Prakarana 4

Verse 62 (चौपाई)

एहि बिधि राउ मनहिं मन झाँखा। देखि कुभाँति कुमति मन माखा।। भरतु कि राउर पूत न होहीं। आनेहु मोल बेसाहि कि मोही।। जो सुनि सरु अस लाग तुम्हारें। काहे न बोलहु बचनु सँभारे।। देहु उतरु अनु करहु कि नाहीं। सत्यसंध तुम्ह रघुकुल माहीं।। देन कहेहु अब जनि बरु देहू। तजहुँ सत्य जग अपजसु लेहू।। सत्य सराहि कहेहु बरु देना। जानेहु लेइहि मागि चबेना।। सिबि दधीचि बलि जो कछु भाषा। तनु धनु तजेउ बचन पनु राखा।। अति कटु बचन कहति कैकेई। मानहुँ लोन जरे पर देई।।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਝਾਤ ਮਾਰੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖਰਾਬ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਕੀ ਭਰਤ ਤੁਹਾਡਾ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੈ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਖਰੀਦ ਕੇ ਜਾਂ ਵਟਾਂਦਰੇ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨਾਲ ਇੰਨੀ ਲਗਨ ਰੱਖਦੇ ਹੋ? ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਮਿਣਿਆ ਤੋਲਿਆ ਜਵਾਬ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ? ਜਵਾਬ ਦਿਓ, ਜਾਂ ਕਹੋ ਕਿ ਨਹੀਂ ਕਰੋਗੇ; ਤੁਸੀਂ ਰਘੂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾਈ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਕਹੋ ਕਿ ਵਰਦਾਨ ਨਹੀਂ ਦੇਵੋਗੇ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸੱਚ ਨੂੰ ਛੱਡੋਗੇ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਬਦਨਾਮੀ ਕਮਾਓਗੇ। ਸੱਚ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰੋ ਅਤੇ ਕਹੋ ਕਿ ਵਰਦਾਨ ਦੇਵੋਗੇ; ਜਾਣੋ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉਹੀ ਵੱਢੋਗੇ ਜੋ ਬੀਜੋਗੇ। ਜੋ ਕੁਝ ਸ਼ਿਬੀ, ਦਧੀਚੀ ਅਤੇ ਬਲੀ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਦੌਲਤ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਰੱਖਿਆ। ਕੈਕੇਈ ਅਜਿਹੇ ਕਠੋਰ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਦੀ ਹੈ; ਇੰਜ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸਾੜ ਉੱਤੇ ਲੂਣ ਪਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।

Verse 63 (दोहा/सोरठा)

धरम धुरंधर धीर धरि नयन उघारे रायँ। सिरु धुनि लीन्हि उसास असि मारेसि मोहि कुठायँ।।30।।

ਰਾਜਾ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ, ਧੀਰਜ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ, ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ, ਸਿਰ ਹਿਲਾਇਆ, ਅਤੇ ਹਾਹਾਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਮੁੱਛ ਮਾਰੀ ਹੈ।

Verse 64 (चौपाई)

आगें दीखि जरत रिस भारी। मनहुँ रोष तरवारि उघारी।। मूठि कुबुद्धि धार निठुराई। धरी कूबरीं सान बनाई।। लखी महीप कराल कठोरा। सत्य कि जीवनु लेइहि मोरा।। बोले राउ कठिन करि छाती। बानी सबिनय तासु सोहाती।। प्रिया बचन कस कहसि कुभाँती। भीर प्रतीति प्रीति करि हाँती।। मोरें भरतु रामु दुइ आँखी। सत्य कहउँ करि संकरू साखी।। अवसि दूतु मैं पठइब प्राता। ऐहहिं बेगि सुनत दोउ भ्राता।। सुदिन सोधि सबु साजु सजाई। देउँ भरत कहुँ राजु बजाई।।

ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸਦੇ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਇੰਜ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੇ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਕੱਢ ਲਈ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਦੁਰਜਨ ਇਸਤਰੀ, ਕਰੂਰ ਅਤੇ ਨਿਰਦਈ, ਨੇੜੇ ਆ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਹਮਲਾ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲੀ ਵੇਖਿਆ; ਕੀ ਉਹ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਲੈ ਲਵੇਗੀ? ਰਾਜੇ ਬੋਲੇ, ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਦੇ ਬਚਨ ਨਿਮਰ ਸਨ ਪਰ ਉਸੇ ਦੇ ਯੋਗ ਸਨ। ਪ੍ਰਿਯ ਮੇਰੀ, ਤੂੰ ਇੰਨੀ ਕਠੋਰਤਾ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਬੋਲਦੀ ਹੈਂ? ਤੂੰ ਭਰੋਸੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤੀ ਨੂੰ ਡਰਾਲੂ ਵਾਂਗ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈਂ। ਭਰਤ ਅਤੇ ਰਾਮ ਮੇਰੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਹਨ; ਮੈਂ ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਗਵਾਹ ਬਣਾ ਕੇ। ਮੈਂ ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੂਤ ਭੇਜਾਂਗਾ; ਦੋਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਦੇਰੀ ਸੁਣਨ ਦਿਓ। ਮੈਂ ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ ਚੁਣਾਂਗਾ, ਸਾਰੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਾਂਗਾ, ਅਤੇ ਰਾਜ ਭਰਤ ਨੂੰ ਘੋਸ਼ਣਾ ਸਹਿਤ ਦੇਵਾਂਗਾ।

Verse 65 (दोहा/सोरठा)

लोभु न रामहि राजु कर बहुत भरत पर प्रीति। मैं बड़ छोट बिचारि जियँ करत रहेउँ नृपनीति।।31।।

ਮੇਰਾ ਰਾਜ ਲਈ ਕੋਈ ਲੋਭ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਰਾਮ ਦਾ ਸੀ; ਮੈਂ ਭਰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੀਤੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ, ਮੈਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਨੀਤੀ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 66 (चौपाई)

राम सपथ सत कहुउँ सुभाऊ। राममातु कछु कहेउ न काऊ।। मैं सबु कीन्ह तोहि बिनु पूँछें। तेहि तें परेउ मनोरथु छूछें।। रिस परिहरू अब मंगल साजू। कछु दिन गएँ भरत जुबराजू।। एकहि बात मोहि दुखु लागा। बर दूसर असमंजस मागा।। अजहुँ हृदय जरत तेहि आँचा। रिस परिहास कि साँचेहुँ साँचा।। कहु तजि रोषु राम अपराधू। सबु कोउ कहइ रामु सुठि साधू।। तुहूँ सराहसि करसि सनेहू। अब सुनि मोहि भयउ संदेहू।। जासु सुभाउ अरिहि अनुकूला। सो किमि करिहि मातु प्रतिकूला।।

ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਗਵਾਹ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ ਹਾਂ: ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ। ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਪੁੱਛੇ; ਇਸ ਲਈ ਮੇਰਾ ਉਦੇਸ਼ ਖਾਲੀ ਅਤੇ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਆਪਣਾ ਗੁੱਸਾ ਦੂਰ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸਮਾਰੋਹ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕਰੋ; ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਦਾ ਯੁਵਰਾਜ ਵਜੋਂ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਇੱਕ ਗੱਲ ਨੇ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ: ਮੈਂ ਦੂਜਾ ਵਰ ਮੰਗਿਆ, ਜੋ ਅਨੁਚਿਤ ਸੀ। ਅੱਜ ਵੀ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਉਸ ਦਾ ਤਾਪ ਨਾਲ ਜਲ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਮਜ਼ਾਕ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਸੱਚ ਹੀ ਬੋਲਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਰਾਮ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣਾ ਕ੍ਰੋਧ ਛੱਡ ਦਿਓ; ਹਰ ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਸੱਚਮੁੱਚ ਧਰਮੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹੋ; ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਸੁਭਾਅ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧ ਕਿਵੇਂ ਕਰੇਗਾ?

