Adhyaya 129: Initiation for the Four Social Orders, Sandhyā Mantra Procedure, and the Merit of Offering Water in a Copper Vessel

Verse 1

अथ चतुर्वर्णदीक्षा ॥ श्रीवराह उवाच ॥ भूषितालङ्कृतं कृत्वा मम कर्मपरायणः ॥ शुक्लं यज्ञोपवीतं च देयं नवगुणं तथा ॥

आता चार वर्णांची दीक्षा. श्रीवराह म्हणाले: “भूषित व अलंकृत होऊन, माझ्या कर्मांमध्ये परायण असलेल्या साधकास पांढरे यज्ञोपवीत द्यावे, ते नऊ तंतूंचे असावे.”

Verse 2

शिरसा चाञ्जलिं कृत्वा वसुधा पुनरब्रवीत् ॥ धरण्युवाच ॥ एतन्मां परमं गुह्यं तद्भक्तां वक्तुमर्हसि ॥ सन्ध्यां वै केन मन्त्रेण तव कर्मपरायणाम् ॥ वद भागवतीं शुद्धां तव कर्मविनिश्चिताम् ॥ ततॊ भूमिवचः श्रुत्वा भूतानां प्रभवोऽव्ययः ॥ वराहरूपो भगवान् प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ माधवि तत्त्वेन यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ कथयिष्यामि ते भद्रे प्रवरं गुह्यमुत्तमम् ॥ यथावद्विदितं भूपैः पुण्या भागवताः शुभाः ॥ कृत्वा तु मम कर्माणि शुचिसंसारमोक्षणीम् ॥ कुर्वीतैव परां सन्ध्यां यथावदिति निश्चितम् ॥ जलाञ्जलिं ततो गृह्य मम भक्त्या व्यवस्थितः ॥ मुहूर्तध्यानमास्थाय इमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥ मन्त्रः— भवोद्भवमादिव्यक्तरूपमात्रं सर्वे देवा ब्रह्मा रुद्रस्त्वादृक्सममासीद्ध्यानयोगस्थिताः ते सन्ध्यासंस्था वासुदेवं नमति वयं देवमादिव्यक्तरूपमात्मसप्तदिवसं तथापि संसारार्थं कर्म तत्करणमेव सन्ध्यासंस्था वासुदेव नमोऽस्तु ते ॥ मन्त्राणां परमो मन्त्रस्तपतां परमं तपः ॥ आचारं कुरुते ह्येवं मम लोकं स गच्छति ॥ गुह्यानां परमं गुह्यं रहस्यं परमुत्तमम् ॥ य एवं पठते नित्यं न स पापेन लिप्यते ॥ नादीक्षिताय दातव्यं नोपवीते कथंचन ॥ दीक्षितायैव दातव्यमुपपन्ने तथैव च ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि देवि तत्त्वेन मे शृणु ॥ न दीपमपि गृह्णाति दत्तं भागवतैः शुभैः ॥ कृत्वा तु मम कर्माणि गृह्य दीपकमुत्तमम् ॥ जानुसंस्थां ततः कृत्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत ॥ मन्त्रः— ॐ नमो भगवतेऽनुग्रह तेजसे विष्णो सर्वदेवास्त्वाग्निसंस्थाः प्रविष्टा एवं चाग्निस्तव तेजसा भविष्यति स्वतेजसा मामाशु मन्त्रस्य तेजसा संसारार्थं देव गृह्यं दीपकं मन्त्रं मूर्त्तिमन्त्रं श्वो भूत्वा इमं कर्म निष्फलम् ॥ तत्करोति यथान्याय्यं दीपकं ददते नरः ॥ तारिताः पितरस्तेन निष्कलाश्च पितामहाः ॥ गन्धेन तिलकं दद्याल्ललाटे मम सुन्दरी ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि कर्म लोकसुखावहम्

