Adhyaya 129: Initiation for the Four Social Orders, Sandhyā Mantra Procedure, and the Merit of Offering Water in a Copper Vessel

Verse 1

अथ चतुर्वर्णदीक्षा ॥ श्रीवराह उवाच ॥ भूषितालङ्कृतं कृत्वा मम कर्मपरायणः ॥ शुक्लं यज्ञोपवीतं च देयं नवगुणं तथा ॥

এবার চার বর্ণের দীক্ষা। শ্রীবরাহ বললেন: “ভূষিত ও অলংকৃত হয়ে, আমার বিধিবিধানে পরায়ণ ব্যক্তিকে শ্বেত যজ্ঞোপবীত দিতে হবে, যা নয় তন্তুযুক্ত।”

Verse 2

शिरसा चाञ्जलिं कृत्वा वसुधा पुनरब्रवीत् ॥ धरण्युवाच ॥ एतन्मां परमं गुह्यं तद्भक्तां वक्तुमर्हसि ॥ सन्ध्यां वै केन मन्त्रेण तव कर्मपरायणाम् ॥ वद भागवतीं शुद्धां तव कर्मविनिश्चिताम् ॥ ततॊ भूमिवचः श्रुत्वा भूतानां प्रभवोऽव्ययः ॥ वराहरूपो भगवान् प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ माधवि तत्त्वेन यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ कथयिष्यामि ते भद्रे प्रवरं गुह्यमुत्तमम् ॥ यथावद्विदितं भूपैः पुण्या भागवताः शुभाः ॥ कृत्वा तु मम कर्माणि शुचिसंसारमोक्षणीम् ॥ कुर्वीतैव परां सन्ध्यां यथावदिति निश्चितम् ॥ जलाञ्जलिं ततो गृह्य मम भक्त्या व्यवस्थितः ॥ मुहूर्तध्यानमास्थाय इमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥ मन्त्रः— भवोद्भवमादिव्यक्तरूपमात्रं सर्वे देवा ब्रह्मा रुद्रस्त्वादृक्सममासीद्ध्यानयोगस्थिताः ते सन्ध्यासंस्था वासुदेवं नमति वयं देवमादिव्यक्तरूपमात्मसप्तदिवसं तथापि संसारार्थं कर्म तत्करणमेव सन्ध्यासंस्था वासुदेव नमोऽस्तु ते ॥ मन्त्राणां परमो मन्त्रस्तपतां परमं तपः ॥ आचारं कुरुते ह्येवं मम लोकं स गच्छति ॥ गुह्यानां परमं गुह्यं रहस्यं परमुत्तमम् ॥ य एवं पठते नित्यं न स पापेन लिप्यते ॥ नादीक्षिताय दातव्यं नोपवीते कथंचन ॥ दीक्षितायैव दातव्यमुपपन्ने तथैव च ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि देवि तत्त्वेन मे शृणु ॥ न दीपमपि गृह्णाति दत्तं भागवतैः शुभैः ॥ कृत्वा तु मम कर्माणि गृह्य दीपकमुत्तमम् ॥ जानुसंस्थां ततः कृत्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत ॥ मन्त्रः— ॐ नमो भगवतेऽनुग्रह तेजसे विष्णो सर्वदेवास्त्वाग्निसंस्थाः प्रविष्टा एवं चाग्निस्तव तेजसा भविष्यति स्वतेजसा मामाशु मन्त्रस्य तेजसा संसारार्थं देव गृह्यं दीपकं मन्त्रं मूर्त्तिमन्त्रं श्वो भूत्वा इमं कर्म निष्फलम् ॥ तत्करोति यथान्याय्यं दीपकं ददते नरः ॥ तारिताः पितरस्तेन निष्कलाश्च पितामहाः ॥ गन्धेन तिलकं दद्याल्ललाटे मम सुन्दरी ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि कर्म लोकसुखावहम्

