Adhyaya 130: Expiation and Dietary Discipline Concerning the Consumption of Royal Food (rājānna)
Rājānna-bhojane Prāyaścitta-vidhiḥ
Ritual-Manual / Ethical-Discourse
આ અધ્યાયમાં વસુંધરા પૂર્વે કહેલી દીક્ષા સાંભળ્યા પછી વરાહ/નારાયણને પૂછે છે—ઉલ્લેખિત અપરાધ કરનારની શુદ્ધિ કેવી રીતે થાય? અને ખાસ કરીને રાજાન્ન (રાજા તરફથી મળતું અન્ન) ભક્ષણમાં કયો દોષ છે? વરાહ કહે છે કે લોભ કે ભયથી રાજાન્ન ખાવા વાળા ભક્તને પણ દીર્ઘકાલ નરકયાતના ભોગવવી પડે છે. તેથી શુભ ભાગવતોએ સામાન્ય રીતે રાજાન્ન ટાળવું જોઈએ, કારણ કે રાજકાર્યમાં રજ-તમનો પ્રભાવ અને અધર્મની શક્યતા રહે છે. પરંતુ શરતી છૂટ આપે છે—જો ભાગવતો વિષ્ણુની પ્રતિષ્ઠા-પૂજા કરીને, ધર્મ્ય દાનના આધારથી જે અન્ન સિદ્ધ/તૈયાર કરે તે ભોક્તાને કલુષિત કરતું નથી. જેમણે રાજાન્ન ભક્ષણ કર્યું હોય તેમના માટે પ્રાયશ્ચિત્ત—એક ચાન્દ્રાયણ, એક તીવ્ર તપ્તકૃચ્છ્ર અને એક સાંતપન—નિર્ધારિત કરીને, પરમ લક્ષ્ય ઇચ્છનાર માટે ત્યાગ જ શ્રેષ્ઠ નિયમ છે એમ પુનઃ કહે છે।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 130
Verse 1
अथ राजान्नभोगे प्रायश्चित्तम् ॥ सूत उवाच ॥ एवं दीक्षां ततः श्रुत्वा नारायणमुखान्मही ॥ विशुद्धमानसा देवी नारायणमथाब्रवीत् ॥
હવે રાજભોજનના ભોગ અંગેનું પ્રાયશ્ચિત્ત. સૂત બોલ્યા—નારાયણના મુખથી આ રીતે દીક્ષા સાંભળી, શુદ્ધ મનવાળી દેવી પૃથ્વીએ પછી નારાયણને કહ્યું.
Verse 2
धरण्युवाच ॥ अहो ते दीक्षामाहात्म्यं यस्य वै व्युष्टिरुत्तमा ॥ श्रुत्वाहं तु महाभाग जातास्मि विमला विभो ॥
ધરણી બોલી—અહો, તમારી દીક્ષાનું માહાત્મ્ય! જેના દ્વારા મંગલમય ઉષા સર્વોત્તમ બને છે. હે મહાભાગ, હે વિભો, તે સાંભળી હું નિર્મળ થઈ ગઈ છું.
Verse 3
अहो देवस्य माहात्म्यं लोकनाथस्य तत्त्वतः ॥ येन सा कारिता दीक्षा चातुर्वर्ण्यसुखावहा ॥
અહો! લોકનાથ દેવનું તત્ત્વતઃ મહાત્મ્ય કેટલું મહાન છે; જેમણે તે દીક્ષા સ્થાપી, જે ચાતુર્વર્ણ્યને સુખ અને કલ્યાણ આપનારી છે.
Verse 4
एकं मे परमं गुह्यं यदीश हृदि वर्त्तते ॥ भव भक्तसुखार्थाय तत्त्वं मे वक्तुमर्हसि ॥
હે ઈશ્વર! મારા હૃદયમાં એક પરમ ગુહ્ય વિષય વસે છે. ભક્તોના સુખ-કલ્યાણ માટે તેનું તત્ત્વ મને કહેવું આપને યોગ્ય છે.
Verse 5
देव पूर्वापराधास्ते द्वात्रिंशदपि कीर्तिताः ॥ एवं कृत्वापराधानि मनुजा ह्यल्पचेतसः ॥
હે દેવ! પૂર્વાપરાધો—બત્રીસ—રૂપે વર્ણવાયા છે. આ રીતે અપારાધો કરીને અલ્પચેતન મનુષ્યો (દોષમાં પડે છે).
