Adhyaya 129: Initiation for the Four Social Orders, Sandhyā Mantra Procedure, and the Merit of Offering Water in a Copper Vessel

Verse 1

अथ चतुर्वर्णदीक्षा ॥ श्रीवराह उवाच ॥ भूषितालङ्कृतं कृत्वा मम कर्मपरायणः ॥ शुक्लं यज्ञोपवीतं च देयं नवगुणं तथा ॥

હવે ચાર વર્ણોની દીક્ષા. શ્રીવરાહ બોલ્યા: “ભૂષિત અને અલંકૃત થઈ, મારા કર્મોમાં પરાયણ સાધકને શ્વેત યજ્ઞોપવીત આપવું, તે નવ તંતુવાળું હોવું જોઈએ.”

Verse 2

शिरसा चाञ्जलिं कृत्वा वसुधा पुनरब्रवीत् ॥ धरण्युवाच ॥ एतन्मां परमं गुह्यं तद्भक्तां वक्तुमर्हसि ॥ सन्ध्यां वै केन मन्त्रेण तव कर्मपरायणाम् ॥ वद भागवतीं शुद्धां तव कर्मविनिश्चिताम् ॥ ततॊ भूमिवचः श्रुत्वा भूतानां प्रभवोऽव्ययः ॥ वराहरूपो भगवान् प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ माधवि तत्त्वेन यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ कथयिष्यामि ते भद्रे प्रवरं गुह्यमुत्तमम् ॥ यथावद्विदितं भूपैः पुण्या भागवताः शुभाः ॥ कृत्वा तु मम कर्माणि शुचिसंसारमोक्षणीम् ॥ कुर्वीतैव परां सन्ध्यां यथावदिति निश्चितम् ॥ जलाञ्जलिं ततो गृह्य मम भक्त्या व्यवस्थितः ॥ मुहूर्तध्यानमास्थाय इमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥ मन्त्रः— भवोद्भवमादिव्यक्तरूपमात्रं सर्वे देवा ब्रह्मा रुद्रस्त्वादृक्सममासीद्ध्यानयोगस्थिताः ते सन्ध्यासंस्था वासुदेवं नमति वयं देवमादिव्यक्तरूपमात्मसप्तदिवसं तथापि संसारार्थं कर्म तत्करणमेव सन्ध्यासंस्था वासुदेव नमोऽस्तु ते ॥ मन्त्राणां परमो मन्त्रस्तपतां परमं तपः ॥ आचारं कुरुते ह्येवं मम लोकं स गच्छति ॥ गुह्यानां परमं गुह्यं रहस्यं परमुत्तमम् ॥ य एवं पठते नित्यं न स पापेन लिप्यते ॥ नादीक्षिताय दातव्यं नोपवीते कथंचन ॥ दीक्षितायैव दातव्यमुपपन्ने तथैव च ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि देवि तत्त्वेन मे शृणु ॥ न दीपमपि गृह्णाति दत्तं भागवतैः शुभैः ॥ कृत्वा तु मम कर्माणि गृह्य दीपकमुत्तमम् ॥ जानुसंस्थां ततः कृत्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत ॥ मन्त्रः— ॐ नमो भगवतेऽनुग्रह तेजसे विष्णो सर्वदेवास्त्वाग्निसंस्थाः प्रविष्टा एवं चाग्निस्तव तेजसा भविष्यति स्वतेजसा मामाशु मन्त्रस्य तेजसा संसारार्थं देव गृह्यं दीपकं मन्त्रं मूर्त्तिमन्त्रं श्वो भूत्वा इमं कर्म निष्फलम् ॥ तत्करोति यथान्याय्यं दीपकं ददते नरः ॥ तारिताः पितरस्तेन निष्कलाश्च पितामहाः ॥ गन्धेन तिलकं दद्याल्ललाटे मम सुन्दरी ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि कर्म लोकसुखावहम्

