Anuvaka 2
मुख्य विषय: घर, पाणी, गोठा/गोष्ठ आणि शेत अशा प्रमुख स्थळांचे अभिषेक करून, तसेच व्यापार, प्रेम व युद्ध यांसारख्या मानवी कर्तृत्वशक्तीला समर्थ करून, जीवनरक्षण—आरोग्य, गृहस्थैर्य, उपजीविका, संतती आणि सामाजिक व्यवस्था—साध्य करणारी यज्ञीय तंत्रे. उपविषय: यक्ष्मा/मृत्यूतून मोचन; पवित्र आपः (जल) यांच्या द्वारा शुद्धी व उपचार; घर व उंबरठ्याचे संस्कार करून स्थैर्य व समृद्धी; गोठ्यात पशूंची एकजूट व संरक्षण; व्यापार–प्रवासास अनुकूलता, तसेच प्रेम व युद्धकर्मात विजयप्राप्ती.
Suktas in Anuvaka 2
Sukta 11
AV 3.11 हे भैषज्य ‘मोचन’ (विमोचन) सूक्त आहे. ते रुग्णाला यक्ष्मा (क्षय/क्षीणता), ग्राही-आकड/ग्रहण, तसेच मृत्युच्या अनेक रूपांतील प्राणघातक अंतांपासून सैल करून मुक्त करते आणि श्वास, जीवनशक्ती व दीर्घायुष्य पुनःस्थापित करते. शत्रू शक्तींना नावाने ओळखून, त्यांच्या ‘पकड/पाशा’ची निशाणी करून, नंतर इंद्र-अग्नी व बृहस्पती यांच्या उच्च दैवी अधिकाराचे आवाहन करून बंध तोडला जातो आणि देहात प्राण–अपान पुन्हा स्थिर केले जातात.
Sukta 12
AV 3.12 हे गृह-प्रतिष्ठेचे सूक्त आहे. यात शाळा/निवासस्थानाला स्थिर, कल्याणकारी व समृद्ध निवास म्हणून प्रतिष्ठित केले जाते; ऋत आणि तेजस्वी व्यवस्था (विराज) यांच्या पवित्र शक्तीने ते विधिपूर्वक “घडविले” व स्थापन केले जाते. खांब आणि कळसकडी (ridge-beam) दृढ उभे राहावेत, घराला त्रास देणारे उपद्रवी व शत्रू दूर पळावेत, आणि धन व अहितरहित संततीसह “शंभर शरद्ऋतू” इतके दीर्घायुष्य लाभावे, अशी आशीर्वाद-प्रार्थना यात आहे.
Sukta 13
हा लघु अथर्ववैदिक सूक्त जलांना (आपः/नद्या) आद्य, देवांनी जिंकून मिळवलेल्या शुद्धीकरणकर्त्या शक्ती म्हणून प्रतिष्ठित करतो. त्यांच्या खऱ्या नावांचे आणि उत्पत्ती-कथेचे स्मरण केल्याने त्यांची औषधी/उपचारक शक्ती जागृत होते, असे तो सूचित करतो. वरुणाची प्रेरणा आणि इंद्राने जलांचे “जिंकणे” या कथनाचा आधार घेऊन, सामान्य पाण्यालाच प्राण (जीवश्वास) व वर्चस् (जीवनतेज) वाहून आणणारे माध्यम बनवतो—शुद्धी, संरक्षण आणि पुनर्स्थापनासाठी.
Sukta 14
हे पौष्टिक सूक्त गोष्ठ (गोठा/गोठण) याला विधिपूर्वक शक्तियुक्त केंद्र म्हणून स्थापन करते. मालकाच्या रक्षणाखाली गुरे एकत्र गोळा होऊन स्थिरपणे वसावीत, परस्पर सुसंवादात बांधली जावीत, असा या स्थळाचा हेतू सांगितला आहे. गुरे विखुरू नयेत याची प्रतिबंधक व्यवस्था करणे, त्यांची भरभराट व प्रजनन-समृद्धी सुरक्षित करणे, आणि विशेषतः नव्या जन्माच्या व कळप पुन्हा एकत्र येण्याच्या नाजूक क्षणी, गोठ्याला सतत रयी (द्रव्य-समृद्धी) व सुभूती (कल्याण) देणारा स्रोत बनवणे—हा या सूक्ताचा उद्देश आहे.
Sukta 15
हे सूक्त व्यापाऱ्याचे प्रवास-आरंभाचे मंत्र आहे: इंद्राच्या नेतृत्वाखाली व्यापार व प्रवास विधिपूर्वक ‘चालू’ व्हावा म्हणून, मार्ग शत्रुत्वकारी शक्तींपासून आणि आकस्मिक उपद्रव/अपशकुनांपासून मोकळा व सुरक्षित व्हावा अशी प्रार्थना करते. तसेच भांडवलालाही पवित्र मानून—बाजारात नेलेले धन/माल वाढीसह परत यावे, आणि अग्नी अर्पणाद्वारे दैवी कृपा स्थिर करून स्पर्धकांची वैरभावना व शेजारधर्मीयांची हानी यांपासून संरक्षण करावा—अशी विनंती करते.