Verse 6
कर्मणा केन शुद्ध्यन्ति अपराधस्य कारिणः ॥ तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन मम प्रीत्या च माधव ॥
અપરાધ કરનારાઓ કયા કર્મથી શુદ્ધ થાય છે? હે માધવ! તત્ત્વ અનુસાર તે મને કહો, અને મારા પ્રત્યેના સ્નેહથી પણ.
Verse 7
तद्वै भूम्याः वचः श्रुत्वा हृषीकेशो महामनाः ॥ दिव्यं ध्यानं समादाय प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥
ભૂમિના વચન સાંભળી મહામન હૃષીકેશે દિવ્ય ધ્યાન ધારણ કર્યું અને પછી વસુંધરાને ઉત્તર આપ્યો.
Verse 8
श्रीवराह उवाच ॥ शुद्धा भागवता भूत्वा मम कर्मपरायणाः ॥ ये तु भुञ्जन्ति राजान्नं लोभेन च भयेन वा ॥
શ્રીવરાહે કહ્યું—શુદ્ધ ભાગવત બની અને મારા આચરણમાં પરાયણ રહીને પણ, લોભથી કે ભયથી રાજાન્ન ભોજન કરનારાઓ—
Verse 9
आपद्गता हि भुञ्जन्ति राजान्नं तु वसुन्धरे ॥ दशवर्षसहस्राणि पच्यन्ते नरके नराः ॥
હે વસુંધરે! આપત્તિમાં પડેલા લોકો પણ રાજાન્ન ભોજન કરે છે; છતાં મનુષ્યો દસ હજાર વર્ષ નરકમાં ‘પકાય’ એટલે યાતના ભોગવે છે, એમ કહેવાય છે।
Verse 10
ततो दीनमना भूत्वा सा मही संशितव्रता ॥ उवाच मधुरं वाक्यं सर्वलोकसुखावहम् ॥
પછી તે પૃથ્વી મનથી દિન બની, છતાં વ્રતમાં દૃઢ રહી, સર્વ લોકના સુખ માટે મધુર વચન બોલી।
Verse 11
धरण्युवाच ॥ शृणु तत्त्वेन मे देव हृदये हि व्यवस्थितम् ॥ को नु दोषोऽस्ति राज्ञां हि तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि ॥
ધરણી બોલી—હે દેવ! મારા હૃદયમાં તત્ત્વરૂપે જે સ્થિર છે તે સાંભળો. રાજાઓમાં ખરેખર કયો દોષ છે? તે તમે મને કહેવા યોગ્ય છો।
Verse 12
ततो भूम्याः वचः श्रुत्वा सर्वधर्मविदां वरः ॥ प्राह नारायणो वाक्यं धर्मकामां वसुन्धराम् ॥
પછી ભૂમિના વચન સાંભળી, સર્વ ધર્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ નારાયણે ધર્મ ઇચ્છનાર વસુંધરાને ઉત્તરરૂપ વચન કહ્યું।
Verse 13
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु सुन्दरि तत्त्वेन गुह्यमेतदनिन्दिते ॥ राजान्नं तु न भोक्तव्यं शुभैर्भागवतैः सदा ॥
શ્રીવરાહ બોલ્યા—હે સુંદરિ, હે અનિંદિતે! આ ગુહ્ય તત્ત્વને યથાર્થ રીતે સાંભળ. શુભ ભાગવતોને સદા રાજાન્ન ભક્ષણ કરવું નહિ.
Verse 14
यद्यप्येष समत्वेन राजा लोके प्रवर्तते ॥ राजसं तामसं वापि कुर्वन्कर्म सुदारुणम् ॥
રાજા લોકમાં સમત્વથી વર્તતો દેખાય તોય, તે રાજસ કે તામસ સ્વભાવનાં અતિ કઠોર કર્મો કરી શકે છે.