માથું નમાવી અંજલિ કરીને વસુધાએ ફરી કહ્યું: “આ પરમ ગુહ્ય છે; તમારા ભક્તને કહેવા યોગ્ય છે. તમારી કર્મપરાયણ સંધ્યા કયા મંત્રથી કરવી? તમે નક્કી કરેલી શુદ્ધ ભાગવતી વિધિ કહો.” આ સાંભળી, ભૂતોના અવ્યય પ્રભવ, વરાહરૂપ ભગવાન બોલ્યા: “હે માધવી! તું તત્ત્વથી જે પૂછે છે તે ઉત્તમ રહસ્ય હું કહું છું. મારા કર્મો કરીને, સંસારબંધનમોચક પરમ સંધ્યા યથાવિધિ કરવી. પછી અંજલિમાં જળ લઈને, મારી ભક્તિમાં સ્થિર રહી, થોડું ધ્યાન કરીને આ મંત્ર ઉચ્ચારવો— ‘…સંધ્યાસંસ્થા વાસુદેવ નમોઽસ્તુ તે।’ આ મંત્રોમાં પરમ મંત્ર અને તપસ્વીઓનું પરમ તપ છે; જે નિત્ય પાઠ કરે તે પાપથી લિપ્ત થતો નથી. અદીક્ષિતને આપવો નહીં; માત્ર દીક્ષિતને જ આપવો. પછી દીપ અર્પણની વિધિ કહું છું— ઉત્તમ દીપક લઈને, ઘૂંટણ પર સ્થાપી આ મંત્ર બોલવો— ‘ૐ નમો ભગવતે… વિષ્ણો…’। ત્યારબાદ સુગંધથી લલાટે તિલક કરવો; આગળ લોકસુખદાયક કર્મ પણ કહેશ।”

Verse 3

येन मन्त्रेण दातव्यं ललाटे तिलकं मम ।

કયા મંત્રથી મારા લલાટે તિલક આપવું જોઈએ?

Verse 4

मन्त्रः— मुखमण्डनं चिन्तय वासुदेव त्वया प्रयुक्तं च मयोपनीतम् ॥ एतेन चित्रं कुरु वासुदेव मम चैवं कुरु संसारमोक्षम् ॥

મંત્ર: “હે વાસુદેવ, મુખમંડનનું ચિંતન કર—જે તારા દ્વારા પ્રયોગિત અને મને અર્પિત છે. આ દ્વારા, હે વાસુદેવ, તેને શુભ અને શોભન કર; અને એ જ રીતે મને સંસારબંધનથી મોક્ષ આપ.”

Verse 5

एतेन मन्त्रेण चित्रकं मे दद्याल्ललाटे तिलकं धरित्री ॥ ततः सुमनसो गृह्य इमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥

આ મંત્રથી, હે ધરિત્રી, મારા લલાટે ચિત્રક તિલક આપવું. પછી ફૂલો લઈને આ મંત્ર ઉચ્ચારવો.

Verse 6

मन्त्रः— इमाः सुमनसः सौमनस्याय भगवन् सर्वं सुमनसं कुरु त्वयैते सौमनस्याय निर्मिता गृहीताः स्वाहा ।

મંત્ર: “હે ભગવન, આ પુષ્પો સૌમનસ્ય માટે છે; સર્વને સુમનસ્ક કર. તારા દ્વારા જ આ સૌમનસ્ય માટે નિર્મિત છે; ગ્રહણ કરાયા—સ્વાહા.”

Verse 7

एवं सुमनसो दत्त्वा धूपं चैव निवेदयेत् ॥ ततो गृहीत्वा धूपं तु सुगन्धं सुमनोहरम् ॥

આ રીતે પુષ્પ અર્પણ કરીને ધૂપ પણ નિવેદન કરવો. પછી સુગંધિત અને મનોહર ધૂપ લઈને (અર્પણ કરવું).