Verse 67 (दोहा/सोरठा)

प्रिया हास रिस परिहरहि मागु बिचारि बिबेकु। जेहिं देखाँ अब नयन भरि भरत राज अभिषेकु।।32।।

ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਯ, ਹਾਸੇ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰੋ; ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਜੋ ਚਾਹੋ ਮੰਗੋ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਹੁਣ ਭਰਤ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵਜੋਂ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ।

Verse 68 (चौपाई)

जिऐ मीन बरू बारि बिहीना। मनि बिनु फनिकु जिऐ दुख दीना।। कहउँ सुभाउ न छलु मन माहीं। जीवनु मोर राम बिनु नाहीं।। समुझि देखु जियँ प्रिया प्रबीना। जीवनु राम दरस आधीना।। सुनि म्रदु बचन कुमति अति जरई। मनहुँ अनल आहुति घृत परई।। कहइ करहु किन कोटि उपाया। इहाँ न लागिहि राउरि माया।। देहु कि लेहु अजसु करि नाहीं। मोहि न बहुत प्रपंच सोहाहीं। रामु साधु तुम्ह साधु सयाने। राममातु भलि सब पहिचाने।। जस कौसिलाँ मोर भल ताका। तस फलु उन्हहि देउँ करि साका।।

ਇੱਕ ਮੱਛਲੀ ਜੀਵ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਾਣੀ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਮਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇੱਕ ਸੱਪ ਆਪਣੇ ਮਣੀ ਬਿਨਾਂ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਜੀਵਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਸੁਭਾਅ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਛਲ ਨਹੀਂ; ਰਾਮ ਬਿਨਾਂ ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਮਝੋ ਅਤੇ ਵੇਖੋ, ਮੇਰੇ ਸਿਆਣੇ ਅਤੇ ਪਿਆਰੇ ਹਿਰਦੇ: ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਮਲ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਦੁਰਜਨ ਇਸਤਰੀ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਘਿਓ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਕਿਹੜੇ ਕਰੋੜਾਂ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਾਂ? ਤੁਹਾਡੇ ਚਾਲ ਇੱਥੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਣਗੇ। ਦਿਓ ਜਾਂ ਲਓ, ਮੈਂ ਸ਼ਰਮਸਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵਾਂਗਾ; ਬਹੁਤ ਜਟਿਲ ਦਿਖਾਵਾ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੋਭਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਰਾਮ ਧਰਮੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਧਰਮੀ ਅਤੇ ਸਿਆਣੇ ਹੋ; ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੈਕੇਯੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੇ ਲਈ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਇਸਦਾ ਫਲ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਗਵਾਹੀ ਦੇ ਕੇ।

Verse 69 (दोहा/सोरठा)

होत प्रात मुनिबेष धरि जौं न रामु बन जाहिं। मोर मरनु राउर अजस नृप समुझिअ मन माहिं।।33।।

ਜੇ ਰਾਮ ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਤਪੱਸਵੀ ਦੇ ਵੇਸ ਵਿੱਚ ਬਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਮਝ ਲਓ ਕਿ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਬਦਨਾਮੀ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਾਪਰੇਗੀ।

Verse 70 (चौपाई)

