Anuvaka 2
મુખ્ય વિષય: ઘર, જળ, ગોષ્ઠ/ગોશાળા અને ખેતર જેવા મુખ્ય સ્થાનોનું અભિષેક-પ્રતિષ્ઠા કરીને, તથા વેપાર, પ્રેમ અને યુદ્ધ જેવી માનવીય કાર્યશક્તિને સશક્ત બનાવી, જીવનસુરક્ષા—આરોગ્ય, ગૃહસ્થિરતા, જીવનોપાર્જન, સંતાન અને સામાજિક વ્યવસ્થા—સાધવા માટેની યાજ્ઞિક તકનીકો. ઉપવિષયો: યક્ષ્મા/મૃત્યુમાંથી મુક્તિ (મોચન); પવિત્ર આપઃ (જળ) દ્વારા શુદ્ધિ અને ઉપચાર; ઘર અને દ્વારપાળ/દેહલીની પ્રતિષ્ઠાથી સ્થિરતા અને સમૃદ્ધિ; ગોશાળામાં પશુઓની એકતા અને રક્ષણ; વેપાર–પ્રવાસમાં અનુકૂળતા, તેમજ પ્રેમ અને યુદ્ધકર્મમાં વિજયસિદ્ધિ.
Suktas in Anuvaka 2
Sukta 11
AV 3.11 એક ભૈષજ્ય ‘મોચન’ (વિમોચન) સૂક્ત છે. તે દર્દીને યક્ષ્મ (ક્ષય/ક્ષીણતા), ગ્રાહી-ઝપટ/ગ્રહણ, તેમજ મૃત્યુના અનેક સ્વરૂપરૂપ પ્રાણઘાતક અંતોથી ઢીલો કરી મુક્ત કરે છે અને શ્વાસ, જીવનશક્તિ તથા દીર્ઘ આયુષ્ય પુનઃસ્થાપિત કરે છે. શત્રુ શક્તિઓને નામે ઓળખી, તેમની ‘પકડ/પાશ’ને ચિહ્નિત કરીને, પછી ઇન્દ્ર-અગ્નિ અને બૃહસ્પતિ જેવા ઉચ્ચ દૈવી અધિકારનું આવાહન કરી બંધન તોડવામાં આવે છે અને દેહમાં પ્રાણ–અપાન ફરી સ્થિર કરવામાં આવે છે.
Sukta 12
AV 3.12 ગૃહ-પ્રતિષ્ઠાનું સૂક્ત છે. તેમાં શાળા/નિવાસને સ્થિર, કલ્યાણકારી અને સમૃદ્ધ નિવાસસ્થાન તરીકે સ્થાપિત કરવામાં આવે છે; ઋત અને તેજસ્વી વ્યવસ્થા (વિરાજ) ની પાવન શક્તિથી તે વિધિપૂર્વક “ઘડાયેલું” અને પ્રતિષ્ઠિત બને છે. થાંભલા અને કળશકાંઠો/છતની મધ્ય કડી (ridge-beam) દૃઢ રહે, ઘર પર ઉપદ્રવ કરનાર શક્તિઓ તથા શત્રુઓ દૂર હટે, અને ધન તથા અહિતરહિત સંતાન સાથે “સો શરદઋતુઓ” જેટલું દીર્ઘ આયુષ્ય પ્રાપ્ત થાય—એવા આશીર્વાદો તેમાં પ્રાર્થિત છે.
Sukta 13
આ સંક્ષિપ્ત અથર્વવેદીય સૂક્ત જળોને (આપઃ/નદીઓ) આદિ, દેવતાઓ દ્વારા જીતાઈ પ્રાપ્ત થયેલા શુદ્ધિકારક તત્ત્વ તરીકે પ્રતિષ્ઠિત કરે છે. તેમના સાચા નામો અને ઉત્પત્તિ-કથાનું સ્મરણ કરવાથી તેમની ઔષધીય/ચિકિત્સક શક્તિ સક્રિય થાય છે, એમ તે દર્શાવે છે. વરુણની પ્રેરણા અને ઇન્દ્ર દ્વારા જળોના “વિજય”નું સ્મરણ કરીને, સામાન્ય પાણીને પણ પ્રાણ (જીવશ્વાસ) અને વર્ચસ્ (જીવંત તેજ) વહન કરનાર વાહક બનાવી—શુદ્ધિ, રક્ષણ અને પુનઃસ્થાપન માટે ઉપયોગી બનાવે છે.