মাথা নত করে অঞ্জলি বেঁধে বসুধা আবার বললেন: “এটি পরম গুহ্য; আপনার ভক্তকে বলার যোগ্য। আপনার কর্মে পরায়ণ সন্ধ্যা কোন মন্ত্রে করা হবে? আপনি নির্ধারিত শুদ্ধ ভাগবতী-বিধি বলুন।” এ কথা শুনে, ভুতগণের অব্যয় উৎস, বরাহরূপ ভগবান বললেন: “হে মাধবী! তুমি সত্যভাবে যা জিজ্ঞাসা করছ, সেই উত্তম রহস্য বলছি। আমার বিধান পালন করে, সংসারবন্ধন মোচনকারী পরম সন্ধ্যা যথাবিধি করবে। তারপর অঞ্জলিতে জল নিয়ে, ভক্তিতে স্থিত হয়ে, অল্পক্ষণ ধ্যান করে এই মন্ত্র উচ্চারণ করবে— ‘…সন্ধ্যাসংস্থা বাসুদেব, নমোऽস্তু তে।’ এটি মন্ত্রসমূহের পরম মন্ত্র ও তপস্বীদের পরম তপ; যে নিত্য পাঠ করে সে পাপে লিপ্ত হয় না। অদীক্ষিতকে দেওয়া যাবে না; কেবল দীক্ষিতকেই দিতে হবে। পরে দীপ-অর্পণের বিধি বলছি— উত্তম প্রদীপ নিয়ে, হাঁটুতে স্থাপন করে এই মন্ত্র বলবে— ‘ॐ নমো ভগবতে… বিষ্ণো…’। তারপর সুগন্ধি দিয়ে কপালে তিলক দেবে; আরও লোকসুখদায়ক কর্মও বলব।”

Verse 3

येन मन्त्रेण दातव्यं ललाटे तिलकं मम ।

কোন মন্ত্রে আমার ললাটে তিলক প্রদান করা উচিত?

Verse 4

मन्त्रः— मुखमण्डनं चिन्तय वासुदेव त्वया प्रयुक्तं च मयोपनीतम् ॥ एतेन चित्रं कुरु वासुदेव मम चैवं कुरु संसारमोक्षम् ॥

মন্ত্র: “হে বাসুদেব, মুখমণ্ডনের ধ্যান কর—যা তোমার দ্বারা প্রয়োগিত এবং আমাকে অর্পিত। এর দ্বারা, হে বাসুদেব, একে শুভ ও শোভন কর; এবং এইরূপে আমাকে সংসারবন্ধন থেকে মুক্তি দাও।”

Verse 5

एतेन मन्त्रेण चित्रकं मे दद्याल्ललाटे तिलकं धरित्री ॥ ततः सुमनसो गृह्य इमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥

এই মন্ত্রে, হে ধরিত্রী, আমার ললাটে চিত্রক তিলক প্রদান করা হোক। তারপর ফুল গ্রহণ করে এই মন্ত্র উচ্চারণ করুক।

Verse 6

मन्त्रः— इमाः सुमनसः सौमनस्याय भगवन् सर्वं सुमनसं कुरु त्वयैते सौमनस्याय निर्मिता गृहीताः स्वाहा ।

মন্ত্র: “হে ভগবান, এই পুষ্পগুলি সৌমনস্যের জন্য; সকলকে সুমনস্ক কর। তোমার দ্বারাই এগুলি সৌমনস্যের জন্য নির্মিত; গ্রহণ করা হল—স্বাহা।”

Verse 7

एवं सुमनसो दत्त्वा धूपं चैव निवेदयेत् ॥ ततो गृहीत्वा धूपं तु सुगन्धं सुमनोहरम् ॥

এভাবে পুষ্প অর্পণ করে ধূপও নিবেদন করুক। তারপর সুগন্ধি ও মনোহর ধূপ গ্রহণ করে (অর্পণ-ক্রিয়া করুক)।

Verse 8

नमो नारायणेत्युक्त्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ मन्त्रः— सुगन्धानि तवाङ्गानि स्वभावेनैव केशव ॥

