
Sukta 4.33
Vāmadeva Gautama (attributed for Mandala 4; hymn to the Rbhus)
Triṣṭubh (probable for RV 4.33; verse-level confirmation may vary by recension)
આ સૂક્તમાં ઋભુઓ—ઋભુ, વિભ્વા અને વાજા—ને દિવ્ય કારીગરો તરીકે આવાહન કરવામાં આવે છે; તેઓ ઝડપી પ્રેરણાથી પ્રેરિત થઈ સ્વરૂપોને પરિપૂર્ણ કરે છે અને દેવો તથા મનુષ્યો માટે સમૃદ્ધિનું બહુગુણન કરે છે. તેમની સત્યવાણી, સ્વધા (તેમનો સહજ નિયમ) પ્રત્યેની નિષ્ઠા અને ત્વષ્ટૃ દ્વારા પણ માન્ય થયેલા તેમના અદ્ભુત કાર્યોનું સ્તવન થાય છે; અંતે ત્રીજા સોમ-પિષણમાં યજમાન માટે “વસૂની” (સાચી સંપત્તિ) સ્થાપિત કરવાની પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.
Mantra 1
प्र ऋभुभ्यो दूतमिव वाचमिष्य उपस्तिरे श्वैतरीं धेनुमीळे । ये वातजूतास्तरणिभिरेवैः परि द्यां सद्यो अपसो बभूवुः ॥
હું ઋભુઓ તરફ દૂત સમી મારી વાણી મોકલું છું; ઉપસ્તરિત, તેજસ્વી શ્વૈતરી—સમૃદ્ધિની ધેનુ—ને હું સ્તવું છું. જે વાયુના વેગથી પ્રેરિત, ઝડપી અશ્વો સાથે, ક્ષણમાં જ કર્મશીલ અપસ બન્યા અને સ્વર્ગને સર્વત્ર પરિભ્રમણ કરીને વ્યાપી ગયા—એ અસરકારક ક્રિયાશક્તિઓ.
Mantra 2
यदारमक्रन्नृभवः पितृभ्यां परिविष्टी वेषणा दंसनाभिः । आदिद्देवानामुप सख्यमायन्धीरासः पुष्टिमवहन्मनायै ॥
જ્યારે ઋભુઓએ બે પિતૃ-માતૃ માટે યોગ્ય રચના કરી—પરિવિષ્ટી આવરણ-આસનો અને વેષણા અલંકાર, પોતાની દંસના (કૌશલ્ય-શક્તિ) વડે—ત્યારે તેઓ દેવોના સખ્યમાં નજીક આવ્યા. ધીર બુદ્ધિવાળા ઋષિઓએ મનના આનંદ માટે પુષ્ટિ અને પોષણ વહન કર્યું.
Mantra 3
पुनर्ये चक्रुः पितरा युवाना सना यूपेव जरणा शयाना । ते वाजो विभ्वाँ ऋभुरिन्द्रवन्तो मधुप्सरसो नोऽवन्तु यज्ञम् ॥
જેઓએ બે પિતૃ-માતૃને ફરી યુવાન કર્યા—જેમ જૂનો યૂપ ખૂંટો ઘસાઈ વૃદ્ધ થઈ પડ્યો હોય તેમ પડેલા હોવા છતાં—એ ઋભુઓ: વાજ, વિભ્વાં અને ઋભુ, ઇન્દ્રબળથી પરિપૂર્ણ અને મધુ ટપકાવતા, અમારા યજ્ઞને રક્ષે—અમારી ચેતન ક્રિયાની અર્પણને.
Mantra 4
यत्संवत्समृभवो गामरक्षन्यत्संवत्समृभवो मा अपिंशन् । यत्संवत्समभरन्भासो अस्यास्ताभिः शमीभिरमृतत्वमाशुः ॥
યત્સંવત્સરભર ઋભુઓએ ગાય (જ્ઞાનકિરણ)ની રક્ષા કરી; યત્સંવત્સરભર ઋભુઓએ તેને ઘડીને પરિપૂર્ણ કરી; યત્સંવત્સરભર તેમણે તેની તેજસ્વી ભાસાઓ વહન કરી—એવા સુકૌશલ્યભર્યા શુભ કર્મોથી તેમણે અમૃતત્વ પ્રાપ્ત કર્યું.
Mantra 5
ज्येष्ठ आह चमसा द्वा करेति कनीयान्त्रीन्कृणवामेत्याह । कनिष्ठ आह चतुरस्करेति त्वष्ट ऋभवस्तत्पनयद्वचो वः ॥
જ્યેષ્ઠે કહ્યું: ‘બે ચમસા કરો’; કનિષ્ઠ (યુવાન)એ કહ્યું: ‘ચાલો ત્રણ કરીએ’; કનિષ્ઠતમએ કહ્યું: ‘ચાર કરો.’ હે ઋભુઓ, ત્વષ્ટાએ તમારું તે વચન—આનંદના પાત્રને બહુગુણિત કરનાર તમારું રચનાત્મક વચન—પ્રશંસ્યું.
Mantra 6
सत्यमूचुर्नर एवा हि चक्रुरनु स्वधामृभवो जग्मुरेताम् । विभ्राजमानाँश्चमसाँ अहेवावेनत्त्वष्टा चतुरो ददृश्वान् ॥
સત્ય તેમણે ઉચ્ચાર્યું—એ નરો; કારણ કે ખરેખર તેમણે કાર્ય સિદ્ધ કર્યું. પોતાની સ્વધા (સ્વભાવ-નિયમ)ને અનુસરી ઋભુઓ આ સિદ્ધિ સુધી આવ્યા. ત્વષ્ટાએ, જોતા, જાણે એક જ દિવસે, તેજથી ઝળહળતા ચાર ચમસા ઓળખી લીધા.