Sukta 14
આ પૌષ્ટિક સૂક્ત ગોષ્ઠ (ગૌશાળા/વાડો) ને વિધિથી સંસ્કૃત, શક્તિભર્યા કેન્દ્ર તરીકે સ્થાપિત કરે છે. માલિકના રક્ષણ હેઠળ પશુઓને એકત્ર કરવું, સ્થિર રીતે વસાવવું અને પરસ્પર સુસંગતિમાં બાંધી રાખવું—એ રીતે ગોષ્ઠનું વર્ણન થાય છે. પશુઓ વિખેરાઈ ન જાય તે અટકાવવું, તેમની વૃદ્ધિ અને પ્રજનન-સમૃદ્ધિ સુરક્ષિત કરવી, અને ખાસ કરીને નવા જન્મ તથા ઝુંડ ફરી એકત્ર થવાના નાજુક સમયે, વાડાને સતત રયિ (દ્રવ્ય-સંપત્તિ) અને સુભૂતિ (કલ્યાણ) નો સ્ત્રોત બનાવવો—આ સૂક્તનો આશય છે.
Sukta 15
આ સૂક્ત વેપારી માટેનું પ્રસ્થાન-મંત્ર છે: ઇન્દ્રના નેતૃત્વ હેઠળ વેપાર અને મુસાફરીને વિધિપૂર્વક ‘ગતિમાં’ મૂકે છે, અને માર્ગ શત્રુત્વપૂર્ણ શક્તિઓ તથા અચાનક ઉપદ્રવ/અપશકુનથી નિર્મળ અને સુરક્ષિત રહે તેવી પ્રાર્થના કરે છે. તે મૂડીને પણ પવિત્ર બનાવી—બજારમાં લઈ ગયેલું ધન/માલ વૃદ્ધિ સાથે પાછું આવે, અને અગ્નિ અર્પણ દ્વારા દૈવી અનુગ્રહ સ્થિર કરી સ્પર્ધકોની વૈરતા તથા પડોશીજનની હાનિથી રક્ષા કરે—એવી વિનંતી કરે છે.
Sukta 16
આ પૌષ્ટિક સૂક્ત ઉષસ્ (પ્રભાત)ની સંધિકાળની શક્તિને વિધિમાં “લાવી આપનાર” વાહક તરીકે રૂપાંતરિત કરીને, ભગાને—વ્યક્તિને ફાળવાયેલ ભાગ્ય, હિસ્સો અને ઉપભોગ્ય સમૃદ્ધિ—યજમાનના જીવનમાં લાવવા પ્રાર્થના કરે છે. તે સમૃદ્ધિને દેવતાઓ દ્વારા વહેંચાતો ‘ભાગ’ (ભગ) તરીકે રજૂ કરે છે, જે સર્વ વર્ગોને ઉપલબ્ધ છે; અને કાર્યો સફળ થાય તે માટે ભગા સાધકના આગળ માર્ગ સાફ કરનાર નેતા સમાન ચાલે, એવી વિનંતી કરે છે. ઋગ્વેદીય ઉષસ્-છબીઓ (રથ, ઇનામ જીતનાર ઘોડા) ઉધાર લઈને, દિવસની અને વિધિની શરૂઆતમાં જ સદભાગ્ય ઝડપથી અને દૃશ્યરૂપે આવી પહોંચે, એવી કામના વ્યક્ત કરે છે.
