Anuvaka 2
ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਰਿਤੁਅਲ ਤਕਨੀਕਾਂ—ਸਿਹਤ, ਘਰ, ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ, ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਨ ਲਈ ਘਰ, ਜਲ (ਆਪਃ), ਗੋਸ਼ਠ/ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਅਤੇ ਖੇਤ ਵਰਗੀਆਂ ਮੁੱਖ ਥਾਵਾਂ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਵਪਾਰ, ਪ੍ਰੇਮ, ਯੁੱਧ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਕਰਤ੍ਰਿਤਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਬਲ ਦੇਣਾ। ਉਪ-ਵਿਸ਼ੇ: ਯਕਸ਼ਮਾ/ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ; ਪਵਿੱਤਰ ਜਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ ਅਤੇ ਚਿਕਿਤਸਾ; ਘਰ ਅਤੇ ਦੇਹਲੀਜ਼/ਸੀਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਸਥਿਰਤਾ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ; ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ; ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਲਾਭ-ਰੱਖਿਆ।
Suktas in Anuvaka 2
Sukta 11
AV 3.11 ਇੱਕ ਭੈਸ਼ਜ੍ਯ ‘ਮੋਚਨ’ ਸੂਕਤ ਹੈ, ਜੋ ਰੋਗੀ ਨੂੰ ਯਕ੍ਸ਼ਮ (ਖ਼ਸਰਾ/ਖ਼ਰਾਬੀ ਨਾਲ ਘੁਲਾਉਂਦੀ ਬਿਮਾਰੀ), ਗ੍ਰਾਹੀ-ਪਕੜ (ਝਪਟ/ਵਸ਼ੀਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਕੜ), ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ (ਘਾਤਕ ਅੰਤਾਂ) ਤੋਂ ਢਿੱਲਾ ਕਰਕੇ ਛੁਡਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਹ, ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਮੁੜ ਬਹਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੈਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ‘ਪਕੜ/ਪਾਸ਼’ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਇੰਦਰ–ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਆਦਿ ਉੱਚੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਸੱਦ ਕੇ ਬੰਧਨ ਤੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ–ਅਪਾਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Sukta 12
AV 3.12 ਘਰ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਸੂਕਤ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਲਾ/ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਕ੍ਰਮ (ਵਿਰਾਜ) ਦੁਆਰਾ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ “ਘੜਿਆ” ਹੋਇਆ, ਸਥਿਰ, ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਵਸੇਬਾ ਬਣਾਕੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖੰਭਿਆਂ ਅਤੇ ਛੱਤ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਾਲੀ ਕੜੀ (ਰਿਜ਼-ਬੀਮ) ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ, ਘਰ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਭਜਾਉਣ, ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਉਮਰ—“ਸੌ ਸ਼ਰਦਾਂ”—ਧਨ-ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਅਖੰਡ/ਅਹਿਤ-ਰਹਿਤ ਸੰਤਾਨ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਦੀ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 13
ਇਹ ਛੋਟਾ ਅਥਰਵਵੇਦੀ ਸੂਕਤ ਜਲਾਂ (ਆਪਃ/ਨਦੀਆਂ) ਨੂੰ ਆਦਿ-ਕਾਲੀਨ, ਦਿਵ੍ਯ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜਿੱਤ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਕਥਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਿਕਿਤਸਕ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਗ੍ਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਰੁਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਵੱਲੋਂ ਜਲਾਂ ਨੂੰ “ਜਿੱਤਣ” ਦੀ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਸਿਮਰ ਕੇ, ਇਹ ਆਮ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ (ਜੀਵ-ਸ਼ਵਾਸ) ਅਤੇ ਵਰਚਸ (ਜੀਵੰਤ ਤੇਜ) ਦਾ ਵਾਹਕ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ—ਸ਼ੁੱਧੀ, ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਲਈ।
Sukta 14
ਇਹ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਸੂਕਤ ਗੋਸ਼ਠੇ (ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ ਬਾੜਾ/ਖੁਰਲੀ) ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਿਤੂਅਲਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ-ਭਰਿਆ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਸ਼ੂ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ, ਟਿਕਦੇ ਅਤੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਹੇਠ ਸਥਿਰ ਸਹਿਮਤੀ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਝੁੰਡ ਨੂੰ ਚਿੱਥੜਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣਾ, ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਉਰਵਰਤਾ ਨੂੰ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਨਵੇਂ ਜਨਮ ਤੇ ਝੁੰਡ ਦੀ ਮੁੜ-ਏਕਤਾ ਦੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਵੇਲੇ ਗੋਸ਼ਠੇ ਨੂੰ ਰਯਿ (ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਧਨ) ਅਤੇ ਸੁਭੂਤੀ (ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ) ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਸਰੋਤ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ।
Sukta 15
ਇਹ ਸੂਕਤ ਵਪਾਰੀ ਦੀ ਰਵਾਨਗੀ-ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ: ਇੰਦਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ “ਚਾਲੂ” ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਹ ਵੈਰੀ ਤਾਕਤਾਂ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਰਾਰਤ/ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਰਹੇ। ਇਹ ਪੂੰਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਦੁਕਾਨ/ਬਾਜ਼ਾਰ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਵੇ ਉਹ ਵਧ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਵੇ; ਅਗਨੀ ਹਵਨ-ਅਰਪਣ ਰਾਹੀਂ ਦਿਵਿਆ ਕਿਰਪਾ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਤੇ ਪੜੋਸ ਦੀ ਹਾਨੀ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।