“নমো নারায়ণ” বলে এই মন্ত্র উচ্চারণ করুক— “হে কেশব, আপনার অঙ্গসমূহ স্বভাবতই সুগন্ধিময়।”

Verse 9

अमुना चैव धूपेन धूपितानि तवाऽनघ ॥ तवाङ्गानां सुगन्धेन सर्वं सौगन्धिकं कुरु ॥

“হে অনঘ, এই ধূপে আপনার অঙ্গ ধূপিত হয়েছে; আপনার অঙ্গের সুগন্ধে সবকিছুকে সম্পূর্ণ সুগন্ধিময় করুন।”

Verse 10

यथावृत्तं तु गृह्णामि मम भक्तैः सुखावहम् ॥ कृत्वा तु मम कर्माणि गृह्य दीपमनुत्तमम् ॥

“যেমনভাবে সম্পন্ন হয়েছে তেমনই আমি গ্রহণ করি, যা আমার ভক্তদের মঙ্গল আনে। আমার জন্য কর্ম সম্পাদন করে, এই অনুত্তম দীপ গ্রহণ কর।”

Verse 11

जानुसंस्थं ततः कृत्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥

তারপর তা হাঁটুর সমতলে স্থাপন করে এই মন্ত্র উচ্চারণ করুক।

Verse 12

मन्त्रः— नमो भगवते तेजते विष्णो सर्वे देवास्त्वग्निसंस्थाः प्रतिष्ठा ॥ एवं चाग्निस्तव तेजसा प्रतिष्ठितो तेजश्चात्मा स्वयमेव ॥

মন্ত্র: “তেজোময় ভগবান বিষ্ণুকে নমস্কার। সকল দেবতা অগ্নিতে প্রতিষ্ঠিত, অগ্নিই তাদের ভিত্তি। এইভাবে অগ্নি আপনার তেজে প্রতিষ্ঠিত, আর তেজই স্বয়ং আত্মা।”

Verse 13

मन्त्रश्च— तेजः संसारान्मोचयितुं देव गृह्णीष्व दीपं द्युतिमन्तश्च ॥ मूर्तिश्च भूत्वा इदं कर्म निष्कलम् ॥

এই মন্ত্র— হে দেব! সংসার থেকে মুক্তির জন্য দীপ্তিময় প্রদীপ গ্রহণ করুন। এবং মূর্তি-রূপ ধারণ করে এই কর্মকে নিষ্কল (নির্দোষ) করুন।

Verse 14

मां करोति यथान्यायं दीपकं ददते नरः ॥ तारिताः पितरस्तेन निष्कलाश्च पितामहाः ॥

যে ব্যক্তি বিধিপূর্বক আমাকে প্রদীপ দান করে, তার দ্বারা তার পিতৃগণ উদ্ধারপ্রাপ্ত হন, এবং পিতামহগণও নিষ্কল (দোষমুক্ত) হন।

Verse 15

नारायणवचः श्रुत्वा विस्मिता च वसुन्धरा ॥ वराहरूपिणं देवं प्रत्युवाच वसुन्धरा ॥

নারায়ণের বাক্য শুনে বসুন্ধরা (পৃথিবী) বিস্মিত হলেন; এবং বরাহরূপী দেবকে উদ্দেশ করে বসুন্ধরা উত্তর দিলেন।

Verse 16

श्रुता मया भागवतास्तव कर्मपरायणाः ॥ शेषसंश्रवणार्थाय मनो धावति सत्पथे ॥

আমি আপনার ভক্ত ভাগবতদের কথা শুনেছি, যারা আপনার কর্মে পরায়ণ। অবশিষ্ট কথা শোনার জন্য আমার মন সত্যপথে ধাবিত হয়।

Verse 17

तव प्रापणकं कृत्यं केषु पात्रेषु कारयेत् ॥ एतदाचक्ष्व तत्त्वेन येन तुष्यति माधवः ॥

আপনার অর্পণ-সংক্রান্ত কৃত্য কোন কোন পাত্রে করানো উচিত? সত্যভাবে বলুন, যাতে মাধব সন্তুষ্ট হন।

