अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः—आयुः-रक्षणाय विधीयमानाः कर्म-तन्त्राः; गृह-आपः-गोष्ट-क्षेत्रादि प्रमुख-स्थानानां अभिषेक-प्रतिष्ठाभिः आरोग्यं, गृहस्थैर्यं, आजीविका, प्रजाजननं, सामाजिक-व्यवस्था च साध्यते; तथा वाणिज्ये, प्रेम्णि, युद्धे च मानवीय-कर्तृत्वस्य बलवर्धनं क्रियते। उपविषयाः—(१) यक्ष्म-मृत्युभ्यां मोचनम्, (२) पवित्राभिर् आपोभिः शुद्धिः चिकित्साश्च, (३) गृह-द्वार-सीमा-प्रतिष्ठा स्थैर्य-समृद्ध्यर्थम्, (४) गोष्ठे पशूनां सङ्घटनं रक्षणं च, (५) वाणिज्य-यात्रा-लाभस्य साधनम्।
अथर्ववेदस्य ३.११ सूक्तं भैषज्यं मोचनसूक्तं च, यत् यक्ष्मात् (क्षयव्याधेः), ग्रहिग्राहात्, नानाविधमृत्युभ्यश्च रोगिणं विमुञ्चति, श्वासं तेजो बलं च पुनः स्थापयति, दीर्घायुषं च ददाति। अस्य क्रिया शत्रुशक्तीनां नामग्रहणेन, तेषां ‘ग्रह’ ‘पाश’ इत्यादिबन्धस्य परिचयेन, ततः परं दिव्याधिकारस्य—विशेषतः इन्द्राग्न्योः बृहस्पतेश्च—आह्वानेन बन्धच्छेदं कृत्वा देहे प्राणापानयोः पुनः प्रतिष्ठापनेन सिद्ध्यति।
अथर्ववेदस्य ३.१२ सूक्तं गृहप्रतिष्ठासूक्तम्। अत्र शाला/गृहं ऋतेन विराजा च तेजस्विन्या व्यवस्थया च विधिवत् “निर्मीयते” इव, स्थिरं शिवं समृद्धं च निवासस्थानं प्रतिष्ठाप्यते। स्तम्भान् प्राग्वंशं च दृढतया तिष्ठन्तु इति आशीर्भिः, गृहपीडकाश्च शत्रूंश्च अपहन्तु, आयुः शरदः शतं, धनं च अविहतं प्रजां च सुरक्षितां प्राप्नुयादिति प्रार्थ्यते।
अयं संक्षिप्तोऽथर्ववेदिकः सूक्तः आपः (नद्यः) आद्याः, देवैर्जिताः, परमपावन्यः इति प्रतिष्ठापयति। तासां सत्यनामानि तथा उत्पत्तिकथां स्मारयित्वा तेषां भैषज्यशक्तिं प्रबोधयति। वरुणस्य प्रेरणां इन्द्रस्य च ‘आपां जयम्’ अनुस्मृत्य, साधारणं जलं प्राणस्य (जीववायोः) वर्चसश्च (तेजसो) वहनं कृत्वा, शौचाय रक्षायै पुनरुत्थानाय च उपयुङ्क्ते।
अयं पौष्टिकः सूक्तः गोष्ठं (गोशालां) मन्त्रपूतं केन्द्रं कृत्वा तत्र गवां सङ्ग्रहं, निवेशनं, बन्धनं च स्वामिरक्षणे स्थिरसामञ्जस्येन स्थापयति। अस्य प्रयोजनं गवां विक्षेप-निवारणं, वर्धनं प्रजननं च सुरक्षितं कर्तुं, तथा विशेषतः प्रसवकाले नवजातस्य रक्षणे तथा यूथस्य पुनः-संयोगे गोष्ठं निरन्तरं रयि-द्रव्यसमृद्धेः सुभूतेश्च स्रोतः कर्तुम्।
अयं सूक्तः वणिजां प्रस्थान-मङ्गलः। इन्द्रस्य नेतृत्वे व्यापार-यात्रे विधिवत् प्रवर्तयति; मार्गं शत्रुभ्यः आकस्मिक-विघ्नेभ्यश्च विशोधयितुं प्रार्थयते। धनं पूज्यत्वेन प्रतिष्ठापयति—यत् किञ्चिद् विपण्यां नीयते तत् वर्धितं प्रत्यागच्छत्विति; अग्निश्च हविषा देवप्रसादं दृढीकृत्य स्पर्धा-पार्श्विक-उपद्रवेभ्यः रक्षां करोत्विति।
अयं पौष्टिकः सूक्तः उषसः सन्धिक्षणशक्तिं यज्ञे वहनरूपेण विनियोज्य, यजमानस्य जीवने भगं—नियतं भाग्यं, स्वभागं, भोग्यसमृद्धिं च—आनयतीति प्रार्थयते। समृद्धिं देवैर्वितीर्णो भाग इति निरूप्य, स सर्वेषां वर्णानां प्रति सुलभ इति दर्शयति; तथा च कर्मसिद्ध्यर्थं भगः साधकस्य पुरतः पथप्रशोधक-नेतृवत् गच्छत्विति याचते। ऋग्वेदीय-प्रभातचित्राणि (रथः, जयिनोऽश्वाः) उपजीव्य, दिवसस्य आदौ एव यज्ञस्य च आरम्भे सुभगता शीघ्रं प्रत्यक्षं च आगच्छत्विति भावयति।