अस कहि कुटिल भई उठि ठाढ़ी। मानहुँ रोष तरंगिनि बाढ़ी।। पाप पहार प्रगट भइ सोई। भरी क्रोध जल जाइ न जोई।। दोउ बर कूल कठिन हठ धारा। भवँर कूबरी बचन प्रचारा।। ढाहत भूपरूप तरु मूला। चली बिपति बारिधि अनुकूला।। लखी नरेस बात फुरि साँची। तिय मिस मीचु सीस पर नाची।। गहि पद बिनय कीन्ह बैठारी। जनि दिनकर कुल होसि कुठारी।। मागु माथ अबहीं देउँ तोही। राम बिरहँ जनि मारसि मोही।। राखु राम कहुँ जेहि तेहि भाँती। नाहिं त जरिहि जनम भरि छाती।।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲ ਕੇ, ਛਲੀ ਇਸਤਰੀ ਉੱਠ ਕੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਨਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਫੈਲ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਉਹੀ ਪਾਪ ਦਾ ਪਹਾੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਈ, ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੋਈ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਕੰਢੇ ਆਪਣੀ ਹਠ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਸਨ; ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਬਚਨ ਭੰਵਰ ਵਾਂਗ ਫੈਲਾਏ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਪੁੱਟਦੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧੀ, ਮੁਸੀਬਤ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਬਚਨ ਸੱਚ ਸਨ; ਮੌਤ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੱਚ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਉਸਦੇ ਪੈਰ ਫੜ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਬੈਠਾਇਆ, ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਸੂਰਜ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾ ਬਣੋ। ਹੁਣੇ ਮੇਰਾ ਸਿਰ ਮੰਗੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੇ ਦੇਵਾਂਗਾ; ਪਰ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਯੋਗ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰੋ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖੋ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਵਿਯੋਗ ਦੀ ਅੱਗ ਮੇਰੀ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਭਰ ਜਲਦੀ ਰਹੇਗੀ।

Verse 71 (दोहा/सोरठा)

देखी ब्याधि असाध नृपु परेउ धरनि धुनि माथ। कहत परम आरत बचन राम राम रघुनाथ।।34।।

ਇਸ ਲਾਇਕ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਾਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਅਤਿ ਪੀੜ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਬਚਨ ਉਚਾਰੇ, ਰਾਮ, ਰਾਮ, ਰਘੂਕੁਲ ਦੇ ਸਵਾਮੀ।

Verse 72 (चौपाई)

ब्याकुल राउ सिथिल सब गाता। करिनि कलपतरु मनहुँ निपाता।। कंठु सूख मुख आव न बानी। जनु पाठीनु दीन बिनु पानी।। पुनि कह कटु कठोर कैकेई। मनहुँ घाय महुँ माहुर देई।। जौं अंतहुँ अस करतबु रहेऊ। मागु मागु तुम्ह केहिं बल कहेऊ।। दुइ कि होइ एक समय भुआला। हँसब ठठाइ फुलाउब गाला।। दानि कहाउब अरु कृपनाई। होइ कि खेम कुसल रौताई।। छाड़हु बचनु कि धीरजु धरहू। जनि अबला जिमि करुना करहू।। तनु तिय तनय धामु धनु धरनी। सत्यसंध कहुँ तृन सम बरनी।।

ਰਾਜਾ ਵਿਆਕੁਲ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਲਪਵ੍ਰਿਖਸ਼ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸਦਾ ਗਲਾ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਕੋਈ ਬਚਨ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਦੀਨ ਮੱਛਲੀ। ਫਿਰ ਕੈਕੇਯੀ ਨੇ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਕਰੂਰ ਬਚਨ ਬੋਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਖ਼ਮ ਉੱਤੇ ਲੂਣ ਪਾਉਂਦੀ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਇਹ ਤੁਹਾਡਾ ਅੰਤ ਤੋਂ ਇਰਾਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਿਆ, ਕਿਸੇ ਸਾਧਨ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ? ਕੀ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਤੁਸੀਂ ਹਾਸੇ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣੋਗੇ, ਮਖੌਲ ਉਡਾਏ ਜਾਵੋਗੇ ਅਤੇ ਨਿੰਦਿਆ ਹੋਵੋਗੇ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਾਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ ਪਰ ਫਿਰ ਕੰਜੂਸ ਵੀ; ਕੀ ਰਾਜੇ ਦੀ ਕੋਈ ਭਲਾਈ ਜਾਂ ਸੁਭਾਗ ਹੋਵੇਗਾ? ਅਜਿਹੇ ਬਚਨ ਛੱਡੋ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਧਾਰਨ ਕਰੋ; ਬੇਬਸ ਇਸਤਰੀ ਵਾਂਗ ਦਇਆ ਨਾ ਦਿਖਾਓ। ਸਰੀਰ, ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ, ਘਰ, ਧਨ ਅਤੇ ਰਾਜ, ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਸਭ ਤਿੱਤਰ ਵਾਂਗ ਤੁੱਛ ਹਨ।