Verse 15
अपि वा गर्हितं तेन राजान्नं तु वसुन्धरे ॥ धर्मसन्धानार्थाय न तु मे रोचते भुवि ॥
અથવા, હે વસુંધરા! તેના કારણે તે રાજાન્ન નિંદનીય બની જાય છે. ધર્મવ્યવસ્થા જાળવવા માટે પણ પૃથ્વી પર તે મને રોચતું નથી.
Verse 16
ततो यद्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ यथा राज्ञां तु भोज्यं वै शुद्धैर्भागवतैर्नरैः ॥
અતએવ, હે વસુંધરા! હું જે કહું તે સાંભળ—કે કેવી રીતે રાજાનું અન્ન શુદ્ધ ભાગવત પુરુષો માટે ખરેખર ભોજનયોગ્ય બને છે.
Verse 17
स्थापयित्वा तु मां देवि विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ धनधान्यसमृद्धानि दत्त्वा भागवतैरपि
હે દેવી! વિધિ મુજબ દર્શાવેલ કર્મથી પહેલાં મારી સ્થાપના કરીને, અને ભાગવતો દ્વારા ધન-ધાન્યથી સમૃદ્ધ દાન પણ આપીને…
Verse 18
सिद्धं भागवतैश्चान्नं मम प्रापणशेषकम् ॥ भुञ्जानस्तु वरारोहे न स पापेन लिप्यते
ભક્તોએ તૈયાર કરેલું, મને નૈવેદ્યરૂપે અર્પિત કર્યા પછીનું શેષ અન્ન જે ભોજન કરે છે, હે સુન્દર નિતંબવાળી, તે પાપથી લિપ્ત થતો નથી.
Verse 19
धरण्युवाच ॥ राजान्नं तु नरो भुक्त्वा शुद्धो भागवतः शुचिः ॥ कर्मणा केन शुद्ध्येत तन्मे ब्रूहि जनार्दन
ધરણી બોલી—રાજાનું અન્ન ભોજન કર્યા પછી મનુષ્ય, ભલે તે શુદ્ધ ભક્ત અને સ્વયં સ્વચ્છ હોય, કયા કર્મથી શુદ્ધ થાય? હે જનાર્દન, મને તે કહો.
Verse 20
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि यन्मां त्वं भीरु भाषसे ॥ तरन्ति पुरुषा येन राजान्नस्योपभुञ्जकाः
શ્રીવરાહ બોલ્યા—હે દેવી, હે ભીરુ, તું ભયથી જે પૂછે છે તે તત્ત્વપૂર્વક મારી પાસેથી સાંભળ. જેના દ્વારા રાજાન્ન ઉપભોગ કરનાર પુરુષો દોષને પાર કરે છે.
Verse 21
एकं चान्द्रायणं कृत्वा तप्तकृच्छ्रं च पुष्कलम् ॥ कुर्यात्सान्तपनं चैव शीघ्रं मुच्यन्ति किल्बिषात्
એક ચાન્દ્રાયણ વ્રત કરીને, પૂર્ણ તપ્તકૃચ્છ્ર પણ કરવો; તેમજ સાંતપન પ્રાયશ્ચિત્ત પણ કરવું—તેઓ ઝડપથી પાપકલુષથી મુક્ત થાય છે.
Verse 22
न तस्य चापराधोऽस्ति वसुधे वै वचो मम ॥ एवमेव न भोक्तव्यं राजान्नं वै कदाचन ॥ ममात्र पूजाकामेन यदीच्छेत्परमां गतिम्
હે વસુધા, તેના માટે કોઈ અપરાધ નથી—આ મારું વચન છે. છતાં પણ, અહીં મારી પૂજા કરવાની ઇચ્છાથી જે પરમ ગતિ ઇચ્છે, તેણે રાજાન્ન ક્યારેય ન ખાવું જોઈએ.
Verse 23
भगवद्वचनं श्रुत्वा कम्पिता च वसुन्धरा ॥ दिनानि सप्त दश च भयं तीव्रमजायत
ભગવાનનાં વચન સાંભળી વસુંધરા કંપી ઉઠી; સત્તર દિવસ સુધી તેમાં તીવ્ર ભય ઉપજ્યો।
Verse 24
एवं विष्णुवचः श्रुत्वा धरणी संशितव्रता ॥ वराहरूपिणं देवं प्रत्युवाच वरानना
આ રીતે વિષ્ણુનાં વચન સાંભળી, વ્રતમાં દૃઢ ધરણીએ—સુંદરમુખી—વરાહરૂપ ધારણ કરેલા દેવને પ્રત્યુત્તર આપ્યો।
Inside Adhyaya 130
How it unfolds
- Where it opens
After the preceding discussion of dīkṣā, Pṛthivī (Vasundharā) raises a practical dharma-question: how can people who have committed specified aparādhas be purified, and what is the precise doṣa involved in consuming rājānna (royal-provided food)?