Verse 8

नमो नारायणेत्युक्त्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ मन्त्रः— सुगन्धानि तवाङ्गानि स्वभावेनैव केशव ॥

“નમો નારાયણ” કહી આ મંત્ર ઉચ્ચારવો— “હે કેશવ, તમારા અંગો સ્વભાવથી જ સુગંધિત છે।”

Verse 9

अमुना चैव धूपेन धूपितानि तवाऽनघ ॥ तवाङ्गानां सुगन्धेन सर्वं सौगन्धिकं कुरु ॥

“હે અનઘ, આ ધૂપથી તમારા અંગો ધૂપિત થયા; તમારા અંગોની સુગંધથી સર્વને સંપૂર્ણ સુગંધિત કરો।”

Verse 10

यथावृत्तं तु गृह्णामि मम भक्तैः सुखावहम् ॥ कृत्वा तु मम कर्माणि गृह्य दीपमनुत्तमम् ॥

“જેમ રીતે થયું છે તેમ જ હું સ્વીકારું છું, જે મારા ભક્તોને કલ્યાણ આપે છે. મારા માટે કર્મો કરીને, આ અનુત્તમ દીપ ગ્રહણ કરો।”

Verse 11

जानुसंस्थं ततः कृत्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥

પછી તેને ઘૂંટણની સપાટીએ રાખીને આ મંત્ર ઉચ્ચારવો।

Verse 12

मन्त्रः— नमो भगवते तेजते विष्णो सर्वे देवास्त्वग्निसंस्थाः प्रतिष्ठा ॥ एवं चाग्निस्तव तेजसा प्रतिष्ठितो तेजश्चात्मा स्वयमेव ॥

મંત્ર: “તેજોમય ભગવાન વિષ્ણુને નમસ્કાર. સર્વ દેવતાઓ અગ્નિમાં સ્થિત છે અને અગ્નિ જ તેમની પ્રતિષ્ઠા છે. આ રીતે અગ્નિ તમારા તેજથી પ્રતિષ્ઠિત છે, અને તેજ સ્વયં આત્મા છે.”

Verse 13

मन्त्रश्च— तेजः संसारान्मोचयितुं देव गृह्णीष्व दीपं द्युतिमन्तश्च ॥ मूर्तिश्च भूत्वा इदं कर्म निष्कलम् ॥

આ મંત્ર— હે દેવ! સંસારથી મુક્તિ માટે તેજસ્વી દીપક સ્વીકારો. અને મૂર્તિરૂપ ધારણ કરીને આ કર્મને નિષ્કલ (નિર્દોષ) કરો.

Verse 14

मां करोति यथान्यायं दीपकं ददते नरः ॥ तारिताः पितरस्तेन निष्कलाश्च पितामहाः ॥

જે મનુષ્ય વિધિપૂર્વક મને દીપક અર્પે છે, તેના દ્વારા તેના પિતૃઓ તારાય છે અને પિતામહો પણ નિષ્કલ (દોષમુક્ત) થાય છે.

Verse 15

नारायणवचः श्रुत्वा विस्मिता च वसुन्धरा ॥ वराहरूपिणं देवं प्रत्युवाच वसुन्धरा ॥

નારાયણના વચન સાંભળી વસુંધરા (પૃથ્વી) આશ્ચર્યચકિત થઈ; અને વરાહરૂપ ધારણ કરેલા દેવને વસુંધરાએ પ્રત્યુત્તર આપ્યો.

Verse 16

श्रुता मया भागवतास्तव कर्मपरायणाः ॥ शेषसंश्रवणार्थाय मनो धावति सत्पथे ॥

મેં તમારા ભક્તો—ભાગવતો—જે તમારા કર્મોમાં પરાયણ છે, તેમની વાત સાંભળી છે. બાકી રહેલું સાંભળવા માટે મારું મન સત્પથ પર દોડે છે.

Verse 17

तव प्रापणकं कृत्यं केषु पात्रेषु कारयेत् ॥ एतदाचक्ष्व तत्त्वेन येन तुष्यति माधवः ॥

તમારું અર્પણ-વિધિ કયા પાત્રોમાં કરાવવી જોઈએ? તત્ત્વપૂર્વક કહો, જેથી માધવ પ્રસન્ન થાય.