शिर झुकवून अंजली करून वसुधा पुन्हा म्हणाली: “हे परम गुह्य आहे; आपल्या भक्ताला सांगणे योग्य आहे. आपल्या कर्मांमध्ये परायण अशी संध्या कोणत्या मंत्राने करावी? आपण निश्चित केलेली शुद्ध भागवती-विधी सांगा.” हे ऐकून, भूतांचा अव्यय प्रभव, वराहरूप भगवान म्हणाले: “हे माधवी! तू तत्त्वतः जे विचारतेस ते उत्तम रहस्य मी सांगतो. माझी कर्मे करून, संसारबंधनातून मुक्त करणारी परम संध्या यथाविधी करावी. मग अंजलीत जल घेऊन, माझ्या भक्तीत स्थिर होऊन, थोडा ध्यानकाळ धरून हा मंत्र उच्चारावा— ‘…संध्यासंस्था वासुदेव नमोऽस्तु ते।’ हा मंत्रांतील परम मंत्र व तपस्व्यांचे परम तप आहे; जो नित्य पठण करतो तो पापाने लिप्त होत नाही. अदीक्षिताला देऊ नये; फक्त दीक्षितालाच द्यावा. पुढे दीप-अर्पणाची विधी सांगतो— उत्तम दीपक घेऊन, गुडघ्यांवर ठेवून हा मंत्र म्हणावा— ‘ॐ नमो भगवते… विष्णो…’। नंतर सुगंधाने कपाळावर तिलक द्यावे; पुढे लोकसुख देणारी कर्मेही सांगेन।”

Verse 3

येन मन्त्रेण दातव्यं ललाटे तिलकं मम ।

कोणत्या मंत्राने माझ्या ललाटावर तिलक लावावे?

Verse 4

मन्त्रः— मुखमण्डनं चिन्तय वासुदेव त्वया प्रयुक्तं च मयोपनीतम् ॥ एतेन चित्रं कुरु वासुदेव मम चैवं कुरु संसारमोक्षम् ॥

मंत्र: “हे वासुदेव, मुखमंडनाचे चिंतन कर—जे तुझ्याद्वारे लाविले गेले आणि मला अर्पिले गेले. याने, हे वासुदेव, हे शुभ व शोभन कर; आणि अशाच प्रकारे मला संसारबंधनातून मोक्ष दे.”

Verse 5

एतेन मन्त्रेण चित्रकं मे दद्याल्ललाटे तिलकं धरित्री ॥ ततः सुमनसो गृह्य इमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥

या मंत्राने, हे धरित्री, माझ्या ललाटावर चित्रक तिलक द्यावे. नंतर फुले घेऊन हा मंत्र उच्चारावा.

Verse 6

मन्त्रः— इमाः सुमनसः सौमनस्याय भगवन् सर्वं सुमनसं कुरु त्वयैते सौमनस्याय निर्मिता गृहीताः स्वाहा ।

मंत्र: “हे भगवन्, ही सुमने सौमनस्यासाठी आहेत; सर्वांना सुमनस्क कर. तुझ्याद्वारेच ही सौमनस्यासाठी निर्मिली; ग्रहण केली—स्वाहा.”

Verse 7

एवं सुमनसो दत्त्वा धूपं चैव निवेदयेत् ॥ ततो गृहीत्वा धूपं तु सुगन्धं सुमनोहरम् ॥

अशा प्रकारे फुले अर्पण करून धूपही निवेदावा. नंतर सुगंधी व मनोहर धूप घेऊन (अर्पण करावे).

Verse 8

नमो नारायणेत्युक्त्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ मन्त्रः— सुगन्धानि तवाङ्गानि स्वभावेनैव केशव ॥

“नमो नारायण” असे म्हणून हा मंत्र म्हणावा— “हे केशवा, तुझे अवयव स्वभावतःच सुगंधित आहेत।”

Verse 9

अमुना चैव धूपेन धूपितानि तवाऽनघ ॥ तवाङ्गानां सुगन्धेन सर्वं सौगन्धिकं कुरु ॥

“हे अनघा, या धुपाने तुझे अवयव धुपित झाले; तुझ्या अवयवांच्या सुगंधाने सर्व काही पूर्ण सुगंधित कर।”

Verse 10

यथावृत्तं तु गृह्णामि मम भक्तैः सुखावहम् ॥ कृत्वा तु मम कर्माणि गृह्य दीपमनुत्तमम् ॥

“जसे झाले तसेच मी स्वीकारतो, जे माझ्या भक्तांना सुखदायक आहे. माझ्यासाठी कर्मे करून, हा अनुपम दीप ग्रहण कर।”

