Adhyaya 365
Chapter 365 — क्षत्रविट्शूद्रवर्गाः (The Classes of Kṣatriyas, Vaiśyas, and Śūdras)
અગ્નિદેવ કોશ-ક્રમમાં સમાજ અને રાજ્યવ્યવહારની સંજ્ઞાઓ નિર્ધારિત કરે છે. રાજત્વના ભેદ—રાજન્ય, ક્ષત્રિય/વિરાટ, અધીશ્વર; ચક્રવર્તી, સાર્વભૌમ, મંડલેશ્વર—અને મંત્રી-અમલાતંત્ર—મંત્રિન, ધી-સચિવ, અમાત્ય, મહામાત્ર—વર્ણવે છે; ન્યાય તથા રાજસ્વ દેખરેખના પદ—પ્રાડ્વિવાક, અક્ષદર્શક, ભૌરિક, કનકાધ્યક્ષ। અંતઃપુર-પ્રશાસનમાં અંતર્વંશિક, સૌવિદલ્લ, કંચુકિન, સ્થાપત્ય વગેરે આવે છે. પછી નીતિશાસ્ત્રસંલગ્ન વિષયો—શત્રુ/મિત્ર/ઉદાસીન/પાર્ષ્ણિગ્રાહ, ગુપ્તચર-સૂચક, તાત્કાલિક/વિલંબિત ફળ, દૃશ્ય/અદૃશ્ય કારણભાવ—ઉલ્લેખિત છે. આગળ વૈદ્યકીય તકનીકી નામો, વ્યાકરણમાં લિંગ-નોંધ, અને ધનુર્વેદ—કવચ, વ્યૂહ-ચક્ર-અનીક, અક્ષૌહિણી સુધી ગણતરી, ધનુષ-પ્રત્યંચા-શર-તૂણિર-ખડ્ગ-પરશુ-છરી-શક્તિ-ધ્વજ વગેરે શસ્ત્રનામો. અંતે વૈશ્યજીવન—કૃષિ, વ્યાજ, વેપાર—માપ-તોલ અને નાણાં, ધાતુઓ તથા રસ/રસાયણ, અને શૂદ્ર/અંત્યજ શ્રેણી-વ્યવસાય શબ્દાવલી દ્વારા ધર્મપાલન માટે ચોક્કસ ભાષાની આવશ્યકતા દર્શાવે છે.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे ब्रह्मवर्गो नाम चतुःषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः क्षत्रविट्शूद्रवर्गाः अग्निर् उवाच मूर्धाभिशिक्तो राजन्यो बाहुजः क्षत्रियो विराट् राजा तु प्रणताशेषसामन्तः स्यादधीश्वरः
આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘બ્રહ્મવર્ગ’ નામનો ૩૬૪મો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે. હવે ૩૬૫મો અધ્યાય ‘ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર વર્ગો’ આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—મસ્તકાભિષેક પામેલો રાજન્ય છે; ભુજાજાત ક્ષત્રિય ‘વિરાટ્’ કહેવાય; જેને સર્વ સામંતો નમે તે રાજા અધીશ્વર તરીકે જાણવો।
Verse 2
चक्रवर्ती सार्वभौमो नृपो ऽन्यो मण्डलेश्वरः मन्त्री धीसचिवो ऽमात्यो महामात्राः प्रधानकाः
સર્વત્ર વિજયી સમ્રાટને ‘ચક્રવર્તી’ કહે છે; સર્વભૌમ શાસક રાજા ‘સાર્વભૌમ’ કહેવાય; અને બીજો રાજા ‘મંડલેશ્વર’ (પ્રદેશાધિપતિ) છે. સલાહકાર ‘મંત્રી’, બુદ્ધિશાળી સચિવ ‘ધી-સચિવ’, કાર્યકારી અધિકારી ‘અમાત્ય’; તથા મુખ્ય ઉચ્ચ અધિકારીઓ ‘મહામાત્ર’ અને ‘પ્રધાનક’ કહેવાય।
Verse 3
द्रष्टरि व्यवहाराणां प्राड्विवाकाक्षदर्शकौ भौरिकः कनकाध्यक्षो ऽथाध्यक्षाधिकृतौ समौ