Verse 18

ततो भूमेर्वचः श्रुत्वा लोकनाथोऽब्रवीदिदम् ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि यानि पात्राणि रोचते ॥

তখন পৃথিবীর বাক্য শুনে লোকনাথ বললেন—“হে দেবী, তত্ত্বসহকারে শোনো; যে পাত্রগুলি আমার কাছে গ্রহণীয়, সেগুলি এই।”

Verse 19

सर्वाणि तानि त्यक्त्वेह ताम्रं च मम रोचते ॥ एतन्नारायणाच्छ्रुत्वा धर्मकामा वसुन्धरा ॥

“এখানে সেগুলি সব পরিত্যাগ করে আমার কাছে কেবল তাম্রই প্রিয়।” নারায়ণের মুখে এ কথা শুনে ধর্মকামিনী বসুন্ধরা (উত্তর দিল/অগ্রসর হল)।

Verse 20

उवाच मधुरं वाक्यं लोकनाथं जनार्द्दनम् ॥ एतन्मे परमं गुह्यं ताम्रं ते रोचते कथम् ॥

তিনি লোকনাথ জনার্দনকে মধুর বাক্যে বললেন—“এটি আমার কাছে পরম গোপন; আপনার কাছে তাম্র কেন গ্রহণীয়?”

Verse 21

ततो भूमेर्वचः श्रुत्वा अनादिरपराजितः ॥ लोकानां प्रवरः श्रेष्ठः प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥

তখন পৃথিবীর কথা শুনে অনাদি অপরাজিত, লোকসমূহের মধ্যে শ্রেষ্ঠ ও অগ্রগণ্য, বসুন্ধরাকে প্রত্যুত্তর দিলেন।

Verse 22

शृणु तत्त्वेन मे भूमे कथ्यमानं मयाऽनघे ॥ एकाग्रं चित्तमाधाय येन ताम्रं मम प्रियम् ॥

হে ভূমি, হে অনঘে, আমি যা বলছি তা তত্ত্বসহকারে শোনো। চিত্ত একাগ্র করে শোনো—যাতে বোঝা যায় কেন তাম্র আমার প্রিয়।

Verse 23

सप्तयुगसहस्राणि आदिकालेऽथ माधवि ॥ यथा ताम्रं समुत्पन्नं यथैव प्रियदर्शनम् ॥

হে মাধবী, আদিকালে সাত সহস্র যুগে যেমন তাম্রের উৎপত্তি হল এবং যেমন তা প্রিয়দর্শন (সম্মানিত) হল, তা আমি বলি।

Verse 24

पूर्वं कमलपत्राक्षि गुडाकेशो महासुरः ॥ ताम्ररूपं समादाय ममैवाराधने रतः ॥

হে কমলপত্রাক্ষি, পূর্বকালে গুড়াকেশ নামক মহাসুর তাম্ররূপ ধারণ করে কেবল আমারই আরাধনায় রত ছিল।

Verse 25

तत आराधितस्तेन वर्षाणां तु चतुर्दश ॥ सहस्राणि विशालाक्षि धर्मकामेन निश्चलम् ॥

তখন, হে বিশালাক্ষি, ধর্মসম্মত কামনায় অচল থেকে সে চৌদ্দ সহস্র বছর আমার আরাধনা করল।

Verse 26

अहं तु तपसा तुष्टस्तीव्रेण कृतनिश्चयात् ॥ ततस्ताम्रमये रम्ये यत्र ताम्रसमुद्भवः ॥

তার তীব্র তপস্যা ও দৃঢ় সংকল্পে আমি প্রসন্ন হলাম; তখন এক মনোরম তাম্রময় স্থান প্রকাশ পেল, যেখানে তাম্রের উদ্ভব।

Verse 27

दृष्ट्वाश्रमं महादेवि किञ्चिदेव सुभाषितम् ॥ ततो जानुस्थितो भूत्वा मम एष विचिन्तयेत् ॥