Verse 11

जानुसंस्थं ततः कृत्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥

मग ते गुडघ्यांच्या पातळीवर ठेवून हा मंत्र उच्चारावा।

Verse 12

मन्त्रः— नमो भगवते तेजते विष्णो सर्वे देवास्त्वग्निसंस्थाः प्रतिष्ठा ॥ एवं चाग्निस्तव तेजसा प्रतिष्ठितो तेजश्चात्मा स्वयमेव ॥

मंत्र: “तेजस्वी भगवान विष्णूला नमस्कार. सर्व देव अग्नीत स्थित असून तीच त्यांची प्रतिष्ठा आहे. अशा रीतीने अग्नी तुझ्या तेजाने प्रतिष्ठित आहे, आणि तेज हेच आत्मा स्वयंसिद्ध आहे.”

Verse 13

मन्त्रश्च— तेजः संसारान्मोचयितुं देव गृह्णीष्व दीपं द्युतिमन्तश्च ॥ मूर्तिश्च भूत्वा इदं कर्म निष्कलम् ॥

हा मंत्र— हे देव! संसारातून मुक्त करण्यासाठी तेजस्वी दीप स्वीकारा. आणि मूर्ती-रूप धारण करून हे कर्म निष्कल (निर्दोष) करा.

Verse 14

मां करोति यथान्यायं दीपकं ददते नरः ॥ तारिताः पितरस्तेन निष्कलाश्च पितामहाः ॥

जो मनुष्य विधिपूर्वक मला दीपक अर्पण करतो, त्याच्या त्या कृत्याने त्याचे पितर तरतात आणि पितामहही निष्कल (दोषरहित) होतात.

Verse 15

नारायणवचः श्रुत्वा विस्मिता च वसुन्धरा ॥ वराहरूपिणं देवं प्रत्युवाच वसुन्धरा ॥

नारायणांचे वचन ऐकून वसुंधरा (पृथ्वी) विस्मित झाली; आणि वराहरूप धारण केलेल्या देवाला वसुंधरेने प्रत्युत्तर दिले.

Verse 16

श्रुता मया भागवतास्तव कर्मपरायणाः ॥ शेषसंश्रवणार्थाय मनो धावति सत्पथे ॥

मी तुमचे भक्त—भागवत—जे तुमच्या कर्मात परायण आहेत, यांविषयी ऐकले आहे. उरलेले ऐकण्यासाठी माझे मन सत्पथावर धावते.

Verse 17

तव प्रापणकं कृत्यं केषु पात्रेषु कारयेत् ॥ एतदाचक्ष्व तत्त्वेन येन तुष्यति माधवः ॥

तुमचे अर्पण-संबंधी कृत्य कोणत्या पात्रांत करावे? हे तत्त्वतः सांगावे, ज्याने माधव प्रसन्न होईल.

Verse 18

ततो भूमेर्वचः श्रुत्वा लोकनाथोऽब्रवीदिदम् ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि यानि पात्राणि रोचते ॥

मग भूमीचे वचन ऐकून लोकनाथ म्हणाला—“हे देवी, तत्त्वतः ऐक; मला जे पात्र रुचतात व स्वीकार्य आहेत, ती ही आहेत.”

Verse 19

सर्वाणि तानि त्यक्त्वेह ताम्रं च मम रोचते ॥ एतन्नारायणाच्छ्रुत्वा धर्मकामा वसुन्धरा ॥

“इथे ती सर्व पात्रे बाजूला ठेवून मला केवळ तांबेच रुचते.” हे नारायणाकडून ऐकून धर्माची कामना असलेली वसुंधरा (पुढे बोलली/विचार करू लागली).

Verse 20

उवाच मधुरं वाक्यं लोकनाथं जनार्द्दनम् ॥ एतन्मे परमं गुह्यं ताम्रं ते रोचते कथम् ॥

ती लोकनाथ जनार्दनाला मधुर वचन म्हणाली—“हे माझ्यासाठी परम गुह्य आहे; तुम्हाला तांबे कसे रुचते?”