ન્યાયિક વ્યવહારોની દેખરેખ માટે પ્રાડ્વિવાક (મુખ્ય ન્યાયાધિકારી) અને અક્ષદર્શક (હિસાબ-પરીક્ષક) હોવા જોઈએ. તેમ જ ભૌરિક (તોલ-માપ અધ્યક્ષ) અને કનકાધ્યક્ષ (સુવર્ણ/ખજાના અધ્યક્ષ) પદમાં સમાન ગણાય; અને અધ્યક્ષ તથા અધિકૃત પણ અધિકાર-સ્તરે સમાન છે।
Verse 4
अन्तःपुरे त्वधिकृतः स्यादन्तर्वंशिको जनः सौविदल्लाः कञ्चुकिनः स्थापत्याः सौविदाश् च ते
અંતઃપુરમાં (રાજમહેલના આંતરિક વિભાગમાં) નિયુક્ત અધિકારી ‘અંતર્વંશિક’ (વિશ્વસ્ત નપુંસક/અંતઃપુર અધિકારી) હોવો જોઈએ. તેના અધિન ‘સૌવિદલ્લ’ સેવકો, ‘કંચુકિન’ (અંતઃપુર રક્ષક), ‘સ્થાપત્ય’ (નિર્માણ દેખરેખદાર) અને ‘સૌવિદ’ (મહેલ સેવા કર્મી) રહે છે।
Verse 5
षण्डो वर्षवरस्तुल्याः सेवकार्थ्यनुजीविनः विषयानन्तरो राजा शत्रुर्मित्रमतः परं
‘ષંડ’ (નપુંસક) સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ સમાન માનવામાં આવે છે; અને જે સેવા કરીને જીવન નિર્વાહ કરે છે—સેવકો તથા વિનંતિ/અર્થના પર જીવતા અનુજીવી—તેઓ પણ એ જ વર્ગમાં ગણાય છે. પોતાના વિષય (સીમા)ને લગતો રાજા શત્રુ; અને તેના પરનો રાજા મિત્ર માનવામાં આવે છે।
Verse 6
उदासीनः परतरः पार्ष्णिग्राहस्तु पृष्ठतः चरः स्पर्शः स्यात्प्रणिधिरुत्तरः काल आयतिः
‘ઉદાસીન’ દૂર સ્થિત રહે છે; ‘પાર્ષ્ણિગ્રાહ’ પીઠ પાછળ રહે છે. ‘ચર’ને ‘સ્પર્શ’ (સંપર્ક-વાર્તા) કહેવાય; ‘પ્રણિધિ’ને ઉત્તર દિશામાં નિયુક્ત કરે છે. ‘કાલ’ અને ‘આયતિ’ પણ તકનીકી સંજ્ઞાઓ છે.
Verse 7
तत्कालस्तु तदात्वं स्यादुदर्कः फलमुत्तरं अदृष्टं वह्नितोयादि दृष्टं स्वपरचक्रजम्
‘તત્કાલ’ તે છે જે તરત ફળ આપે; ‘ઉદર્ક’ પછીનું પરિણામ છે. ‘અદૃષ્ટ’ અગ્નિ, જળ વગેરે કારણોથી ઉત્પન્ન; ‘દૃષ્ટ’ સ્વપક્ષ અથવા શત્રુપક્ષના ચક્ર/સેનાથી ઉત્પન્ન ફળ છે.
Verse 8
भद्रकुम्भः पूर्णकुम्भो भृङ्गारः कनकालुका प्रभिन्नो गर्जितो मातो वमथुः करशीकरः
‘ભદ્રકુંભ’, ‘પૂર્ણકુંભ’, ‘ભૃંગાર’, ‘કનકાલુકા’, ‘પ્રભિન્ન’, ‘ગર્જિત’, ‘માત’, ‘વમથુ’ અને ‘કરશીકર’—આ બધા વૈદ્યશાસ્ત્રમાં વિશિષ્ટ રોગાવસ્થા/લક્ષણસમૂહ માટેની તકનીકી સંજ્ઞાઓ છે.
Verse 9
स्त्रियां शृणिस्त्वङ्कुशो ऽस्त्री परिस्तोमः कुथो द्वयोः कर्णीरथः प्रवहणं दोला प्रेङ्खादिका स्त्रियां
‘શૃણિ’ સ્ત્રીલિંગ છે. ‘અંકુશ’ સ્ત્રીલિંગ નથી (પુલ્લિંગ). ‘પરિસ્તોમ’ અને ‘કુથ’ દ્વિલિંગ (પુ/નપું) છે. ‘કર્ણીરથ’ અને ‘પ્રવહણ’ વાહન/રથ સૂચવે છે. ‘દોલા’, ‘પ્રેંખા’ વગેરે સ્ત્રીલિંગ છે.