Verse 73 (दोहा/सोरठा)

मरम बचन सुनि राउ कह कहु कछु दोषु न तोर। लागेउ तोहि पिसाच जिमि कालु कहावत मोर।।35।।

ਇਹ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੁਰੀ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਪਿਸ਼ਾਚ ਦਾ ਗ੍ਰਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਾਲ ਹੀ ਮੇਰਾ ਵੈਰੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।"

Verse 74 (चौपाई)

चहत न भरत भूपतहि भोरें। बिधि बस कुमति बसी जिय तोरें।। सो सबु मोर पाप परिनामू। भयउ कुठाहर जेहिं बिधि बामू।। सुबस बसिहि फिरि अवध सुहाई। सब गुन धाम राम प्रभुताई।। करिहहिं भाइ सकल सेवकाई। होइहि तिहुँ पुर राम बड़ाई।। तोर कलंकु मोर पछिताऊ। मुएहुँ न मिटहि न जाइहि काऊ।। अब तोहि नीक लाग करु सोई। लोचन ओट बैठु मुहु गोई।। जब लगि जिऔं कहउँ कर जोरी। तब लगि जनि कछु कहसि बहोरी।। फिरि पछितैहसि अंत अभागी। मारसि गाइ नहारु लागी।।

ਭਰਤ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਾਜਪਾਟ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ; ਵਿਧਾਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮੋਹ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਫਲ ਹੈ; ਇਹ ਬਹੁਤ ਖਰਾਬ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਾਪਰਿਆ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਅਯੁੱਧਿਆ ਦੁਬਾਰਾ ਸੁੰਦਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਧਾਮ, ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਨਾਲ। ਸਾਰੇ ਭਰਾ ਸੇਵਾ ਕਰਨਗੇ, ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਇਨ ਹੋਵੇਗੀ। ਤੇਰੀ ਬਦਨਾਮੀ ਮੇਰਾ ਪਛਤਾਵਾ ਹੋਵੇਗੀ; ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂ, ਇਹ ਮਿਟੇਗੀ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਤੇ ਜਾਵੇਗੀ। ਹੁਣ ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇ ਉਹ ਕਰ; ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਅੱਖਾਂ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕਾ ਕੇ ਬੈਠ। ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਮੈਂ ਜੀਵਾਂ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਕੁਝ ਵੀ ਬੋਲਣਾ ਨਹੀਂ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਪਛਤਾਵੇਂਗਾ, ਅਭਾਗੀ; ਤੂੰ ਗਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰੇਂਗਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਛਤਾਵੇ ਵਿੱਚ ਜਲੇਂਗਾ।

Verse 75 (दोहा/सोरठा)

परेउ राउ कहि कोटि बिधि काहे करसि निदानु। कपट सयानि न कहति कछु जागति मनहुँ मसानु।।36।।

ਰਾਜਾ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ, "ਲੱਖਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਇਹ ਅੰਤ ਕਿਉਂ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈਂ?" ਸਿਆਣੇ ਧੋਖਾ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੇ; ਉਹ ਜਾਗਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਰਗਾ ਮਾਹੌਲ ਹੋਵੇ।

Verse 76 (चौपाई)