Verse 21

ततो भूमेर्वचः श्रुत्वा अनादिरपराजितः ॥ लोकानां प्रवरः श्रेष्ठः प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥

मग भूमीचे वचन ऐकून अनादी, अपराजित—लोकांमध्ये श्रेष्ठ व अग्रणी—यांनी वसुंधरेला प्रत्युत्तर दिले.

Verse 22

शृणु तत्त्वेन मे भूमे कथ्यमानं मयाऽनघे ॥ एकाग्रं चित्तमाधाय येन ताम्रं मम प्रियम् ॥

हे भूमे, हे अनघे, मी जे सांगत आहे ते तत्त्वतः ऐक. चित्त एकाग्र करून (ऐक), ज्यामुळे तांबे मला का प्रिय आहे ते कळेल.

Verse 23

सप्तयुगसहस्राणि आदिकालेऽथ माधवि ॥ यथा ताम्रं समुत्पन्नं यथैव प्रियदर्शनम् ॥

हे माधवी, आदिकाळी सात सहस्र युगांत जसा तांब्याचा उत्पत्ती झाला आणि जसा तो प्रियदर्शन (आदरनीय) ठरला, ते मी सांगतो।

Verse 24

पूर्वं कमलपत्राक्षि गुडाकेशो महासुरः ॥ ताम्ररूपं समादाय ममैवाराधने रतः ॥

हे कमलपत्राक्षि, पूर्वी गुडाकेश नावाचा महासुर तांब्याचे रूप धारण करून केवळ माझ्याच आराधनेत रत होता।

Verse 25

तत आराधितस्तेन वर्षाणां तु चतुर्दश ॥ सहस्राणि विशालाक्षि धर्मकामेन निश्चलम् ॥

मग, हे विशालाक्षि, धर्मानुकूल इच्छेने अचल राहून त्याने चौदा सहस्र वर्षे माझी आराधना केली।

Verse 26

अहं तु तपसा तुष्टस्तीव्रेण कृतनिश्चयात् ॥ ततस्ताम्रमये रम्ये यत्र ताम्रसमुद्भवः ॥

त्याच्या तीव्र तपश्चर्या व दृढ निश्चयाने मी संतुष्ट झालो; मग तांब्याने बनलेले रम्य स्थान प्रकट झाले, जिथे तांब्याचा उद्भव आहे।

Verse 27

दृष्ट्वाश्रमं महादेवि किञ्चिदेव सुभाषितम् ॥ ततो जानुस्थितो भूत्वा मम एष विचिन्तयेत् ॥

“हे महादेवी, आश्रम पाहून आणि काही सुभाषित वचन ऐकून, मग गुडघ्यावर बसून तो माझेच चिंतन करो.”

Verse 28

गुडाकेश महाभाग ब्रूहि किं करवाणि ते ॥ तुषितोऽस्म्यनया भक्त्या दुराराध्योऽपि सुव्रत ॥

हे गुडाकेश, हे महाभाग! सांग, मी तुझ्यासाठी काय करू? हे सुव्रत, तुझ्या या भक्तीने मी संतुष्ट झालो आहे, जरी मी दुराराध्य असलो तरी।

Verse 29

यत्त्वया चिन्तितं सौम्य कर्मणा मनसा गिरा ॥ वरं ब्रूहि महाभाग तुभ्यं यद्रोचतेऽनघ ॥

हे सौम्य! कर्माने, मनाने किंवा वाणीने तू जे काही चिंतिले आहेस, तो वर सांग, हे महाभाग। हे अनघ, जे तुला रुचेल तेच मी तुला देतो।

Verse 30

एवं मम वचः श्रुत्वा गुडाकेशोऽब्रवीदिदम् ॥ कराभ्यामञ्जलिं कृत्वा विशुद्धेनान्तरात्मना ॥

माझे हे वचन ऐकून गुडाकेश असे म्हणाला—दोन्ही हातांनी अंजली करून, शुद्ध अंतःकरणाने।

Verse 31

यदि तुष्टोऽसि मे देव समस्तेनान्तरात्मना ॥ जन्मनां तु सहस्राणि त्वयि भक्तिर्दृढा अस्तु मे ॥

हे देव! तू जर माझ्यावर संपूर्ण अंतःकरणाने प्रसन्न असशील, तर हजारो जन्मांपर्यंत तुझ्याविषयी माझी भक्ती दृढ राहो।