Verse 10
आधोरणा हस्तिपका हस्त्यारोहा निषादिनः भटा योधाश् च योद्धारः कञ्चुको वारणो ऽस्त्रियां
‘આધોરણા’, ‘હસ્તિપકા’, ‘હસ્ત્યારોહા’ અને ‘નિષાદિનઃ’—આ હાથી-સવાર/મહાવત માટેના શબ્દો છે. ‘ભટા’, ‘યોધાઃ’ અને ‘યોદ્ધારઃ’—યોદ્ધા/સૈનિક. ‘કંચુક’ અને ‘વારણ’—હાથીના નામ; તે સ્ત્રીલિંગમાં નહીં (પુ/નપું) વપરાય છે.
Verse 11
शीर्षण्यञ्च शिरस्त्रे ऽथ तनुत्रं वर्म दंशनं आमुक्तः प्रतिमुक्तश् च पिनद्धश्चापिनद्धवत्
‘શીર્ષણ્ય’ અને ‘શિરસ્ત્ર’ મસ્તક-રક્ષણ માટે વપરાય છે. તેમ જ ‘તનુત્ર’, ‘વર્મ’ અને ‘દંશન’ દેહ-કવચ દર્શાવે છે. કવચ અંગે ‘આમુક્ત’ એટલે પહેરેલું, ‘પ્રતિમુક્ત’ એટલે ઉતારેલું, ‘પિનદ્ધ’ એટલે બાંધી/કસીને બાંધેલું, અને ‘અપિનદ્ધવત્’ એટલે જાણે ઢીલું અથવા ન બાંધેલું હોય તેમ કહેવાય છે.
Verse 12
व्यूहस्तु बलविन्यासश् चक्रञ्चानीकमस्त्रियां एकेभैकरथा त्र्यश्वाः पत्तिः पञ्चपदातिकाः
‘વ્યૂહ’ એટલે સેનાનો વ્યૂહાત્મક બલવિન્યાસ. સૈન્ય પરિભાષામાં ‘ચક્ર’ અને ‘અનીક’ પ્રમાણભૂત ગોઠવણી-રચનાઓ છે. એક મૂળ એકમમાં એક હાથી, એક રથ અને ત્રણ ઘોડા હોય છે; અને ‘પત્તિ’ એટલે પાંચ પદાતિઓનો સમૂહ.
Verse 13
पत्त्यङ्गैस्त्रिगुणैः सर्वैः क्रमादाख्या यथोत्तरं सेनामुखं गुल्मगणौ वाहिनी पृतना चमूः
આ તમામ ગોઠવણીઓમાં દરેક અંગ (પત્ત્યંગ) ક્રમશઃ ત્રણગણું વધે છે. યોગ્ય ક્રમમાં તેમના નામ—સેનામુખ, ગુલ્મ, ગણ, વાહિની, પૃતના અને ચમૂ.
Verse 14
अनीकिनी दशानीकिन्यो ऽक्षोहिण्यो गजादिभिः धनुः कोदण्ड+इष्वासौ कोटिरस्याटनी स्मृता
દસ ‘અનીકિની’ મળીને, હાથી વગેરે દળો સહિત, એક ‘અક્ષૌહિણી’ બને છે. તેમાં ધનુષ્યોની સંખ્યા—કોદંડ અને ઇષ્વાસ સહિત—એક કરોડ કહેવાય છે; અને આ પ્રમાણગણના ‘આટની’ તરીકે સ્મરાય છે.
Verse 15
नस्तकस्तु धनुर्मध्यं मौर्वी ज्या शिञ्जिनी गुणः पृषत्कवाणविशिखा अजिह्मगखगाशुगाः
ધનુષ્યના મધ્યભાગને ‘નસ્તક’ કહે છે. ધનુરજ્યા ‘મૌર્વી’ અથવા ‘જ્યા’ કહેવાય; ઝણકાર ઉત્પન્ન કરતી જ્યા ‘શિઞ્જિની’; અને જ્યાનું બીજું નામ ‘ગુણ’ પણ છે. બાણને ‘પૃષત્’, ‘કવાણ’ અને ‘વિશિખા’ કહે છે; તેમજ ‘અજિહ્મ’, ‘ગ’, ‘ખગ’ અને ‘આશુગ’ નામે પણ ઓળખાય છે.
Verse 16
तूणोपासङ्गतूणीरनिषङ्गा इषुधिर्द्वयोः असिरृष्टिश् च निस्त्रिंशः करवालः कृपालःकृपाणवत्
‘તૂણ’, ‘ઉપાસંગ’, ‘તૂણીર’ અને ‘નિષંગ’—આ બધાં તૂણીર/તરકશ (અને તેના ભેદો) માટેનાં નામ છે; ‘ઇષુધિ’ શબ્દ પણ બંને અર્થમાં, એટલે તૂણીર તથા શર-ધારક પાત્ર માટે, વપરાય છે. ધારદાર શસ્ત્રોમાં ‘અસિ’ અને ‘ઋષ્ટિ’ (તલવાર અને ભાલો), ‘નિસ્ત્રિંશ’, ‘કરવાલ’, ‘કૃપાલ’ અને ‘કૃપાણ’—આ બધાં ખડ્ગસદૃશ શસ્ત્રોના નામ છે.