Sukta 16
ਇਹ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਸੂਕਤ ਉਸ਼ਸ (ਪ੍ਰਭਾਤ) ਦੀ ਸੰਧਿਕਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ‘ਲਿਆਉਣ’ ਵਾਲੇ ਰਸਮੀ ਵਾਹਕ ਵਜੋਂ ਰੂਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਭਗ—ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਿੱਸਾ, ਭਾਗ ਅਤੇ ਭੋਗਯ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ—ਯਜਮਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆਵੇ। ਇਹ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾਈ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹਿੱਸਾ (ਭਗ) ਮੰਨ ਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਦਰਜੇ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗ ਸਾਧਕ ਦੇ ਅੱਗੇ ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਲੇ ਨੇਤਾ ਵਾਂਗ ਚਲੇ ਤਾਂ ਜੋ ਉਪਰਾਲੇ ਸਫਲ ਹੋਣ। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਿਗਵੇਦੀ ਪ੍ਰਭਾਤ-ਚਿੱਤਰ (ਰਥ, ਇਨਾਮ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਘੋੜੇ) ਲੈ ਕੇ, ਸ਼ੁਭ-ਭਾਗ ਦਿਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਆਰੰਭ ‘ਤੇ ਹੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ—ਇਹ ਭਾਵ ਉਭਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Sukta 17
ਇਹ ਖੇਤਰ-ਸੂਕਤ ਹਲ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਸੀਤਾ (ਹਲ ਦੀ ਲਕੀਰ/ਨਾਲੀ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਖੇਤ ਪੋਸ਼ਣ, ਵਰਖਾ ਦੀ ਨਮੀ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਵਾਧੇ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣੇ। ਅਭਿਸੇਕ ਅਤੇ ‘ਮਨਜ਼ੂਰੀ’ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ (ਵਿਸ਼ਵੇ ਦੇਵਾਃ, ਮਰੁਤ) ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਖੇਤੀ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ-ਅਨੁਮੋਦਿਤ ਰੀਤ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੁੱਧ-ਵਾਂਗ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ (ਪਯਸ), ਘਿਉ-ਭਰੀ ਤਾਕਤ (ਘ੍ਰਿਤ) ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਫ਼ਸਲਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇ।
Sukta 18
AV 3.18 ਇਕ ਸੰਖੇਪ ਆਥਰਵਣਿਕ ਟੋਣਾ-ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ, ਜੋ ਓਸ਼ਧੀ/ਵਨਸਪਤੀ ਦੀ ਪੌਧਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਬਲਪੂਰਵਕ ਮੰਤ੍ਰ-ਬਲ ਨੂੰ ਜਾਗ੍ਰਤ ਕਰਕੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਸੌਤਣ ਨੂੰ ਦੂਰ ਭਜਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਤੀ ਦੀ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਦਾਂਪਤਿ-ਲਗਨ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਹਾਰਕ ਕਰਮ (ਤਾਕਤਵਰ ਜੜੀ-ਬੂਟੀ ਨੂੰ ਖੋਦ ਕੇ ਕੱਢਣਾ ਅਤੇ ਵਰਤਣਾ) ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ-ਸਥਾਨਕ ਦਬਦਬੇ ਵਾਲੀਆਂ ਉਕਤੀਆਂ ਨਾਲ (“ਮੈਂ ਉੱਪਰ ਹਾਂ; ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਹੈ”) ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋੜਨ ਵਾਲੀ ਤਸਵੀਰਕਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਰਾਹੇ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪਤੀ ਦਾ ਪਿਆਰ ਕਰਤਰੀ ਵੱਲ ਹੀ ਵਹੇ।
Sukta 19
AV 3.19 ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਯੁੱਧ-ਟੋਣਾ/ਮੰਤਰ ਹੈ ਜੋ ਅਥਰਵਣਿਕ ਬ੍ਰਹਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਦੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਨਮੂਨਿਆਂ—ਅਗਨੀ ਦੀ ਕੁਹਾੜੀ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਵਜ੍ਰ—ਤੋਂ ਵੀ “ਵਧੇਰੇ ਤਿੱਖਾ” ਬਣਾ ਕੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਅਪਰਾਜਿਤ/ਅਟੱਲ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਵੈਰੀ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਰੁਸਵਾ ਕਰਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਿਚੋੜਦਾ ਤੇ ਖੋਖਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹੇਠ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਿੱਧੇ ਮਿਸ਼ਾਈਲ-ਮੰਤਰ ਵਾਂਗ ਮੰਤਰ-ਧਾਰ ਕੀਤੇ ਤੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੈਰੀ ਸੂਰਮਿਆਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਬਚਾਅ ਦੇ ਮਾਰ ਗਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Sukta 20
AV 3.20 ਇੱਕ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਸੂਕਤ ਹੈ ਜੋ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ (ਰਯਿ) ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ: ਧਨ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਯਜ੍ਞ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਅਤੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ਦਿਲੀ ਨਾਲ ਦਾਨ ਵਜੋਂ ਫੈਲੇ। ਇਹ ਅਗਨੀ ਨੂੰ (ਯਜ੍ਞ-ਆਸਨ ਅਤੇ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ) ਅਤੇ ਇੰਦਰ–ਵਾਯੂ ਨੂੰ (ਬਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਵਾਸ ਦੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਜੋਂ) ਦਿਵ੍ਯ ‘ਜੋੜੀ’ ਵਜੋਂ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਭਾਗੀਦਾਰ ਇਕ-ਮਨ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠਣ, ਧੜਾਬੰਦੀ/ਫੁੱਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਦਾਨ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਣ।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.