- Central event
Varāha/Nārāyaṇa explains that rājānna is ethically and ritually hazardous for śubha-bhāgavatas because kingship often operates amid rājasa/tāmasa impulses and morally compromised acts; even devotees who eat such food from greed or fear accrue grave demerit and suffer long in naraka.
- Climax resolution
Pṛthivī, alarmed, asks for a principled rule. Varāha gives a two-part resolution: (1) the normative discipline is avoidance of rājānna for those seeking the highest goal; (2) a conditional exception exists—if the food is prepared/“accomplished” by bhāgavatas with Viṣṇu properly installed and worshipped and supported by righteous gifting, it does not taint the eater. For those who already consumed rājānna, he prescribes prāyaścitta: one cāndrāyaṇa, a strong taptakṛcchra, and one sāntapana.
Geographical context
No explicit toponyms or river systems are mentioned in this adhyāya; the setting is dialogic and ethical-ritual rather than geographically anchored.
Ritual instructions
- Primary RitualPrāyaścitta for rājānna-doṣa: cāndrāyaṇa, taptakṛcchra (severe), and sāntapana; plus conditional sanctification of food via Viṣṇu-sthāpana and bhāgavata-preparation.
- BenefitRemoval of rājānna-doṣa and restoration of bhāgavata-śuddhi; protection from the severe karmic consequences described (including naraka-suffering), and reinforcement of sattvic restraint conducive to the highest goal.
The narrative frame
- Varāha/Nārāyaṇa (teaching voice); Pṛthivī/Vasundharā (questioner)Pṛthivī/Vasundharā (primary listener within the dialogue) · Didactic, cautionary, and norm-setting; moves from fear-inducing warning to principled clarification and remedial instruction.
The emotional journey
- Dominant RasaBhaya transitioning to Śānta (with a devotional undercurrent)
- Emotional ProgressionConcerned inquiry → stark warning and fear of karmic downfall → shaken request for rationale → clarified ethical principle and conditional exception → sober resolve through expiation and disciplined avoidance.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityNot tirtha-anchored; best approached as a household/temple practice chapter. One may integrate its teaching during visits to Viṣṇu temples by observing disciplined prasāda intake and ethical scrutiny of patronage sources.
Frequently Asked Questions
The text frames rājānna as ethically risky because royal conduct may involve rājasa or tāmasa motivations and potentially blameworthy actions; therefore, devotees (bhāgavatas) are instructed to avoid such food. If consumption occurs, the chapter emphasizes purification through defined prāyaścittas and allows a conditional exception when the food is ritually aligned—prepared by bhāgavatas with Viṣṇu properly installed/worshipped and supported by righteous giving—so that the eater is not stained by pāpa.
The chapter does not specify seasons or calendrical festivals, but it explicitly names a lunar-based expiation, cāndrāyaṇa, whose discipline is traditionally structured around the waxing and waning of the moon. No tithi, māsa, or ṛtu markers are directly stated in the provided verses.
Although it does not discuss ecology explicitly, the terrestrial-ethical framing is carried by Pṛthivī/Vasundharā as the questioning voice concerned with dharma and the consequences of human conduct. The chapter links social consumption patterns (state-linked food, coercion, greed, fear) to moral pollution and purification, presenting restraint and ritual accountability as mechanisms for maintaining orderly life on earth (bhūmi-dharma) rather than destabilizing it through ethically compromised sustenance.
No specific dynasties, royal lineages, or named sages are cited in this adhyāya beyond the narrative speakers (Sūta as narrator; Varāha/Nārāyaṇa; Pṛthivī/Vasundharā). The term rājā is used generically to denote kingship as an institution rather than a particular historical ruler.
Ask anything about Adhyaya 130 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