Verse 17
सरुः खड्गस्य सुष्टौ स्यादीली तु करपालिका द्वयोः कुठारः सुधितिः छुरिका चासिपुत्रिका
‘સરુ’ ખડ્ગનું નામ છે; ‘સુષ્તિ’ પણ ખડ્ગ જ છે. ‘ઈલી’ એટલે હાથમાં ધારણ કરાતી કરપાલિકા—કપાલપાત્ર. યुग્મ અર્થમાં—‘કુઠાર’ એટલે કૂહાડી; ‘સુધિતિ’ એટલે છરી/ખંજર; અને ‘છુરિકા’ને જ ‘આસિપુત્રિકા’ (નાની છરી, “ખડ્ગની પુત્રી”) કહે છે.
Verse 18
प्रासस्तु कुन्तो विज्ञेयः सर्वला तोमरो ऽस्त्रियां वैतालिका बोधकरा मागधा वन्दिनस्तुतौ
‘પ્રાસ’ને ‘કુન્ત’ તરીકે જાણવું. ‘સર્વલા’ ‘તોમર’નું પણ નામ છે. સ્ત્રીલિંગમાં ‘વૈતાલિકા’, ‘બોધકરા’ અને ‘માગધા’—આ વંદિની/સ્તુતિકાર (ચારણ) દર્શાવે છે; અને ‘વંદિન’ તથા ‘સ્તુતિ’—આ પ્રશંસા (સ્તવન) માટેનાં નામ છે.
Verse 19
संशप्तकास्तु समयात्सङ्ग्रामादनिवर्तिनः पताका वैजयन्ती स्यात्केतनं धजमिस्त्रियां
‘સંશપ્તક’ તે છે કે જે પ્રતિજ્ઞા કરીને યુદ્ધમાંથી પાછા ફરતા નથી. ‘પતાકા’ને ‘વૈજયંતી’ પણ કહે છે; અને ‘કેતન’ને ‘ધજ’ કહે છે—આ (વ્યાકરણ મુજબ) સ્ત્રીલિંગ શબ્દો છે.
Verse 20
अहं पूर्वमहं पूर्वमित्यहंपूर्विका स्त्रियां अहमहमिका सास्याद्यो ऽहङ्कारः परस्परम्
“હું પહેલો, હું પહેલો”—આવી વૃત્તિ સ્ત્રીના પ્રસંગે ‘અહંપૂર્વિકા’ કહેવાય છે; અને ‘અહમહમિકા’ એ પરસ્પર ‘હું-હું’ કરીને એકબીજા સામે ટકરાવતો અહંકાર છે.
Verse 21
शक्तिः पराक्रमः प्राणः शौर्यं स्थानसहोबलं मूर्छा तु कश्मलं मोहो ऽप्यवर्मद्दस्तु पीडनं
શક્તિ એટલે દેહસામર્થ્ય; પરાક્રમ એટલે પ્રબળ પ્રયત્ન; પ્રાણ એટલે જીવનવાયુ; શૌર્ય એટલે વીરતા; સ્થાન એટલે સ્થિરતા/આસન; સહો એટલે સહનશક્તિ; બલ એટલે દેહબલ. મૂર્ચ્છા એટલે બેભાનપણું; કશ્મલ એટલે વિષાદજન્ય દૈન્ય; મોહ એટલે ભ્રમ; અને અવર્મદ્દ એટલે પીડનરૂપ દુખદ ક્લેશ.
Verse 22
अभ्यवस्कन्दनन्त्वभ्यासादनं विजयो जयः निर्वासनं संज्ञपनं सारणं प्रतिघातनं
અભ્યવસ્કન્દન એટલે અચાનક ધાવા/આક્રમણ, અને અભ્યાસાદન એટલે વારંવાર દબાણથી ક્ષય કરવો; વિજય અને જય—વિજયના ભેદ. નિર્વાસન એટલે શત્રુને હાંકી કાઢવો; સંજ્ઞાપન એટલે વશ કરી સ્વીકાર કરાવવો; સારણ એટલે છૂટા પાડી ભગાડવો; પ્રતિઘાતન એટલે પ્રતિઆઘાત/પ્રતિરોધ—આ યુદ્ધક્રિયાઓ કહેવાય છે।
Verse 23
स्यात्पञ्चता कालधर्मो दिष्टान्तः प्रलयो ऽत्ययः विशो भूमिस्पृषो वैश्या वृत्तिर्वर्तनजीवने
‘પંચતા’ એટલે મૃત્યુ—પંચભૂતત્વને પ્રાપ્ત થવું. ‘કાલધર્મ’ એટલે કાળનો નિયમ. ‘દિષ્ટાંત’, ‘પ્રલય’ અને ‘અત્યય’ વિનાશ/વિપત્તિના શબ્દો છે. ‘વિશઃ’ એટલે વૈશ્યો; તેઓ ‘ભૂમિસ્પૃશઃ’—ભૂમિના સંપર્કથી (કૃષિ વગેરે) જીવિકા ચલાવનારા. ‘વૃત્તિ’ એટલે આજિવિકા—કર્મ આધારિત જીવન.