अयं क्षेत्रसूक्तः सीतां (लाङ्गलरेखां) च कर्षणकर्म च अभिषिञ्चति, येन क्षेत्रं पोषणस्य वर्षार्द्रतायाः स्थिरवृद्धेश्च पात्रं भवति। विश्वे देवाः मरुतश्च अनुमोदन-प्रतिमाभिः अस्य कृषिकर्मणो दिव्यं संमतिं ददति; एवं कर्म देवताभिरनुज्ञातं विधिरूपं भवति, यतः पयःसदृशं बहुलं, घृतसमृद्धं बलं, समृद्धाः सस्यसम्पदश्च जायन्ते।
अथर्वणीयः संक्षिप्तोऽयं मन्त्रसमूहः ओषध्याः/वनस्पतेः शक्तिं तथा च वशीकरणात्मक-मन्त्रबलं समाहूय सौत्यम् (सपत्नीं) अपसारयति, एकपत्नीभावं च दृढयति। अत्र कर्मोपायः—प्रभाववतीम् ओषधिं खनित्वा प्रयोजयितुम्—सामाजिक-स्थानिक-प्रभुत्ववाक्यैः (“अहं उच्चा; सा अधरा”) सह संयुज्यते, तथा च मनोनियन्त्रण-प्रतिमाभिः पत्याḥ स्नेहः कर्त्रीं प्रति जलधारावत् स्वमार्गेण प्रवाहयितुं कल्प्यते।
अथर्ववेदस्य ३.१९ सूक्तं संक्षिप्तं युद्धाभिचारिकं मन्त्रः। अत्र अथर्वणो ब्रह्मणा राज्ञः सेनां तस्य च आयुधानि अभिषिच्य संस्करोति, येन तानि देवनिदर्शनात् अपि तीक्ष्णतराणि भवन्ति—अग्नेः परशोः, इन्द्रस्य वज्रस्य च अतिशयेन—तस्मात् रणमध्येऽप्रतिहतानि जयकराणि च। सहैव शत्रुसेनां लज्जयति, बलं तेजश्च तस्याः शोषयति, स्वपक्षं तु पुरोहिताधिकारात् उन्नयति। अन्ते प्रत्यक्ष-शरमन्त्रेण मन्त्रसंस्कृतं शरं प्रेषयति, यः शत्रुवीरान् निघ्नाति, न च तेषां पलायनमार्गो भवति।
अथर्ववेदस्य ३.२० सूक्तं पौष्टिकं स्याम्—यत्र समृद्धिः (रयिः) सामाजिकेन सौहार्देन सह संबध्यते। यथाविधि प्रज्वालितेन यज्ञतेजसा धनसमुदयः स्यात्, तत् सभायां स्वेच्छादानरूपेण परिभ्रमेत इति भावः। अत्र अग्निं (यज्ञासनं वर्धयिता च) तथा इन्द्रवायू (बलस्य प्राणशक्तेश्च संयुक्तौ) इति दिव्यौ सहकारिणौ आह्वयति, येन सर्वे सहभागी एकमनसः निष्पक्षाः कलहवर्जिताः स्युः, दानाय च प्रवृत्ताः।
Ritual technologies for securing life—health, home, livelihood, fertility, and social order—by consecrating key spaces (house, waters, byre, field) and empowering human agency (trade, love, war).
Illness-recovery and longevity; purifying bath/river rites; moving into or stabilizing a dwelling; keeping cattle settled and safe; launching journeys and commerce; attracting fortune at daybreak; ensuring agricultural yield; resolving marital rivalry; empowering a king’s army; building prosperity with social concord.
They apply Atharvanic mantra to stabilize core supports of life—health and longevity, purified space, home and cattle, trade and travel, agricultural increase, marital control, martial power, and prosperity in the assembly.
3.16 brings Bhaga through Uṣas (daily fortune), 3.20 frames wealth as socially harmonized and ritually generated, 3.15 supports trade and travel, 3.17 consecrates ploughing and the furrow for yield, and 3.14 stabilizes cattle-wealth in the byre.
Yes. Healing and purification are central in 3.11 (release from yakṣma/mṛtyu) and 3.13 (Waters as purifiers), while coercive aims appear in 3.18 (expelling a rival co-wife) and 3.19 (martial consecration to overpower enemies).
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