Verse 18

ततो भूमेर्वचः श्रुत्वा लोकनाथोऽब्रवीदिदम् ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि यानि पात्राणि रोचते ॥

પછી ભૂમિના વચન સાંભળી લોકનાથે કહ્યું—“હે દેવી, તત્ત્વપૂર્વક સાંભળ; મને જે પાત્રો રોચે અને સ્વીકાર્ય છે, તે આ છે.”

Verse 19

सर्वाणि तानि त्यक्त्वेह ताम्रं च मम रोचते ॥ एतन्नारायणाच्छ्रुत्वा धर्मकामा वसुन्धरा ॥

“અહીં તે બધાં (અન્ય પાત્રો) છોડીને મને માત્ર તાંબું જ રોચે છે.” નારાયણ પાસેથી આ સાંભળી ધર્મકામા વસુંધરા (ઉત્તર આપવા લાગી/આગળ વધી).

Verse 20

उवाच मधुरं वाक्यं लोकनाथं जनार्द्दनम् ॥ एतन्मे परमं गुह्यं ताम्रं ते रोचते कथम् ॥

તેણે લોકનાથ જનાર્દનને મધુર વચન કહ્યું—“આ મારા માટે પરમ ગુહ્ય છે; તમને તાંબું કેમ રોચે છે?”

Verse 21

ततो भूमेर्वचः श्रुत्वा अनादिरपराजितः ॥ लोकानां प्रवरः श्रेष्ठः प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥

પછી ભૂમિના વચન સાંભળી અનાદિ, અપરાજિત—લોકોમાં પ્રવર અને શ્રેષ્ઠ—એ વસુંધરાને પ્રત્યुत્તર આપ્યો.

Verse 22

शृणु तत्त्वेन मे भूमे कथ्यमानं मयाऽनघे ॥ एकाग्रं चित्तमाधाय येन ताम्रं मम प्रियम् ॥

હે ભૂમે, હે અનઘે, હું જે કહું છું તે તત્ત્વપૂર્વક સાંભળ. ચિત્તને એકાગ્ર કરીને સાંભળ—જેથી તાંબું મને કેમ પ્રિય છે તે સમજાય.

Verse 23

सप्तयुगसहस्राणि आदिकालेऽथ माधवि ॥ यथा ताम्रं समुत्पन्नं यथैव प्रियदर्शनम् ॥

હે માધવી, આદિકાળમાં સાત સહસ્ર યુગોમાં જેમ તામ્ર ઉત્પન્ન થયું અને જેમ તે પ્રિયદર્શન (આદરણીય) બન્યું, તે હું કહું છું।

Verse 24

पूर्वं कमलपत्राक्षि गुडाकेशो महासुरः ॥ ताम्ररूपं समादाय ममैवाराधने रतः ॥

હે કમલપત્રાક્ષિ, પૂર્વકાળે ગુડાકેશ નામનો મહાસુર તામ્રરૂપ ધારણ કરીને માત્ર મારી જ આરાધનામાં રત હતો।

Verse 25

तत आराधितस्तेन वर्षाणां तु चतुर्दश ॥ सहस्राणि विशालाक्षि धर्मकामेन निश्चलम् ॥

પછી, હે વિશાલાક્ષિ, ધર્માનુકૂળ ઇચ્છાથી અચળ રહી તેણે ચૌદ સહસ્ર વર્ષો સુધી મારી આરાધના કરી।

Verse 26

अहं तु तपसा तुष्टस्तीव्रेण कृतनिश्चयात् ॥ ततस्ताम्रमये रम्ये यत्र ताम्रसमुद्भवः ॥

તેની તીવ્ર તપશ્ચર્યા અને દૃઢ નિશ્ચયથી હું પ્રસન્ન થયો; ત્યાર પછી એક રમ્ય તામ્રમય સ્થાન પ્રગટ થયું, જ્યાં તામ્રનો ઉદ્ભવ છે।

Verse 27

दृष्ट्वाश्रमं महादेवि किञ्चिदेव सुभाषितम् ॥ ततो जानुस्थितो भूत्वा मम एष विचिन्तयेत् ॥

“હે મહાદેવી, આશ્રમને જોઈ અને થોડાં સुभાષિત વચનો સાંભળી, પછી ઘૂંટણે બેસીને તે મારું જ ચિંતન કરે.”