Verse 24
कृष्यादिवृत्तयो ज्ञेयाः कुसीदं वृद्धिजीविका उद्धरो ऽर्थप्रयोगः स्यात्कणिशं सस्यमञ्जरी
કૃષિ વગેરેમાંથી શરૂ થતી વૃત્તિઓ (વ્યવસાય) જાણવી. ‘કુસીદ’ એટલે વ્યાજથી જીવિકા (સૂદખોરી). ‘ઉદ્ધાર’ એટલે અર્થપ્રયોગ—ધનનું આગોતરું આપવું/વિનિયોગ. અને ‘કણિશ’ એટલે શস্যની બાલ/મંજરી.
Verse 25
किंशारुः सस्यशूकं स्यात् स्तम्बो गुत्सस्तृणादिनः धाम्यं व्रीहिः स्तम्बकरिः कडङ्गरो वुपं स्मृतं
‘કિંશારુ’ એટલે શૂકવાળું શস্যનું શીર્ષ/બાલ. ‘સ્તંબ’ એટલે તૃણ વગેરેનો ગૂચ્છ. ‘ધામ્ય’ એટલે ધાન/ચોખા (વ્રીહિ)નું નામ. ‘સ્તંબકરી’ શબ્દ પણ વપરાય છે. અને ‘કડંગર’ને ‘વુપ’ એવો પર્યાય માનવામાં આવ્યો છે.
Verse 26
माषादयः शमीधान्ये शुकधान्ये यवादयः तृणधान्यानि नीवाराः शूर्पं प्रस्फोटनं स्मृतं
માષ વગેરે દાળવર્ગ ‘શમી-ધાન્ય’ કહેવાય છે; યવ વગેરે ‘શુક-ધાન્ય’ કહેવાય છે. નીવાર (જંગલી ધાન) ‘તૃણ-ધાન્ય’ ગણાય છે અને શૂર્પ (સૂપ) ને પરંપરાથી ‘પ્રસ્ફોટન’ કહેવામાં આવે છે.
Verse 27
स्यूतप्रसेवौ कण्डोलपिटौ कटकिनिञ्जकौ समानौ रसवत्यान्तु पाकस्थानमहानसे
‘સ્યૂત’ અને ‘પ્રસેવ’ સમાનાર્થી છે; તેમ જ ‘કંડોલ’ અને ‘પિટ’, તથા ‘કટકિન’ અને ‘નિઞ્જક’ પણ સમાન અર્થ ધરાવે છે. રસવતી (રસોઈ સંદર્ભે) રસોઈનું સ્થાન ‘પાક-સ્થાન’ અને મોટી રસોઈ ‘મહાનસ’ કહેવાય છે.
Verse 28
पौरोगवस्तदध्यक्षः सूपकारास्तु वल्लवाः आरालिका आन्धसिकाः सूदा औदनिका गुणाः
પૌરોગવ તેનો અધ્યક્ષ છે; તેમજ સૂપકાર (રસોઈયા) અને વલ્લવ (ગોપાલક/પશુપાલક). આરાલિક (ચટણી-મસાલા બનાવનાર), આંધસિક (રસ/સોસ તૈયાર કરનાર), સૂદ (રસોઈ સેવક) અને ઔદનિક (ભાત રાંધનાર)—આ બધા સ્થાપનાના કાર્યકારી કર્મચારીઓ (ગુણાઃ) ગણાય છે.
Verse 29
क्लीवे ऽम्बरीषं भ्राष्टो ना कर्कर्यालुर्गलन्तिका आलिञ्जरः स्यान्मणिकं सुषवी कृषजीरके
નપુંસક લિંગમાં ‘અંબારીષ’ શબ્દ વપરાય છે; ‘ભ્રાષ્ટ’ પુલ્લિંગ ગણાય છે. ‘કર્કર્યા’, ‘આલુ’ અને ‘ગલંતિકા’ નામો છે; ‘આલિઞ્જર’ પણ પર્યાય કહેવાય છે. કૃષજીરક (કાળું જીરું) માટે ‘મણિક’ અને ‘સુષવી’ નામો પ્રચલિત છે.