Verse 32

चक्रेण वधमिच्छामि त्वया मुक्तेन केशव ॥

हे केशव! तुझ्या सोडलेल्या चक्राने माझा वध व्हावा, अशी माझी इच्छा आहे।

Verse 33

चक्रेण पातितस्यैतद्वसामांसानि किं चन ॥ ताम्रं नाम भवेदेव पवित्रीकरणं शुभम् ॥

चक्राने पाडलेल्या त्या (देहाचे) हे वसा व मांस, जे काही असो, ‘ताम्र’ या नावानेच ओळखले जाते; आणि ते खरोखरच शुभ पवित्रीकरणाचे साधन ठरते.

Verse 34

तेन पात्रं ततः कृत्वा शुभधर्मविनिश्चितः ॥ तस्मिन् प्रापणकं कृत्वा शुद्धे वै ताम्रभाजने ॥

मग त्यापासून पात्र करून, शुभ धर्माचा निश्चय करून, त्या शुद्ध ताम्रभाजना मध्ये प्रापणक (अर्पणपात्र) तयार केले.

Verse 35

निवेदिते परा प्रीतिर्भवत्‍वेतन्मनोगतम् ॥ प्रसन्नो यदि मे देव ह्येष मे दीयतां वरः ॥

अर्पण झाल्यावर परम तृप्ती व्हावी—हेच माझ्या मनात आहे. हे देव, आपण माझ्यावर प्रसन्न असाल तर हा वर मला द्यावा.

Verse 36

यच्चिन्तितोऽसि देवेश उग्रे तपति तिष्ठता ॥ बाढमित्येव सोऽप्युक्तो यावल्लोकस्थितिर्मया ॥

हे देवेश, तू उग्र तपात स्थित असताना, जसे तू चिंतिले होतेस तसेच, त्यालाही मी ‘तथास्तु’ असे म्हटले—जोपर्यंत लोकस्थिती आहे तोपर्यंत.

Verse 37

तत्ताम्रभाजने मह्यं दीयते यत्सुपुष्कलम् ॥ अतुला तेन मे प्रीतिर्भूमे जानीहि सुव्रते ॥

कारण शुद्ध ताम्रभाजना मध्ये मला अत्यंत विपुल अर्पण दिले जाते, म्हणून माझी प्रीती अतुल आहे; हे भूमे, हे सुव्रते, हे जाण.

Verse 38

माङ्गल्यं च पवित्रं च ताम्रं तेन प्रियं मम ॥ त्वं च द्रक्ष्यसि तच्चक्रं मध्यसंस्थे दिवाकरे ॥

तांबे मंगळकारक व पवित्र आहे; म्हणून ते मला प्रिय आहे. आणि सूर्य मध्याकाशी असता तू त्या चक्राचे दर्शन करशील.

Verse 39

वैशाखस्य तु मासस्य शुक्लपक्षे तु द्वादशी ॥ मम तेजोमयं चक्रं त्वां वधिष्यत्यसंशयम् ॥

वैशाख महिन्याच्या शुक्लपक्षातील द्वादशीस माझे तेजोमय चक्र निःसंशय तुला वध करील.

Verse 40

एष्यसे मम लोकाय एवमेतन्न संशयः ॥ एवमुक्त्वा गुडाकेशं तत्रैवान्तरहितोऽभवम् ॥

“तू माझ्या लोकास येशील—हेच सत्य; यात संशय नाही।” असे गुडाकेशास सांगून मी तेथेच अंतर्धान पावलो.

Verse 41

चक्राद्वधमभीप्सन्वै सोऽपि मत्कर्मणि स्थितः ॥ दिने दिने विशिष्टं तु शुभं कुर्वंस्तपस्यति ॥

चक्राने वध व्हावा अशी इच्छा धरून तोही माझ्या व्रत-कर्मात स्थिर राहिला; दिवसेंदिवस तो विशेष शुभ कर्म करीत तप करतो.

Verse 42

विष्णुसंस्थो भविष्यामि कदाहमिति चिन्तयन् ॥ एवं स्थितस्य तस्याथ वैशाखस्य तु द्वादशी ॥

“मी कधी विष्णूमध्ये प्रतिष्ठित होईन?” असा विचार करीत तो तसाच स्थित होता; तेव्हा वैशाखाची द्वादशी आली.

