-पालन, और संकट में समता’ की सिद्धि देता है; गृहस्थ-साधक के लिए यह पाठ शोक-निवारण, मन-स्थैर्य, तथा ‘धर्म-निर्णय’ की बुद्धि बढ़ाता है—क्योंकि राम के धैर्य का स्मरण स्वयं ‘अशान्त मन’ को शान्त करता है।
सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-संपुट या ‘सियाराममय सब जग जानी’ भाव-संपुट जोड़ा जाता है; वचन-पालन के प्रसंग में कई परंपराएँ ‘राम काजु कीन्हें बिनु मोहि कहाँ विश्राम’ को भी स्मरण-रूप में रखती हैं (स्थानीय परंपरा-भेद संभव)।
Ask anything about Prakarana 5 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