Verse 30
आरनालस्तु कुल्माषं वाह्लीकं हिङ्गु रामठं निशा हरिद्रा पीता स्त्री खण्डे मत्स्यण्डिफाणिते
‘આરનાલ’ કુલ્માષ (ખાટું માંડ/કિણ્વિત દાળ-તૈયારી)નું બીજું નામ છે. ‘વાહ્લીક’ હિંગુ (હિંગ) છે, જેને ‘રામઠ’ પણ કહે છે. ‘નિશા’ હરિદ્રા (હળદર) છે; તેના ‘પીતા’ અને ‘સ્ત્રી’ નામ પણ છે. ‘ખંડ’ મત્સ્યંડી-ફાણિત (ગોળ/મોલાસિસની એક રીત)નું નામ છે.
Verse 31
कूर्चिका क्षिरविकृतिः स्निग्धं मसृणचिक्कणं पृथुकः स्याच्चिपिटको धाना भ्रष्टयवास्त्रियः
કૂર્ચિકા દૂધમાંથી બનેલી એક ક્ષીરવિકૃતિ છે; તે સ્નિગ્ધ, મસૃણ અને ચિક્કણ (મૃદુ તથા તેજસ્વી) કહેવાય છે. પૃથુક ચપટું અનાજ છે; તેમ જ ચિપિટક, ધાના અને ત્રણ વાર ભુંજેલા જવના દાણા (ભ્રષ્ટ-યવ) પણ (પરિભાષાઓ) છે.
Verse 32
जेमनं लेप आहारो माहेयी सौरभी च गौः युगादीनाञ्च बोढारो युग्यप्रसाङ्ग्यशाटकाः
જેમન, લેપ અને આહાર—આ શબ્દો છે; તેમ જ માહેયી અને સૌરભી—ગૌ (ગાય)નાં નામ છે. જુઆદિ વહન કરનારને ‘બોઢાર’ કહે છે; અને ‘યુગ્ય’, ‘પ્રસાંગ્ય’ તથા ‘શાટક’ પણ અન્ય સંજ્ઞાઓ છે.
Verse 33
चिरसूता वष्कयणी धेनुः स्यान्नवसूतिका सन्धिनी वृषभाक्रान्ता वेहद्गर्भोपघातिनी
ગાય માટે સંજ્ઞાઓ—(૧) ચિરસૂતા: બહુ પહેલાં વાછરડું આપેલું; (૨) વષ્કયણી: દોહણમાં દોષ/અવરોધવાળી; (૩) નવસૂતિકા: તાજી પ્રસૂતા; (૪) સંધિની: ફરી ગર્ભધારણમાં જોડાયેલી/ઋતુમતી અથવા ગર્ભવતી; (૫) વૃષભાક્રાંતા: સાંઢે આક્રાંત/આરોહિત; (૬) વેહદ્-ગર્ભોપઘાતિની: વંધ્યા અથવા ગર્ભનાશ/ગર્ભપાત થયેલી।
Verse 34
पण्याजीवो ह्य् आपणिको न्यासश्चोपनिधिः पुमान् विपणो विक्रयः सङ्ख्या सङ्ख्येये ह्य् आदश त्रिषु
વેપારથી જીવનારને ‘આપણિક’ (દુકાનદાર/વેપારી) કહે છે. ન્યાસ અને ઉપનિધિ—જમા કરાવેલી થાપણ તથા ગુપ્ત થાપણ વિષે (જવાબદાર) વ્યક્તિ માટે પણ શબ્દો છે. વેપાર ‘વિપણ’, વેચાણ ‘વિક્રય’, સંખ્યા ‘સંખ્યા’; અને ગણનીયમાં ‘દસ’ને ‘આદશ’ કહે છે (ત્રણે વચનમાં).
Verse 35
विंशत्याद्याः सदैकत्वे सर्वाः संख्येयसंख्ययोः संख्यार्थे द्विबहुत्वे स्तस्तासु चानवतेः स्त्रियः
‘વીસ’થી શરૂ થતી સંખ્યાઓ હંમેશા એકવચનરૂપે માનવામાં આવે છે. પરંતુ સંખ્યાર્થી રીતે, ગણનીય વસ્તુ સાથે સંબંધમાં વપરાય ત્યારે તે માત્ર દ્વિવચન અને બહુવચનમાં જ આવે છે; અને તેમાં ‘નેવું’ સુધી તે સ્ત્રીલિંગ હોય છે.