“হে মহাদেবী, আশ্রম দেখে এবং কিছু সুভাষিত বাক্য শুনে, তারপর হাঁটু গেড়ে বসে সে আমারই ধ্যান করুক।”

Verse 28

गुडाकेश महाभाग ब्रूहि किं करवाणि ते ॥ तुषितोऽस्म्यनया भक्त्या दुराराध्योऽपि सुव्रत ॥

হে গুডাকেশ, হে মহাভাগ! বলো, আমি তোমার জন্য কী করব? হে সুব্রত, তোমার এই ভক্তিতে আমি প্রসন্ন, যদিও আমি দুরারাধ্য।

Verse 29

यत्त्वया चिन्तितं सौम्य कर्मणा मनसा गिरा ॥ वरं ब्रूहि महाभाग तुभ्यं यद्रोचतेऽनघ ॥

হে সৌম্য! কর্মে, মনে বা বাক্যে তুমি যা ভেবেছ, সেই বর বলো, হে মহাভাগ। হে অনঘ, যা তোমার প্রিয়, তাই আমি তোমাকে দিচ্ছি।

Verse 30

एवं मम वचः श्रुत्वा गुडाकेशोऽब्रवीदिदम् ॥ कराभ्यामञ्जलिं कृत्वा विशुद्धेनान्तरात्मना ॥

আমার এই বাক্য শুনে গুডাকেশ এ কথা বলল—দুই হাতে অঞ্জলি করে, অন্তঃকরণ শুদ্ধ করে।

Verse 31

यदि तुष्टोऽसि मे देव समस्तेनान्तरात्मना ॥ जन्मनां तु सहस्राणि त्वयि भक्तिर्दृढा अस्तु मे ॥

হে দেব! যদি তুমি তোমার সমগ্র অন্তঃকরণ দিয়ে আমার প্রতি প্রসন্ন হও, তবে সহস্র জন্ম ধরে তোমার প্রতি আমার ভক্তি দৃঢ় থাকুক।

Verse 32

चक्रेण वधमिच्छामि त्वया मुक्तेन केशव ॥

হে কেশব! তোমার নিক্ষিপ্ত চক্র দ্বারা আমার বধ হোক—এটাই আমি চাই।

Verse 33

चक्रेण पातितस्यैतद्वसामांसानि किं चन ॥ ताम्रं नाम भवेदेव पवित्रीकरणं शुभम् ॥

চক্রে পতিত ব্যক্তির এই চর্বি ও মাংস—যা-ই হোক না কেন—‘তাম্র’ নামে অভিহিত হয়; এবং তা নিশ্চয়ই শুভ পবিত্রীকরণের উপায় হয়।

Verse 34

तेन पात्रं ततः कृत्वा शुभधर्मविनिश्चितः ॥ तस्मिन् प्रापणकं कृत्वा शुद्धे वै ताम्रभाजने ॥

তখন তা দিয়ে একটি পাত্র নির্মাণ করে, শুভ ধর্মে স্থির সিদ্ধান্ত নিয়ে, সেই শুদ্ধ তাম্রভাজনে প্রাপণক (অর্পণ-পাত্র) প্রস্তুত করল।

Verse 35

निवेदिते परा प्रीतिर्भवत्‍वेतन्मनोगतम् ॥ प्रसन्नो यदि मे देव ह्येष मे दीयतां वरः ॥

নিবেদন সম্পন্ন হলে পরম তৃপ্তি হোক—এটাই আমার মনের কথা। হে দেব, আপনি যদি আমার প্রতি প্রসন্ন হন, তবে এই বর আমাকে দান করুন।

Verse 36

यच्चिन्तितोऽसि देवेश उग्रे तपति तिष्ठता ॥ बाढमित्येव सोऽप्युक्तो यावल्लोकस्थितिर्मया ॥

হে দেবেশ, তুমি যখন উগ্র তপস্যায় স্থিত ছিলে, যেমন তুমি চেয়েছিলে, তাকেও আমি ‘তথাস্তु’ বলেছিলাম—যতদিন লোকস্থিতি থাকে।