Sukta 16
हे पौष्टिक सूक्त उषस् (प्रभात) यांच्या संधिकालीन शक्तीला यज्ञकर्मातील “आणून देणारा” वाहक मानून, भगा—व्यक्तीस मिळणारा नियत भाग्यांश, वाटा आणि उपभोग्य समृद्धी—यजमानाच्या जीवनात आणण्याची प्रार्थना करते. समृद्धी ही देवांनी वितरित केलेली ‘भाग’ (भगा) आहे, ती सर्व स्तरांना उपलब्ध आहे, असे ते मांडते; आणि उपक्रम सफल व्हावेत म्हणून भगा साधकाच्या पुढे मार्ग मोकळा करणाऱ्या अग्रनेत्याप्रमाणे जावा, अशी विनंती करते. ऋग्वेदीय उषस्-प्रतिमांचा (रथ, बक्षीस जिंकणारे घोडे) आधार घेऊन, दिवसाच्या आणि विधीच्या अगदी प्रारंभीच सुभाग्य वेगाने व स्पष्टपणे येवो, अशी अपेक्षा व्यक्त करते.
Sukta 17
हे क्षेत्र-सूक्त नांगरणीची क्रिया आणि सीता (नांगराची रेघ/फरो) यांचे संस्कार करून शेताला पोषण, पावसाची ओल आणि स्थिर वाढ यांचे पात्र बनवते. अभिषेक आणि ‘संमती/मान्यता’च्या प्रतिमांद्वारे (विश्वे देवाः, मरुत) ते कृषिश्रमाला दैवी मान्यतेचा विधी ठरवते; परिणामी दूधासारखी समृद्धी (पयस), तुपसमृद्ध शक्ती (घृत) आणि भरभराटीची पिके प्राप्त होतात.
Sukta 18
AV 3.18 हे संक्षिप्त अथर्वणीय आकर्षण-मंत्रसूक्त आहे. यात ओषधी/वनस्पती (वनौषधी-शक्ती) आणि बळजबरीची मंत्रशक्ती जागृत करून प्रतिस्पर्धी सहपत्नीला दूर हाकलणे व पतीचे प्रेम केवळ कर्त्रीकडेच दृढ करणे हा हेतू आहे. प्रभावी औषधी उपटून/खणून काढून तिचा प्रयोग करण्याचा व्यवहार्य विधी, ‘मी वर; ती खाली’ अशा सामाजिक-स्थानिक वर्चस्वाच्या सूत्रांशी जोडला आहे; तसेच पाण्याप्रमाणे आपल्या वाटेने वाहत जावे तसे पतीचे अनुराग कर्त्रीकडेच वाहावा, अशी मनोवळण देणारी प्रतिमा येथे येते.
Sukta 19
AV 3.19 हा संक्षिप्त युद्धमंत्र आहे. अथर्वणिक ब्रह्मबलाने तो राजाच्या सैन्याचे व शस्त्रांचे अभिषेक-संस्कार करतो, आणि त्यांना अग्नीची कुऱ्हाड व इंद्राचा वज्र यांसारख्या दैवी आदर्शांपेक्षा “अधिक धारदार” करून रणांगणात अजेय बनवतो. त्याच वेळी तो शत्रुसैन्याला अपमानित करून त्यांची शक्ती शोषून घेतो, आणि पुरोहिताच्या अधिकाराखाली आपल्या पक्षाला उन्नत करतो. शेवटी, मंत्राने धार लावलेला बाण सोडून शत्रूच्या वीरांना पळून जाण्याचा मार्ग न ठेवता पाडून टाकावा, असा थेट क्षेपण-शापमंत्र देऊन सूक्त समाप्त होते.
Sukta 20
AV 3.20 हे एक पौष्टिक सूक्त आहे. ते समृद्धी (रयी) आणि सामाजिक सलोखा यांना जोडते: योग्य रीतीने प्रज्वलित झालेल्या यज्ञशक्तीतून धन उत्पन्न व्हावे आणि सभेत ते स्वेच्छादानरूप उदारतेने फिरावे. यात अग्नी (यज्ञाचे आसन व वाढविणारा) आणि इंद्र–वायू (बल व प्राणश्वास यांच्या संयुक्त शक्ती) या दैवी ‘युती’चे आवाहन करून, सर्व सहभागी एकचित्ताने, गटबाजीविना, आणि दान करण्यास प्रवृत्त होऊन बसावेत अशी प्रार्थना आहे.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.