Verse 28

गुडाकेश महाभाग ब्रूहि किं करवाणि ते ॥ तुषितोऽस्म्यनया भक्त्या दुराराध्योऽपि सुव्रत ॥

હે ગુડાકેશ, હે મહાભાગ! કહો—હું તમારાં માટે શું કરું? હે સુવ્રત, તમારી આ ભક્તિથી હું પ્રસન્ન છું, ભલે હું દુર્આરાધ્ય હોઉં તોય।

Verse 29

यत्त्वया चिन्तितं सौम्य कर्मणा मनसा गिरा ॥ वरं ब्रूहि महाभाग तुभ्यं यद्रोचतेऽनघ ॥

હે સૌમ્ય! કર્મથી, મનથી અથવા વાણીથી તું જે વિચાર્યું છે, તે વર કહો, હે મહાભાગ. હે અનઘ, જે તને ગમે તે હું તને આપું છું।

Verse 30

एवं मम वचः श्रुत्वा गुडाकेशोऽब्रवीदिदम् ॥ कराभ्यामञ्जलिं कृत्वा विशुद्धेनान्तरात्मना ॥

મારા આ વચન સાંભળી ગુડાકેશે આ રીતે કહ્યું—બે હાથથી અંજલિ કરીને, શુદ્ધ અંતરાત્માથી।

Verse 31

यदि तुष्टोऽसि मे देव समस्तेनान्तरात्मना ॥ जन्मनां तु सहस्राणि त्वयि भक्तिर्दृढा अस्तु मे ॥

હે દેવ! જો તમે તમારા સમગ્ર અંતરાત્માથી મારા પર પ્રસન્ન હો, તો હજારો જન્મો સુધી તમારાં પ્રત્યે મારી ભક્તિ દૃઢ રહે।

Verse 32

चक्रेण वधमिच्छामि त्वया मुक्तेन केशव ॥

હે કેશવ! તમારા દ્વારા મુક્ત કરાયેલા ચક્રથી મારું વધ થાય—એવી મારી ઇચ્છા છે।

Verse 33

चक्रेण पातितस्यैतद्वसामांसानि किं चन ॥ ताम्रं नाम भवेदेव पवित्रीकरणं शुभम् ॥

ચક્રથી પાતિત થયેલા તેના આ વસાં અને માંસ—જે કંઈ પણ હોય—‘તામ્ર’ નામે જ કહેવાય છે; અને તે નિશ્ચયે શુભ પવિત્રીકરણનું સાધન બને છે.

Verse 34

तेन पात्रं ततः कृत्वा शुभधर्मविनिश्चितः ॥ तस्मिन् प्रापणकं कृत्वा शुद्धे वै ताम्रभाजने ॥

પછી તેમાંથી પાત્ર બનાવી, શુભ ધર્મમાં નિશ્ચય કરીને, તે શુદ્ધ તામ્રભાજનમાં પ્રાપણક (અર્પણ-પાત્ર) તૈયાર કર્યું.

Verse 35

निवेदिते परा प्रीतिर्भवत्‍वेतन्मनोगतम् ॥ प्रसन्नो यदि मे देव ह्येष मे दीयतां वरः ॥

નિવેદન કર્યા પછી પરમ તૃપ્તિ થાઓ—આ જ મારા મનમાં છે. હે દેવ, જો તમે મારા પર પ્રસન્ન હો, તો આ વર મને આપો.

Verse 36

यच्चिन्तितोऽसि देवेश उग्रे तपति तिष्ठता ॥ बाढमित्येव सोऽप्युक्तो यावल्लोकस्थितिर्मया ॥

હે દેવેશ, તમે ઉગ્ર તપમાં સ્થિત હતા ત્યારે, જેમ તમે ઇચ્છ્યું હતું તેમ, તેને પણ મેં ‘તથાસ્તુ’ કહ્યું—જ્યાં સુધી લોકસ્થિતિ રહે ત્યાં સુધી.