राम राम रट बिकल भुआलू। जनु बिनु पंख बिहंग बेहालू।। हृदयँ मनाव भोरु जनि होई। रामहि जाइ कहै जनि कोई।। उदउ करहु जनि रबि रघुकुल गुर। अवध बिलोकि सूल होइहि उर।। भूप प्रीति कैकइ कठिनाई। उभय अवधि बिधि रची बनाई।। बिलपत नृपहि भयउ भिनुसारा। बीना बेनु संख धुनि द्वारा।। पढ़हिं भाट गुन गावहिं गायक। सुनत नृपहि जनु लागहिं सायक।। मंगल सकल सोहाहिं न कैसें। सहगामिनिहि बिभूषन जैसें।। तेहिं निसि नीद परी नहि काहू। राम दरस लालसा उछाहू।।

ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ "ਰਾਮ, ਰਾਮ" ਉਚਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾਂ ਖੰਭਾਂ ਵਾਲਾ ਪੰਛੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ। "ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸਵੇਰ ਨਾ ਹੋਵੇ," ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ; "ਕੋਈ ਵੀ ਜਾ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਾ ਦੱਸੇ।" "ਹੇ ਸੂਰਜ, ਨਾ ਚੜ੍ਹ; ਹੇ ਰਘੂ ਕੁਲ ਦੇ ਗੁਰੂ, ਅਯੁੱਧਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਪੀੜ ਹੋਵੇਗੀ।" ਰਾਜੇ ਦਾ ਕੈਕੇਯੀ ਲਈ ਪਿਆਰ ਇੱਕ ਕਠਿਨ ਚੀਜ਼ ਸੀ; ਦੋਵੇਂ ਹੱਦਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਰਾਜਾ ਸੁੱਕੇ ਦਰੱਖਤ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਵੀਣਾ, ਬੰਸਰੀ, ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਢੋਲ ਸਭ ਚੁੱਪ ਸਨ। ਭੱਟ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ, ਗਾਇਕ ਗਾਉਂਦੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਤੀਰ ਲੱਗੇ ਹੋਣ। ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੁਣ ਸੁੰਦਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਜਿਸਦਾ ਪਤੀ ਮਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਆਈ; ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਤੀਬਰ ਲਾਲਸਾ ਸੀ।

Verse 77 (दोहा/सोरठा)

द्वार भीर सेवक सचिव कहहिं उदित रबि देखि। जागेउ अजहुँ न अवधपति कारनु कवनु बिसेषि।।37।।

ਦਰਵਾਜੇ ਤੇ ਸੇਵਕ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਬੋਲੇ, "ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹ ਆਇਆ ਹੈ; ਵੇਖੋ।" ਪਰ ਅਯੁੱਧਿਆ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਅਜੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਜਾਗੇ; ਇਸਦਾ ਖਾਸ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 78 (चौपाई)

पछिले पहर भूपु नित जागा। आजु हमहि बड़ अचरजु लागा।। जाहु सुमंत्र जगावहु जाई। कीजिअ काजु रजायसु पाई।। गए सुमंत्रु तब राउर माही। देखि भयावन जात डेराहीं।। धाइ खाइ जनु जाइ न हेरा। मानहुँ बिपति बिषाद बसेरा।। पूछें कोउ न ऊतरु देई। गए जेंहिं भवन भूप कैकैई।। कहि जयजीव बैठ सिरु नाई। दैखि भूप गति गयउ सुखाई।। सोच बिकल बिबरन महि परेऊ। मानहुँ कमल मूलु परिहरेऊ।। सचिउ सभीत सकइ नहिं पूँछी। बोली असुभ भरी सुभ छूछी।।