Sukta 17
આ ક્ષેત્ર-સૂક્ત હળ ચલાવવાની ક્રિયા અને સીતાં (હળની રેખા/ફરો)નું સંસ્કાર-અભિષેક કરીને ખેતરને પોષણ, વરસાદી ભેજ અને સ્થિર વૃદ્ધિનું પાત્ર બનાવે છે. અભિષેક અને ‘મંજૂરી/અનુમોદન’ની પ્રતિમાઓ (વિશ્વે દેવાઃ, મરુત) દ્વારા તે કૃષિકર્મને દૈવી મંજૂરી પ્રાપ્ત વિધિમાં રૂપાંતરિત કરે છે; પરિણામે દૂધ જેવી સમૃદ્ધિ (પયસ), ઘી-સમૃદ્ધ બળ (ઘૃત) અને સમૃદ્ધ પાકો પ્રાપ્ત થાય છે.
Sukta 18
AV 3.18 એક સંક્ષિપ્ત અથર્વણીય મંત્ર-ચાર્મ છે. તેમાં ઓષધી/વનસ્પતિ (વનૌષધી-શક્તિ) અને બળપૂર્વક કાર્ય કરાવતી મંત્રશક્તિને પ્રેરિત કરીને પ્રતિસ્પર્ધી સહપત્નીને હાંકી કાઢવી અને પતિનું સ્નેહબંધન માત્ર કર્ત્રી સાથે જ વિશિષ્ટ રીતે સ્થિર કરવું—એ મુખ્ય ઉદ્દેશ છે. શક્તિશાળી ઔષધિને ખોદી કાઢી તેનો પ્રયોગ કરવાની વ્યવહારિક ક્રિયા, ‘હું ઉપર; તે નીચે’ જેવી સામાજિક-સ્થાનિક પ્રભુત્વની સૂત્રવાણી સાથે જોડાય છે; તેમજ પાણી જેમ પોતાના માર્ગે વહે છે તેમ પતિનું પ્રેમ કર્ત્રી તરફ જ વહે—એવી મનને દિશા આપતી કલ્પનાઓ અહીં વપરાય છે.
Sukta 19
AV 3.19 એક સંક્ષિપ્ત યુદ્ધ-મંત્ર છે. અથર્વણિક બ્રહ્મબળ દ્વારા તે રાજાની સેના અને શસ્ત્રોને અભિષેકિત કરીને, તેમને અગ્નિના કૂહાડા અને ઇન્દ્રના વજ્ર જેવા દિવ્ય આદર્શોથી પણ “વધુ તીક્ષ્ણ” બનાવે છે, જેથી યુદ્ધમાં તેઓ અપ્રતિહત રહે. સાથે સાથે તે શત્રુસેનાને અપમાનિત કરીને તેમની શક્તિ ક્ષીણ કરે છે અને પુરોહિતના અધિકાર હેઠળ પોતાના પક્ષને ઉન્નત કરે છે. અંતે, મંત્રથી તીક્ષ્ણ કરાયેલો બાણ છોડીને શત્રુના વીરોને બચાવનો માર્ગ ન રહે તે રીતે પાડી દેવા માટેનો સીધો ક્ષેપણ-મંત્ર આપી સૂક્ત પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 20
AV 3.20 એક પૌષ્ટિક સૂક્ત છે, જે સમૃદ્ધિ (રયિ)ને સામાજિક સૌહાર્દ સાથે જોડે છે: યોગ્ય રીતે પ્રજ્વલિત યજ્ઞશક્તિમાંથી ધન ઉત્પન્ન થાય અને સભામાં તે સ્વેચ્છાદાનરૂપ ઉદારતાથી પરિભ્રમણ કરે. તેમાં અગ્નિ (યજ્ઞાસન અને વૃદ્ધિકર્તા) તથા ઇન્દ્ર–વાયુ (બળ અને પ્રાણશ્વાસની સંયુક્ત શક્તિઓ) નામની દૈવી ‘યુગલ’નું આહ્વાન કરીને, બધા ભાગીદારો એકમનથી, ગોઠબાજી વિના, અને દાન કરવા તરફ ઝુકાવ ધરાવીને બેસે એવી પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.