Verse 37

तत्ताम्रभाजने मह्यं दीयते यत्सुपुष्कलम् ॥ अतुला तेन मे प्रीतिर्भूमे जानीहि सुव्रते ॥

કારણ શુદ્ધ તામ્રભાજનમાં મને અત્યંત પ્રચુર અર્પણ આપવામાં આવે છે, તેથી મારી પ્રસન્નતા અતુલ છે; હે ભૂમિ, હે સુવ્રતે, આ જાણો.

Verse 38

माङ्गल्यं च पवित्रं च ताम्रं तेन प्रियं मम ॥ त्वं च द्रक्ष्यसि तच्चक्रं मध्यसंस्थे दिवाकरे ॥

તાંબું મંગલમય અને પવિત્ર છે; તેથી તે મને પ્રિય છે. અને સૂર્ય મધ્યાકાશમાં સ્થિત હોય ત્યારે તું તે ચક્રનું દર્શન કરીશ.

Verse 39

वैशाखस्य तु मासस्य शुक्लपक्षे तु द्वादशी ॥ मम तेजोमयं चक्रं त्वां वधिष्यत्यसंशयम् ॥

વૈશાખ માસના શુક્લપક્ષની દ્વાદશીએ મારું તેજોમય ચક્ર નિઃસંદેહ તારો વધ કરશે.

Verse 40

एष्यसे मम लोकाय एवमेतन्न संशयः ॥ एवमुक्त्वा गुडाकेशं तत्रैवान्तरहितोऽभवम् ॥

“તું મારા લોકમાં આવશે—એ જ નિશ્ચય છે; તેમાં શંકા નથી.” એમ ગુડાકેશને કહીને હું ત્યાં જ અંતર્ધાન થયો.

Verse 41

चक्राद्वधमभीप्सन्वै सोऽपि मत्कर्मणि स्थितः ॥ दिने दिने विशिष्टं तु शुभं कुर्वंस्तपस्यति ॥

ચક્રથી વધ થવાની ઇચ્છાથી તે પણ મારા વ્રત-કર્મમાં સ્થિત રહ્યો; દિવસે દિવસે વિશેષ શુભ કર્મો કરીને તપ કરે છે.

Verse 42

विष्णुसंस्थो भविष्यामि कदाहमिति चिन्तयन् ॥ एवं स्थितस्य तस्याथ वैशाखस्य तु द्वादशी ॥

“હું ક્યારે વિષ્ણુમાં પ્રતિષ્ઠિત થઈશ?” એમ વિચારતો તે તેવી જ સ્થિતિમાં રહ્યો; ત્યાર પછી વૈશાખની દ્વાદશી આવી પહોંચી.

Verse 43

शुक्लपक्षस्य सम्प्राप्ता तस्यां धर्मविनिश्चितः ॥ विष्णुपूजां ततः कृत्वा प्रार्थयामास मां प्रतिम् ॥

શુક્લપક્ષની તે તિથિ આવી પહોંચતાં, ધર્મમાં દૃઢ નિશ્ચય કરીને તેણે પહેલાં વિષ્ણુની પૂજા કરી, પછી મારી પ્રતિમાની સામે મને પ્રાર્થના કરી।

Verse 44

मुञ्च मुञ्च प्रभो चक्रमपि वह्निसमप्रभम् ॥ आत्मा मे नीयतां शीघ्रं निकृत्त्याङ्गानि सर्वशः ॥

“છોડો, છોડો, હે પ્રભુ, અગ્નિસમાન તેજસ્વી ચક્ર! મારા અંગોને સર્વથા કાપીને મારી આત્માને શીઘ્ર લઈ જાઓ।”

Verse 45

तदैव चक्रेण विपाटितोऽसौ प्राप्तोऽपि मां भागवतप्रधानः ॥ ताम्रं तु तन्मांसमसृक् सुवर्णमस्थीनि रूप्यं बहुधातवश्च ॥ रङ्गं च सीसं त्रपुधातुसंस्थं कांस्यं च रीतिश्च मलस्तु तेषाम् ॥