Verse 37

तत्ताम्रभाजने मह्यं दीयते यत्सुपुष्कलम् ॥ अतुला तेन मे प्रीतिर्भूमे जानीहि सुव्रते ॥

কারণ শুদ্ধ তাম্রভাজনে আমাকে অত্যন্ত প্রাচুর্যপূর্ণ অর্পণ দেওয়া হয়, তাই আমার সন্তোষ অতুল; হে ভূমি, হে সুব্রতে, এটি জেনে রাখো।

Verse 38

माङ्गल्यं च पवित्रं च ताम्रं तेन प्रियं मम ॥ त्वं च द्रक्ष्यसि तच्चक्रं मध्यसंस्थे दिवाकरे ॥

তাম্র মঙ্গলময় ও পবিত্র; তাই তা আমার প্রিয়। আর সূর্য মধ্যাকাশে অবস্থান করলে তুমি সেই চক্র দর্শন করবে।

Verse 39

वैशाखस्य तु मासस्य शुक्लपक्षे तु द्वादशी ॥ मम तेजोमयं चक्रं त्वां वधिष्यत्यसंशयम् ॥

বৈশাখ মাসের শুক্লপক্ষের দ্বাদশীতে আমার তেজোময় চক্র নিঃসন্দেহে তোমাকে বধ করবে।

Verse 40

एष्यसे मम लोकाय एवमेतन्न संशयः ॥ एवमुक्त्वा गुडाकेशं तत्रैवान्तरहितोऽभवम् ॥

“তুমি আমার লোকেই আসবে—এটাই সত্য; এতে কোনো সন্দেহ নেই।” গুড়াকেশকে এ কথা বলে আমি সেখানেই অন্তর্ধান হলাম।

Verse 41

चक्राद्वधमभीप्सन्वै सोऽपि मत्कर्मणि स्थितः ॥ दिने दिने विशिष्टं तु शुभं कुर्वंस्तपस्यति ॥

চক্র দ্বারা মৃত্যুর আকাঙ্ক্ষায় সেও আমার বিধানে স্থিত রইল; প্রতিদিন সে বিশেষ শুভ কর্ম করে তপস্যা করে।

Verse 42

विष्णुसंस्थो भविष्यामि कदाहमिति चिन्तयन् ॥ एवं स्थितस्य तस्याथ वैशाखस्य तु द्वादशी ॥

“আমি কবে বিষ্ণুতে প্রতিষ্ঠিত হব?”—এমন চিন্তা করতে করতে সে সেই অবস্থায়ই ছিল; তখনই বৈশাখের দ্বাদশী উপস্থিত হল।

Verse 43

शुक्लपक्षस्य सम्प्राप्ता तस्यां धर्मविनिश्चितः ॥ विष्णुपूजां ततः कृत्वा प्रार्थयामास मां प्रतिम् ॥

শুক্লপক্ষের সেই তিথি উপস্থিত হলে তিনি ধর্মে দৃঢ়নিশ্চয় হয়ে প্রথমে বিষ্ণুর পূজা করলেন, তারপর আমার প্রতিমার সম্মুখে আমাকে প্রার্থনা করলেন।

Verse 44

मुञ्च मुञ्च प्रभो चक्रमपि वह्निसमप्रभम् ॥ आत्मा मे नीयतां शीघ्रं निकृत्त्याङ्गानि सर्वशः ॥

“মুক্ত করো, মুক্ত করো, হে প্রভু, অগ্নিসদৃশ দীপ্ত চক্র! আমার অঙ্গসমূহ সর্বতোভাবে ছেদন করে আমার আত্মাকে শীঘ্র নিয়ে যাও।”

Verse 45

तदैव चक्रेण विपाटितोऽसौ प्राप्तोऽपि मां भागवतप्रधानः ॥ ताम्रं तु तन्मांसमसृक् सुवर्णमस्थीनि रूप्यं बहुधातवश्च ॥ रङ्गं च सीसं त्रपुधातुसंस्थं कांस्यं च रीतिश्च मलस्तु तेषाम् ॥