ਪਿਛਲੇ ਪਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਗਦਾ ਸੀ; ਅੱਜ ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਅਜੀਬ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। "ਜਾਹ, ਸੁਮੰਤਰ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਜਗਾ; ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜੋ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੈ ਉਹ ਕਰ।" ਸੁਮੰਤਰ ਤਦ ਰਾਜੇ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਗਿਆ; ਡਰਾਉਣੀ ਸਥਿਤੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਭੱਜਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਸੱਟ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੁਸੀਬਤ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨੇ ਉੱਥੇ ਡੇਰਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਉਹ ਉਵੇਂ ਹੀ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕੈਕੇਯੀ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਸੀ। "ਜੈ" ਕਹਿ ਕੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ; ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸਦੀ ਸਥਿਤੀ ਖੁਸ਼ੀ ਰਹਿਤ ਸੀ। ਗਮ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦਾ ਫੁੱਲ ਆਪਣੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੋਵੇ। ਮੰਤਰੀ ਡਰੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਪੁੱਛ ਨਹੀਂ ਸਕੇ; ਉਸਨੇ ਅਸ਼ੁਭ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲੇ, ਜੋ ਕਠੋਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸਨ।

Verse 79 (दोहा/सोरठा)

परी न राजहि नीद निसि हेतु जान जगदीसु। रामु रामु रटि भोरु किय कहइ न मरमु महीसु।।38।।

ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਸ ਰਾਤ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਆਈ, ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਜਗਤ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। "ਰਾਮ, ਰਾਮ" ਉਚਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸਨੇ ਸਵੇਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ; ਰਾਜੇ ਨੇ ਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ।

Verse 80 (चौपाई)

आनहु रामहि बेगि बोलाई। समाचार तब पूँछेहु आई।। चलेउ सुमंत्र राय रूख जानी। लखी कुचालि कीन्हि कछु रानी।। सोच बिकल मग परइ न पाऊ। रामहि बोलि कहिहि का राऊ।। उर धरि धीरजु गयउ दुआरें। पूछँहिं सकल देखि मनु मारें।। समाधानु करि सो सबही का। गयउ जहाँ दिनकर कुल टीका।। रामु सुमंत्रहि आवत देखा। आदरु कीन्ह पिता सम लेखा।। निरखि बदनु कहि भूप रजाई। रघुकुलदीपहि चलेउ लेवाई।। रामु कुभाँति सचिव सँग जाहीं। देखि लोग जहँ तहँ बिलखाहीं।।

ਜਾ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਬੁਲਾ; ਫਿਰ ਪੁੱਛ ਕਿ ਕੀ ਖਬਰ ਆਈ ਹੈ। ਸੁਮੰਤਰ ਰਾਜੇ ਦਾ ਮੂਡ ਜਾਣ ਕੇ ਚੱਲ ਪਿਆ; ਰਾਣੀ ਦਾ ਖਰਾਬ ਵਤੀਰਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਕੁਝ ਸਮਝ ਲਿਆ। ਗਮ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਰਾਹ ਤੇ ਪੈਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਸੀ; ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੋਲ ਕੇ ਕੀ ਕਹੇਗਾ, ਹੇ ਰਾਜਨ। ਉਸਨੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹਿੰਮਤ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜੇ ਤੇ ਗਿਆ; ਉਸਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਸੂਰਜ ਕੁਲ ਦਾ ਤੀਕਾ ਵਸਦਾ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤਰ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਰਘੂ ਕੁਲ ਦੇ ਦੀਪਕ ਨੂੰ ਲੈਣ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਮੰਤਰੀ ਨਾਲ ਖਰਾਬ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੇਖ ਕੇ ਇੱਥੇ ਉੱਥੇ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ।

Verse 81 (दोहा/सोरठा)

जाइ दीख रघुबंसमनि नरपति निपट कुसाजु।। सहमि परेउ लखि सिंघिनिहि मनहुँ बृद्ध गजराजु।।39।।

ਉਹ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਘੂ ਕੁਲ ਦੇ ਰਤਨ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਰਾਸ਼ ਵੇਖਿਆ; ਸ਼ੇਰਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਕੰਬਦਾ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ, ਜਿਵੇਂ ਬੂਢਾ ਹਾਥੀ ਰਾਜਾ।