એ જ ક્ષણે ચક્રથી વિદિર્ણ થઈ તે શ્રેષ્ઠ ભાગવત મને પ્રાપ્ત થયો. તેનું માંસ તાંબું, રક્ત સોનું, હાડકાં ચાંદી અને અન્ય અનેક ધાતુઓ બની ગયા. ટિન અને સીસું ધાતુરૂપે સ્થિર થયા; તેમજ કાંસું અને પિત્તળ પણ—અને તેમાં મલરૂપ અશુદ્ધિ પણ રહે છે।

Verse 46

एतद्भागवतैः कार्यं मम प्रियकरैः सदा ॥ एवं ताम्रं समुत्पन्नमिति मे रोचते हि तत् ॥

આ કાર્ય સદા મારા પ્રિય એવા ભાગવત ભક્તોએ કરવું જોઈએ. આ રીતે તાંબું ઉત્પન્ન થયું—એ વાત મને યોગ્ય અને સ્વીકાર્ય લાગે છે।

Verse 47

दीक्षितैर्वै भागवतैः पाद्यार्घ्यादौ च दीयते ॥ एवं दीक्षाविधिः प्रोक्त एवं ताम्रसमुद्भवः ॥

દીક્ષા લીધેલા ભાગવત ભક્તો દ્વારા જ પાદ્ય, અર્ઘ્ય વગેરે અર્પણ કરાય છે. આ રીતે દીક્ષાવિધિ જણાવાઈ; અને આ રીતે તાંબાના પાત્ર સાથે સંબંધિત વિધાન (તામ્રસમુદ્ભવ) પણ વર્ણવાયું।

Verse 48

देवि तत्त्वेन कथितः किमन्यत् परिपृच्छसि ॥ भूमिरुवाच ॥ देवदेव कथं सन्ध्यां दीक्षितः कुरुते वद ॥

દેવી, તત્ત્વ અનુસાર બધું કહેલું છે; તું બીજું શું પૂછે છે? ભૂમિ બોલી—હે દેવોના દેવ, દીક્ષિત પુરુષ સંધ્યા-ઉપાસના કેવી રીતે કરે છે, કહો।

Verse 49

केन मन्त्रेण वा भक्तस्तव कर्मपरायणः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ शृणु माधवि तत्त्वेन सन्ध्यामन्त्रमनुत्तमम् ॥

અથવા કયા મંત્રથી તમારો ભક્ત—કર્મપરાયણ—સંધ્યા કરે છે? શ્રીવરાહ બોલ્યા—હે માધવી, તત્ત્વ અનુસાર તે અનુત્તમ સંધ્યા-મંત્ર સાંભળો।

Verse 50

यथा वदन्ति वै सूर्यं सन्ध्यां पूर्वां परां तथा ॥ जलाञ्जलिं गृहीत्वा तु मम भक्त्या व्यवस्थितः ॥

જેમ પૂર્વ અને પર સંધ્યાના સંબંધમાં સૂર્યનું વર્ણન કરે છે, તેમ સાધક જલાંજલિ લઈને મારી ભક્તિમાં સ્થિર રહી ઊભો રહે।

Verse 51

मुहूर्त्तं ध्यानमास्थाय इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ सिक्थानि तत्र यावन्ति ताम्रप्रापणके धरे ॥

એક મુહૂર્ત ધ્યાન ધારણ કરીને આ મંત્ર ઉચ્ચારવો. તામ્ર જળપાત્રના સ્થાને જમીન પર જેટલા કણ/બિંદુ હોય, એટલું જ ફળ મળે છે।

Verse 52

तावद्वर्षसहस्राणि मम लोके स मोदते ॥

એટલા જ હજારો વર્ષો સુધી તે મારા લોકમાં આનંદ કરે છે।

Verse 53

मन्त्रः — भवोद्भवमादिव्यक्तरूपमादित्यं सर्वे देवा ब्रह्मरुद्रेन्द्रास्त्वां च ॥ कृष्णे यथासीद्ध्यानयोगस्थितास्ते सन्ध्यासंस्था वासुदेवं नमन्ति ॥