সেই মুহূর্তে চক্রের আঘাতে বিদীর্ণ হয়ে সেই শ্রেষ্ঠ ভাগবত আমার কাছে পৌঁছাল। তার মাংস তামা, রক্ত স্বর্ণ, অস্থি রৌপ্য এবং নানা ধাতু হয়ে গেল। টিন ও সীসা ধাতুরূপে উৎপন্ন হল; আর কাঁসা ও পিতলও—এবং তাদের মধ্যে অশুদ্ধিও থাকে।

Verse 46

एतद्भागवतैः कार्यं मम प्रियकरैः सदा ॥ एवं ताम्रं समुत्पन्नमिति मे रोचते हि तत् ॥

এ কাজ সর্বদা আমার প্রিয় ভাগবত ভক্তদেরই করা উচিত। এইরূপে তাম্র উৎপন্ন হয়েছে—এ কথাই আমার কাছে যথাযথ ও গ্রহণীয়।

Verse 47

दीक्षितैर्वै भागवतैः पाद्यार्घ्यादौ च दीयते ॥ एवं दीक्षाविधिः प्रोक्त एवं ताम्रसमुद्भवः ॥

দীক্ষিত ভাগবতদের দ্বারাই পাদ্য, অর্ঘ্য প্রভৃতি নিবেদন করা হয়। এইভাবে দীক্ষাবিধি বলা হল; এবং তাম্রপাত্র-সম্পর্কিত বিধি (তাম্রসমুদ্ভব)ও এইভাবে নিরূপিত হল।

Verse 48

देवि तत्त्वेन कथितः किमन्यत् परिपृच्छसि ॥ भूमिरुवाच ॥ देवदेव कथं सन्ध्यां दीक्षितः कुरुते वद ॥

দেবি, তত্ত্বানুসারে সবই বলা হয়েছে; তুমি আর কী জিজ্ঞাসা করো? ভূমি বলল—হে দেবদেব, দীক্ষিত ব্যক্তি কীভাবে সন্ধ্যা-উপাসনা করে, তা বলো।

Verse 49

केन मन्त्रेण वा भक्तस्तव कर्मपरायणः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ शृणु माधवि तत्त्वेन सन्ध्यामन्त्रमनुत्तमम् ॥

অথবা কোন মন্ত্রে তোমার ভক্ত—কর্মে পরায়ণ—সন্ধ্যা করে? শ্রীবরাহ বললেন—হে মাধবী, তত্ত্বানুসারে সেই অনুত্তম সন্ধ্যা-মন্ত্র শোনো।

Verse 50

यथा वदन्ति वै सूर्यं सन्ध्यां पूर्वां परां तथा ॥ जलाञ्जलिं गृहीत्वा तु मम भक्त्या व्यवस्थितः ॥

যেমন পূর্ব ও পর সন্ধ্যার প্রসঙ্গে সূর্যকে বলা হয়, তেমনই সাধক জলাঞ্জলি গ্রহণ করে আমার প্রতি ভক্তিতে স্থিত হয়ে দাঁড়াবে।

Verse 51

मुहूर्त्तं ध्यानमास्थाय इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ सिक्थानि तत्र यावन्ति ताम्रप्रापणके धरे ॥

এক মুহূর্ত ধ্যান অবলম্বন করে এই মন্ত্র উচ্চারণ করবে। তাম্র-পাত্র স্থাপনের স্থানে ভূমিতে যত কণা/বিন্দু থাকে, ততই ফল লাভ হয়।

Verse 52

तावद्वर्षसहस्राणि मम लोके स मोदते ॥

তত সহস্র বছর সে আমার লোকেতে আনন্দে থাকে।

Verse 53

मन्त्रः — भवोद्भवमादिव्यक्तरूपमादित्यं सर्वे देवा ब्रह्मरुद्रेन्द्रास्त्वां च ॥ कृष्णे यथासीद्ध्यानयोगस्थितास्ते सन्ध्यासंस्था वासुदेवं नमन्ति ॥