Verse 43

शुक्लपक्षस्य सम्प्राप्ता तस्यां धर्मविनिश्चितः ॥ विष्णुपूजां ततः कृत्वा प्रार्थयामास मां प्रतिम् ॥

शुक्लपक्षाची ती तिथी येताच तो धर्मनिश्चयाने स्थिर होऊन प्रथम विष्णूची पूजा करीत, आणि मग माझ्या प्रतिमेसमोर उभा राहून मला प्रार्थना करू लागला।

Verse 44

मुञ्च मुञ्च प्रभो चक्रमपि वह्निसमप्रभम् ॥ आत्मा मे नीयतां शीघ्रं निकृत्त्याङ्गानि सर्वशः ॥

“सोडा, सोडा, हे प्रभो, अग्निसमान तेजस्वी चक्र! माझी अंगे सर्वथा छेदून माझा आत्मा शीघ्र घेऊन जा।”

Verse 45

तदैव चक्रेण विपाटितोऽसौ प्राप्तोऽपि मां भागवतप्रधानः ॥ ताम्रं तु तन्मांसमसृक् सुवर्णमस्थीनि रूप्यं बहुधातवश्च ॥ रङ्गं च सीसं त्रपुधातुसंस्थं कांस्यं च रीतिश्च मलस्तु तेषाम् ॥

त्याच क्षणी चक्राने विदीर्ण होऊन तो श्रेष्ठ भागवत मला प्राप्त झाला. त्याचे मांस तांबे, रक्त सुवर्ण, हाडे रौप्य आणि इतर अनेक धातू झाले. कथिल व शिसे धातुरूपाने उत्पन्न झाले; तसेच कांस्य व पितळ—आणि त्यांत मलरूप अशुद्धीही असते।

Verse 46

एतद्भागवतैः कार्यं मम प्रियकरैः सदा ॥ एवं ताम्रं समुत्पन्नमिति मे रोचते हि तत् ॥

हे कार्य माझ्या प्रिय अशा भागवत भक्तांनी नेहमी करावे. अशा प्रकारे तांबे उत्पन्न झाले—हे मला योग्य व मान्य आहे।

Verse 47

दीक्षितैर्वै भागवतैः पाद्यार्घ्यादौ च दीयते ॥ एवं दीक्षाविधिः प्रोक्त एवं ताम्रसमुद्भवः ॥

दीक्षित भागवतांकडूनच पाद्य, अर्घ्य इत्यादी अर्पण केले जाते. अशा प्रकारे दीक्षाविधी सांगितला; तसेच ताम्रपात्राशी संबंधित विधी (ताम्रसमुद्भव)ही याप्रमाणे निरूपित झाली।

Verse 48

देवि तत्त्वेन कथितः किमन्यत् परिपृच्छसि ॥ भूमिरुवाच ॥ देवदेव कथं सन्ध्यां दीक्षितः कुरुते वद ॥

देवि, तत्त्वानुसार सर्व सांगितले; आणखी काय विचारतेस? भूमी म्हणाली—हे देवाधिदेव, दीक्षित पुरुष संध्योपासना कशी करतो ते सांग।

Verse 49

केन मन्त्रेण वा भक्तस्तव कर्मपरायणः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ शृणु माधवि तत्त्वेन सन्ध्यामन्त्रमनुत्तमम् ॥

किंवा कोणत्या मंत्राने तुझा भक्त—कर्मपरायण—संध्या करतो? श्रीवराह म्हणाले—हे माधवी, तत्त्वानुसार तो अनुपम संध्या-मंत्र ऐक।

Verse 50

यथा वदन्ति वै सूर्यं सन्ध्यां पूर्वां परां तथा ॥ जलाञ्जलिं गृहीत्वा तु मम भक्त्या व्यवस्थितः ॥

जशी पूर्व व अपर संध्यांच्या संदर्भात सूर्याचे वर्णन करतात, तसा साधक जलाञ्जली घेऊन माझ्या भक्तीत स्थिर होऊन उभा राहावा।

Verse 51

मुहूर्त्तं ध्यानमास्थाय इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ सिक्थानि तत्र यावन्ति ताम्रप्रापणके धरे ॥