મંત્ર: તમે ભવોદ્ભવના મૂળ, આદિ પ્રગટ સ્વરૂપ—આદિત્ય છો. બ્રહ્મા, રુદ્ર અને ઇન્દ્ર સહિત સર્વ દેવો તથા તમે—સર્વત્ર તમે જ સ્થિત છો. કૃષ્ણમાં જેમ ધ્યાનયોગસ્થ હતા, તેમ સંધ્યા-અનુષ્ઠાનમાં સ્થિત જન વાસુદેવને નમન કરે છે.

Verse 54

वयं देवमादिमव्यक्तरूपं कृत्वा चात्मनि देव संस्थास्तथापि ॥ संसारार्थं कर्म तत्करणमेव सन्ध्यासंस्था वासुदेव नमो नमः ॥

હે દેવ! અમે આદિ અવ્યક્ત-રૂપ દેવને આત્મામાં સ્થાપીને પણ, સંસારના હિતાર્થે કર્મ અને તેના સાધનો કરીએ છીએ. સંધ્યા-અનુષ્ઠાનમાં સ્થિત જન કહે છે—“હે વાસુદેવ, નમો નમઃ।”

Verse 55

गृहाणेमं च मे धूपं सर्वसंसारमोक्षणम् ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि यथा दीपं निवेदयेत् ॥

મારો આ ધૂપ સ્વીકારો; તે સર્વ સંસારબંધનથી મુક્તિનું સાધન છે. આગળ હું કહેશ કે દીપ કેવી રીતે નિવેદન કરવો.

Verse 56

तानि ते कथयिष्यामि त्वया मे पूर्वपृच्छितम् ॥ सौवर्णं राजतं कांस्यं येषु दद्यात्प्रपाणकम् ॥

તમે અગાઉ મને જે પૂછ્યું હતું તે વિષયો હું તમને કહેશ. તે છે—સોનું, ચાંદી અને કાંસું; જેમાં પ્રપાણક (જળપાત્ર/જળવિતરણ) આપવું જોઈએ.

Verse 57

चतुर्बाहुं च मां दृष्ट्वा मम कर्मपरायणः ॥ प्रणतः प्राञ्जलिः प्राह शिरो भूमौ निधाप्य सः ॥ तं च दृष्ट्वा मया प्रोक्तं प्रसन्नेनान्तरात्मना ॥

મને ચતુર્ભુજ રૂપે જોઈ, મારા કર્મમાં તત્પર તે પુરુષ દંડવત્ પ્રણામ કરી, હાથ જોડીને બોલ્યો અને પોતાનું માથું ધરતી પર મૂક્યું. તેને એમ જોઈ મેં પ્રસન્ન અંતરાત્માથી કહ્યું.

Verse 58

तावत्ताम्रस्थितो भूत्वा मम संस्थो भविष्यसि ॥ ततः प्रभृति ताम्रात्मा गुडाकेशो व्यवस्थितः ॥

એ સમય સુધી તું તાંબામાં સ્થિત થઈ મારા વ્રતમાં સ્થિર રહીશ. ત્યારથી ગુડાકેશ તાંબાસ્વભાવવાળો બની દૃઢપણે સ્થિત થયો.

Verse 59

ताम्रपात्रेण वै भूमे प्रापणं यत्प्रदीयते ॥ सिक्थे सिक्थे फलं तस्य शृणुष्व गदतो मम ॥

હે ભૂમિ, તાંબાના પાત્રથી જે અર્પણ આપવામાં આવે છે તેનું ફળ સાંભળ—મધમાખીના મોમના દરેક માપ પ્રમાણે તદનુરূপ ફળ મળે છે.

Verse 60

अनेनैव हि मन्त्रेण सन्ध्यां कुर्यात्तु दीक्षितः ॥

દીક્ષિત વ્યક્તિએ આ જ મંત્રથી સંધ્યા-કર્મ કરવું જોઈએ.