মন্ত্র: আপনি ভব-উদ্ভবের উৎস, আদ্য প্রকাশিত রূপ—আদিত্য। ব্রহ্মা, রুদ্র ও ইন্দ্রসহ সকল দেবগণ এবং আপনিও—সকলত্র আপনিই বিরাজমান। কৃষ্ণে যেমন ধ্যানযোগে স্থিত ছিলেন, তেমনি সন্ধ্যা-আচারে স্থিত জনেরা বাসুদেবকে প্রণাম করে।

Verse 54

वयं देवमादिमव्यक्तरूपं कृत्वा चात्मनि देव संस्थास्तथापि ॥ संसारार्थं कर्म तत्करणमेव सन्ध्यासंस्था वासुदेव नमो नमः ॥

হে দেব! আমরা আদ্য, অব্যক্ত-রূপ দেবতাকে অন্তরে স্থাপন করেও সংসার-ব্যবহারের জন্য কর্ম এবং তার উপকরণ সম্পাদন করি। সন্ধ্যা-আচারে স্থিত জনেরা বলে—“হে বাসুদেব, নমো নমঃ।”

Verse 55

गृहाणेमं च मे धूपं सर्वसंसारमोक्षणम् ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि यथा दीपं निवेदयेत् ॥

আমার এই ধূপ গ্রহণ করুন, যা সমগ্র সংসারবন্ধন থেকে মুক্তির উপায়। এরপর আমি বলব, কীভাবে দীপ নিবেদন করা উচিত।

Verse 56

तानि ते कथयिष्यामि त्वया मे पूर्वपृच्छितम् ॥ सौवर्णं राजतं कांस्यं येषु दद्यात्प्रपाणकम् ॥

তুমি আগে যা জিজ্ঞাসা করেছিলে, সেই বিষয়গুলি আমি তোমাকে বলব। তা হলো—সোনা, রূপা ও কাঁসা; যেগুলিতে প্রপাণক (জলপাত্র/জলবিতরণ) দান করা উচিত।

Verse 57

चतुर्बाहुं च मां दृष्ट्वा मम कर्मपरायणः ॥ प्रणतः प्राञ्जलिः प्राह शिरो भूमौ निधाप्य सः ॥ तं च दृष्ट्वा मया प्रोक्तं प्रसन्नेनान्तरात्मना ॥

আমাকে চতুর্ভুজ রূপে দেখে, আমার কর্মে নিবেদিত সে ব্যক্তি দণ্ডবৎ প্রণাম করে, করজোড়ে কথা বলল এবং মাথা মাটিতে রাখল। তাকে তেমন দেখে আমি প্রসন্ন অন্তঃকরণে বললাম।

Verse 58

तावत्ताम्रस्थितो भूत्वा मम संस्थो भविष्यसि ॥ ततः प्रभृति ताम्रात्मा गुडाकेशो व्यवस्थितः ॥

ততকাল তাম্রে প্রতিষ্ঠিত হয়ে তুমি আমার ব্রতে স্থিত থাকবে। তারপর থেকে গুডাকেশ তাম্র-স্বভাবযুক্ত হয়ে দৃঢ়ভাবে প্রতিষ্ঠিত হল।

Verse 59

ताम्रपात्रेण वै भूमे प्रापणं यत्प्रदीयते ॥ सिक्थे सिक्थे फलं तस्य शृणुष्व गदतो मम ॥

হে ভূমি, তাম্রপাত্র দ্বারা যে অর্ঘ্য বা দান দেওয়া হয়, তার ফল শোনো—মৌমাছির মোমের প্রতিটি পরিমাপে তদনুরূপ ফল লাভ হয়।

Verse 60

अनेनैव हि मन्त्रेण सन्ध्यां कुर्यात्तु दीक्षितः ॥

দীক্ষিত ব্যক্তি এই একই মন্ত্র দ্বারা সন্ধ্যা-কর্ম সম্পাদন করবে।