Verse 36
पङ्क्तेः शतसहस्रादि क्रमाद्दशगुणोत्तरं मानन्तु लाङ्गुलिप्रस्थैर् गुञ्जाः पञ्चाद्यमाषकः
પઙ્ક્તિ નામના એકકથી આરંભ કરીને માન (વજન) ક્રમે દશગુણ વધે છે—પછી શત, સહસ્ર વગેરે પણ યથાક્રમે. આ પદ્ધતિમાં લાઙ્ગુલિ-પ્રસ્થ પ્રમાણથી માપેલી પાંચ ગુંજા (બીજ) મળીને આદ્ય માષક બને છે.
Verse 37
ते षोडशाक्षः कर्षो ऽस्त्री पलं कर्षचतुष्टयम् सुवर्णविस्तौ हेम्नो ऽक्षे कुरुविस्तस्तु तत्पले
સોળ અક્ષ મળીને એક કર્ષ થાય; ચાર કર્ષ મળીને એક પલ. સુવર્ણ-વિસ્ત (સોનાના માન) માં હેમનું પરિમાણ અક્ષ-પ્રમાણથી ગણાય છે, જ્યારે કુરુ-વિસ્ત પલ-પ્રમાણથી માનવામાં આવે છે.
Verse 38
तुला स्त्रियां पलशतं भारः स्याद्विंशतिस्तुलाः कार्षापणः कार्षिकः स्यात् कार्षिके ताम्रिके पणः
તુલા (સ્ત્રીલિંગ) સો પલ બરાબર છે; ભાર વીસ તુલા થાય છે. કાર્ષાપણને કાર્ષિક પણ કહે છે; અને કાર્ષિક માનમાં તાંબાનું સિક્કું ‘પણ’ કહેવાય છે.
Verse 39
द्रव्यं वित्तं स्वापतेयं रिक्थमृथक्थं धनं वसु रीतिः स्त्रियामारकूटो न स्त्रियामथ ताम्रकम्
‘દ્રવ્ય’ના પર્યાય—વિત્ત, સ્વાપતેય (પોતાનું ધન), રિક્થ (વારસો), પૃથક્થ (અલગ સંપત્તિ), ધન, વસુ. ‘રીતિ’ સ્ત્રીલિંગ છે; ‘આરકૂટ’ સ્ત્રીલિંગ નથી; તેમજ ‘તામ્રક’ પણ સ્ત્રીલિંગ નથી.
Verse 40
शुल्वमौदुम्बरं लौहे तीक्ष्णं कालांयसायसी क्षारः काचो ऽथ चपलो रसः सूतश् च पारदे
શુલ્વ (તાંબું), ઔદુમ્બર-ધાતુ, લૌહ, તીક્ષ્ણ (સ્ટીલ), કાલાયસ અને આયસી; તેમજ ક્ષાર, કાચ; પછી ચપલ (અભ્રક), રસ (પારદ) અને સૂત—આ બધું પારદ (ક્વિકસિલ્વર) સંબંધે ગણાય છે.
Verse 41
गरलं माहिषं शृङ्गं त्रपुसीसकपिच्चटं हिण्डीरो ऽब्धिकफः फेणो मधूच्छिष्टन्तु सिक्थकम्
વિષને ‘ગરલ’ કહે છે; ભેંસનું શિંગ ‘માહિષ-શૃંગ’; ટિન ‘ત્રપુ’; સીસું ‘સીિસક’; ‘પિચ્ચટ’ એક વિશેષ ખનિજ/માટીજન્ય પદાર્થ; સમુદ્રનો ફેન ‘હિણ્ડીર’ છે, જેને ‘અબ્ધિકફ’ અથવા ‘ફેણ’ પણ કહે છે; અને મધનો અવશેષ ‘મધૂચ્છિષ્ટ’ એટલે ‘સિક્થક’ (મધમાખીનું મોમ) છે.
Verse 42
रङ्गवङ्गे पिचुस्थूलो कूलटी तु मनःशिला यवक्षारश् च पाक्यः स्यात् त्वक्क्षीरा वंशलोचनाः
ટિન અને સીસું કપાસના ગોળા જેવી સ્થૂલ દાણાદાર (પિચુસ્થૂલ) સ્થિતિમાં લેવાં; ‘કૂલટી’ અને ‘મનઃશિલા’ (રિયલગર) પણ દર્શાવ્યાં છે. ‘યવક્ષાર’ને પકાવી/દગ્ધ કરીને તૈયાર કરવો જોઈએ. તેમજ ક્ષીરવાળી છાલો (ત્વક્ક્ષીરા) અને ‘વંશલોચન’ (વાંસ-મન્ના) પણ ઉપયોગી છે.