एक मुहूर्त ध्यान धरून हा मंत्र उच्चारावा. ताम्रपात्र ठेवण्याच्या स्थळी जमिनीवर जितके कण/थेंब असतील, तितकेच फळ प्राप्त होते।

Verse 52

तावद्वर्षसहस्राणि मम लोके स मोदते ॥

तेवढ्याच हजारो वर्षे तो माझ्या लोकी आनंदाने रमतो।

Verse 53

मन्त्रः — भवोद्भवमादिव्यक्तरूपमादित्यं सर्वे देवा ब्रह्मरुद्रेन्द्रास्त्वां च ॥ कृष्णे यथासीद्ध्यानयोगस्थितास्ते सन्ध्यासंस्था वासुदेवं नमन्ति ॥

मंत्र: आपण भवोद्भवाचे कारण, आद्य प्रकट रूप—आदित्य आहात. ब्रह्मा, रुद्र, इंद्र यांसह सर्व देवगण आणि आपण—सर्वत्र आपणच स्थित आहात. कृष्णामध्ये जसे ध्यानयोगस्थ होते, तसे संध्याविधीत स्थित जन वासुदेवाला नमस्कार करतात.

Verse 54

वयं देवमादिमव्यक्तरूपं कृत्वा चात्मनि देव संस्थास्तथापि ॥ संसारार्थं कर्म तत्करणमेव सन्ध्यासंस्था वासुदेव नमो नमः ॥

हे देव! आम्ही आद्य अव्यक्तरूप देवाला अंतःकरणात स्थापूनही, संसारासाठी कर्म आणि त्याची साधने करीत राहतो. संध्याविधीत स्थित जन म्हणतात—“हे वासुदेव, नमो नमः।”

Verse 55

गृहाणेमं च मे धूपं सर्वसंसारमोक्षणम् ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि यथा दीपं निवेदयेत् ॥

माझा हा धूप स्वीकारा; तो सर्व संसारबंधनातून मोक्ष देणारा उपाय आहे. पुढे मी सांगीन की दीप कसा अर्पण करावा.

Verse 56

तानि ते कथयिष्यामि त्वया मे पूर्वपृच्छितम् ॥ सौवर्णं राजतं कांस्यं येषु दद्यात्प्रपाणकम् ॥

तू पूर्वी जे विचारले होतेस ते मी तुला सांगतो. ते असे—सोनं, चांदी आणि कांस्य; ज्यांत प्रपाणक (जलपात्र/जलवाटप) द्यावे.

Verse 57

चतुर्बाहुं च मां दृष्ट्वा मम कर्मपरायणः ॥ प्रणतः प्राञ्जलिः प्राह शिरो भूमौ निधाप्य सः ॥ तं च दृष्ट्वा मया प्रोक्तं प्रसन्नेनान्तरात्मना ॥

मला चतुर्भुज पाहून, माझ्या कर्मात तत्पर तो पुरुष साष्टांग प्रणाम करून, हात जोडून बोलला व मस्तक भूमीवर ठेवले. त्याला तसे पाहून मी प्रसन्न अंतःकरणाने बोललो.

Verse 58

तावत्ताम्रस्थितो भूत्वा मम संस्थो भविष्यसि ॥ ततः प्रभृति ताम्रात्मा गुडाकेशो व्यवस्थितः ॥

तोपर्यंत तू ताम्रात स्थित होऊन माझ्या व्रतात स्थिर राहशील. त्यानंतर गुडाकेश ताम्रस्वभावाचा होऊन दृढपणे व्यवस्थित झाला.

Verse 59

ताम्रपात्रेण वै भूमे प्रापणं यत्प्रदीयते ॥ सिक्थे सिक्थे फलं तस्य शृणुष्व गदतो मम ॥

हे भूमी, ताम्रपात्राने जे अर्पण दिले जाते त्याचे फळ ऐक—मधमाशांच्या मेणाच्या प्रत्येक मापाप्रमाणे तदनुरूप फळ प्राप्त होते.

Verse 60

अनेनैव हि मन्त्रेण सन्ध्यां कुर्यात्तु दीक्षितः ॥

दीक्षित व्यक्तीने याच मंत्राने संध्या-कर्म करावे.