Mantra 7
द्वादश द्यून्यदगोह्यस्यातिथ्ये रणन्नृभवः ससन्तः । सुक्षेत्राकृण्वन्ननयन्त सिन्धून्धन्वातिष्ठन्नोषधीर्निम्नमापः ॥
અગોહ્યના આતિથ્યમાં બાર દિવસ સુધી ઋભુઓ હર્ષિત રહ્યા, પોતાના લક્ષ્યને સાધતા. તેમણે ક્ષેત્રોને સુક્ષેત્ર બનાવ્યાં; નદીઓને માર્ગે દોર્યાં; ધન્વા—શુષ્ક ભૂમિ પર—ઔષધિઓને સ્થિર કરી; અને જળોને નીચાણ તરફ વહેવા દોર્યાં—યોગ્ય કૌશલથી જીવનની ગતિઓને વ્યવસ્થિત કરતાં.
Mantra 8
रथं ये चक्रुः सुवृतं नरेष्ठां ये धेनुं विश्वजुवं विश्वरूपाम् । त आ तक्षन्त्वृभवो रयिं नः स्ववसः स्वपसः सुहस्ताः ॥
જેઓએ સુવૃત—સુઘડ—રથ રચ્યો, મનુષ્ય-યાત્રા માટે શ્રેષ્ઠ; અને જેઓએ વિશ્વજવ—સર્વ ઊર્જાઓથી ગતિમાન—અને વિશ્વરૂપા એવી ધેનુ ઘડી—તે સ્વવસ, સ્વપસ, સુહસ્ત ઋભુઓ અમારે માટે રયિ—સમૃદ્ધિ અને પૂર્ણતા—ઘડી આપે.
Mantra 9
अपो ह्येषामजुषन्त देवा अभि क्रत्वा मनसा दीध्यानाः । वाजो देवानामभवत्सुकर्मेन्द्रस्य ऋभुक्षा वरुणस्य विभ्वा ॥
દેવોએ તેમના કર્મોને સ્વીકાર્યા; કારણ કે તેઓ ક્રતુથી, મનથી, લક્ષ્ય પર દીધ્યાન કરતાં આગળ વધતા. દેવોમાં સુકર્મા તરીકે વાજા પ્રગટ થયો; ઇન્દ્ર માટે ઋભુક્ષા, અને વરુણ માટે વિભ્વા—દરેકે દેવવ્યવસ્થામાં પોતાની સિદ્ધ શક્તિનું સ્થાન ધારણ કર્યું.
Mantra 10
ये हरी मेधयोक्था मदन्त इन्द्राय चक्रुः सुयुजा ये अश्वा । ते रायस्पोषं द्रविणान्यस्मे धत्त ऋभवः क्षेमयन्तो न मित्रम् ॥
જે બે હરિ (તામ્રવર્ણ શક્તિઓ) મેંધી—પ્રેરિત બુદ્ધિ અને સ્તુતિમાં આનંદિત—ઇન્દ્ર માટે રચ્યા, અને જેમણે અશ્વોને સુયુજ, સંપૂર્ણ રીતે જોડ્યા; હે ઋભુઓ, અમામાં રાયિનો પોષ, ધારક સમૃદ્ધિ, અને દ્રવિણ—અસ્તિત્વનાં ધનો—સ્થાપો; મિત્ર સમા અમારી ક્ષેમતા પોષતા રહો.
Mantra 11
इदाह्नः पीतिमुत वो मदं धुर्न ऋते श्रान्तस्य सख्याय देवाः । ते नूनमस्मे ऋभवो वसूनि तृतीये अस्मिन्त्सवने दधात ॥
આજના આ અહ્નમાં—આ ગતિમાં—તમારા માટે સોમપાનની પીતિ અને ઉન્નત મદ દેવોએ ઢોળ્યા છે; શોધમાં પરિશ્રમ કરી થાકેલા સખાની સખ્યતા વિના નહિ. તેથી, હે ઋભુઓ, અમામાં વસુ—સાચાં ધનો—ધરો; આ તૃતીય સવનમાં અહીં સ્થાપો.
The seer sends his word ‘like a messenger’ to the R̥bhus and praises the bright Cow of abundance, introducing them as swift, wind-driven powers of effective action.
The hymn unfolds their character: truth-speaking, adherence to svadhā, and their astonishing works—especially the shining cups—so perfect that Tvaṣṭṛ recognizes them.
Their workmanship is presented as immediate, radiant accomplishment (the cups ‘seen in a day’), revealing perfection as the fruit of truth and right action.
The hymn turns to prayer: since Soma-joy is granted in the day’s movement, the R̥bhus are asked to place ‘vasūni’—true riches and plenitudes—within the worshipper at this third pressing.
प्र ऋभुभ्यो दूतमिव वाचमिष्य उपस्तिरे श्वैतरीं धेनुमीळे । ये वातजूतास्तरणिभिरेवैः परि द्यां सद्यो अपसो बभूवुः ॥satyam ūcur… anu svadhām
tṛtīye asmin savane dadhāta
The R̥bhus are a triad—Ṛbhu, Vibhvā, and Vāja—praised as divine craftsmen who perfect and renew forms. In this hymn they stand for flawless skill, truth in action, and the power to multiply abundance.
Tvaṣṭṛ is the divine fashioner. The hymn says he recognizes the R̥bhus’ work—shining cups—showing that their craftsmanship is so perfect it is acknowledged by the cosmic artisan himself, a model for a well-made sacrifice.
A Soma sacrifice has three main pressings in a day. The hymn’s final verse asks the R̥bhus to place ‘vasūni’ (true riches) in the worshipper specifically at the third pressing, linking the praise to a clear ritual moment.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.