Verse 43
वृषला जधन्यजाः शूद्राश्चाण्डालान्त्याश् चशङ्कराः कारुः शिल्पी संहतैस्तैर् द्वयोः श्रेणिः सजातिभिः
વૃષલ, નીચજન્મવાળા, શૂદ્ર, ચાંડાલ અને અંત્ય, તેમજ સંકર જાતિઓ—એમાં કારુ (કારીગર) અને શિલ્પી પણ આવે છે. તેઓ પોતાના સમજાતીય સમૂહો સાથે સંગઠિત થઈ બે ‘શ્રેણી’ (ગિલ્ડ) રચે છે.
Verse 44
रङ्गाजीवश्चित्रकरस्त्वष्टा तक्षा च वर्धकिः नाडिन्धमः स्वर्णकारो नापितान्तावसायिनः
આમાં રંગાઈથી જીવિકા કરનાર, ચિત્રકાર, ત્વષ્ટા (ધાતુ ઢાળનાર/કારિગર), તક્ષા (સુથાર) અને વર્ધકી (બાંધકામ કરનાર) આવે છે; તેમજ નાડિંધમ (નળી/પાઈપ બનાવનાર), સ્વર્ણકાર, નાપિત (નાઈ) અને અંતાવસાયી (નીચ સ્તરના સમાપ્તિ/સેવા કર્મ કરનાર) પણ આવે છે.
Verse 45
जावालः स्यादजाजीवो देवाजीवस्तु देवलः जायाजीवस्तु शैलूषा भृतको भृतिभुक्तथा
જે બકરાં પાળી જીવિકા કરે તે ‘જાવાલ’; જે દેવસેવા/મંદિરસેવા દ્વારા જીવિકા કરે તે ‘દેવલ’ કહેવાય. જે પત્નીની કમાણી પર જીવે તે ‘શૈલૂષ’; અને જે વેતન પર જીવે તે ‘ભૃતક’ (ભાડૂતી કર્મી) કહેવાય.
Verse 46
विवर्णः पामरो नीचः प्राकृतश् च पृथग्जनः विहीनोपसदो जाल्मो भृत्ये दासेरचेटकाः
આવો માણસ અવનત સ્થિતિનો, પામર, નીચ અને પ્રાકૃત; સામાન્ય જન; સંસ્કારવિહિન, સંગદોષથી બહિષ્કૃત અને અધમ—ભૃત્ય, દાસ અને ચેટક કહેવાય છે।
Verse 47
पटुस्तु पेशलो दक्षो मृगयुर्लुब्धकः स्मृतः चाण्डालस्तु दिवाकीर्तिः पुस्तं लेप्यादिकर्मणि
‘પટુ’, ‘પેશલ’ અને ‘દક્ષ’—આ શબ્દો કુશળ/નિપુણ અર્થમાં છે. શિકારીને ‘મૃગયુ’ તથા ‘લુબ્ધક’ કહે છે. ‘ચાંડાલ’ને ‘દિવાકીર્તિ’ પણ કહેવામાં આવે છે. ‘પુસ્તમ્’ લેપન વગેરે પલસ્તર/કોટિંગ કાર્ય માટે વપરાય છે।
Verse 48
पञ्चालिका पुत्रिका स्याद्वर्करस्तरुणः पशुः मञ्जूषा पेटकः पेडा तुल्यसाधारणौ समौ प्रतिमा स्यात् प्रतिकृतिर्वर्गा ब्रह्मादयः स्मृताः
‘પંચાલિકા’ને ‘પુત્રિકા’ (ગૂડિયો/મૂર્તિ) પણ કહે છે. ‘વર્કર’ એટલે યુવાન પશુ. પેટી/સંદૂકને ‘મંજુષા’, ‘પેટક’ અથવા ‘પેડા’ કહે છે. ‘તુલ્ય’ અને ‘સાધારણ’—આ ‘સમ’ (સમાન)ના પર્યાય છે. ‘પ્રતિમા’ને ‘પ્રતિકૃતિ’ કહે છે. ‘વર્ગાઃ’થી બ્રહ્મા આદિ દેવસમૂહો સમજવા।
Frequently Asked Questions
It codifies precise technical vocabulary across governance (kingly grades, ministers, judges, treasury roles), Dhanurveda (formations from patti upward, akṣauhiṇī reckoning, armour and weapon synonyms), and economy (trade, coinage, and standardized weights).
By treating correct worldly nomenclature—administration, war-ethics, livelihood, and craft—as dharmic knowledge revealed by Agni, it frames competent action (pravṛtti) as a support for righteous order and thus a preparatory ground for inner discipline leading to mukti.