Adhyaya 361

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अव्ययवर्गा नाम षष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथैकषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नानार्थवर्गाः अग्निर् उवाच आकाशे त्रिदिवे नाको लोकस्तु भवने जने पद्ये यशसि च श्लोकःशरे खड्गे च सायकः

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘અવ્યયવર્ગ’ નામનો ૩૬૧મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ‘નાનાર્થવર્ગ’ નામનો ૩૬૨મો અધ્યાય આરંભ થાય છે. અગ્નિ બોલ્યા—‘નાક’ શબ્દ આકાશ, ત્રિદિવ (ત્રીજું સ્વર્ગ) અને સ્વર્ગ અર્થમાં આવે છે. ‘લોક’ શબ્દ ભવન/નિવાસ, લોકો, પદ્યનો પાદ, તથા યશ અર્થમાં. ‘સાયક’ શબ્દ બાણ અને ખડ્ગ—બન્ને માટે વપરાય છે.

Verse 2

आनकः पटहो भेरी कलङ्को ऽङ्कापवादयोः मारुते वेधसि व्रध्ने पुंसि कः कं शिरो ऽम्बुनोः

‘આનક’ એટલે નગાડો (પટહ-વિશેષ); ‘પટહ’ અને ‘ભેરી’ ઢોલવર્ગીય વાદ્યો છે. ‘કલંક’ શબ્દ દાગ/દૂષણ તથા અપવાદ/નિંદા—બન્ને અર્થમાં આવે છે. ‘ક’ શબ્દ વાયુ, વેધસ્ (સ્રષ્ટા), વૃધ્ન અને પુરુષ માટે વપરાય છે; ‘કમ્’ શબ્દ શિર (માથું) અને જળ—બન્ને માટે પ્રયોગ થાય છે.

Verse 3

स्यात् पुलाकस्तुच्छधान्ये संक्षेपे भक्तसिक्थके महेन्द्रगुग्गुलूलूकव्यालग्राहिषु कौशिकः

‘પુલાક’ શબ્દ તુચ્છ/નિકૃષ્ટ ધાન્ય માટે છે. ‘સંક્ષેપ’ એટલે સંક્ષિપ્ત સંગ્રહ/સાર. ‘ભક્તસિક્થક’ એટલે રાંધેલા ભાત પર જમતી સ્ટાર્ચવાળી પડ/અવશેષ. ‘કૌશિક’ શબ્દ મહેન્દ્ર, ગુગ્ગુલુ, ઘુવડ, સર્પ, તથા ગ્રાહી/પકડનાર (પકડી લેતો) અર્થમાં વપરાય છે.

Verse 4

शालावृकौ कपिश्वानौ मानं स्यान्मितिसाधनं सर्गः स्वभावनिर्मोक्षनिश् चयाध्यायस्मृष्टिषु

‘શાલાવૃક’ અને ‘કપિશ્વાન’ (એક પ્રકારના) શિયાળને દર્શાવે છે. ‘માન’ તે છે જેના દ્વારા માપન થાય છે. ‘સર્ગ’ શબ્દ સૃષ્ટિ, સ્વભાવ, મોક્ષ, નિશ્ચય, અધ્યાય તથા સ્મૃતિ-સંગ્રહ/સંકલન અર્થોમાં વપરાય છે.

Verse 5

योगः सन्नहनोपायध्यानसङ्गतियुक्तिषु भोगः सुखे स्त्र्यादिभृतावब्जौ शङ्कनिशाकरौ

‘યોગ’ શબ્દ સન્નાહ/સજ્જતા, ઉપાય/વિધિ, ધ્યાન, સંગતિ/સંયોગ અને યુક્તિ/કૌશલ્ય અર્થોમાં વપરાય છે. ‘ભોગ’ સુખભોગ તથા પત્ની વગેરેનું ભરણપોષણ પણ દર્શાવે છે. ‘અબ્જ’ (જલજ) શંખ અને ચંદ્ર—બન્નેનો વાચક છે.

Verse 6

काके भगण्डौ करटौ दुश् चर्मा शिपिविष्टकः रिष्टं क्षेमाशुभाभावेष्वरिष्टे तु शुभाशुभे

કાગમાં વિકૃત લક્ષણ દેખાય ત્યારે ભગંડ (ભગંદર), કરટ (ફોડો/ગાંઠ), દુશ્ચર્મ (રોગગ્રસ્ત/દૂષિત ચામડી) અને શિપિવિષ્ટક—આ બધાં ‘અરિષ્ટ’ ગણાય છે, એટલે અનિષ્ટ સૂચક અપશકુન. પરંતુ ક્ષેમ (કલ્યાણ) અને અશુભભાવના અભાવે અરિષ્ટને મિશ્ર—શુભ તથા અશુભ બન્ને—રૂપે સમજવું જોઈએ.

Verse 7

व्युष्टिः फले समृद्धौ च दृष्टिर्ज्ञाने ऽक्ष्णि दर्शने निष्ठानिष्पत्तिनाशान्ताः काष्ठोत्कर्षे स्थितौ दिशि

‘વ્યുഷ્ટિ’ ફળપ્રાપ્તિ અને સમૃદ્ધિ દર્શાવે છે. ‘દૃષ્ટિ’ જ્ઞાન છે; ‘અક્ષ્ણિ/અક્ષિ’ નેત્ર છે; અને ‘દૃષ્ટિ’ દર્શન/જોવું પણ છે. ‘નિષ્ઠા’, ‘નિષ્પત્તિ’, ‘નાશ’ અને ‘અંત’—આ બધાં સમાપ્તિ/નિવૃત્તિના વાચક છે. ‘કાષ્ઠા’ ઉત્કર્ષ (પરમ સીમા), સ્થિર સ્થિતિ અને દિશા (દિક્) અર્થમાં પણ વપરાય છે.

Verse 8

भूगोवाचस्त्विडा इलाः प्रगाढं भृषकृच्छ्रयोः भृशप्रतिज्ञयोर्वाढं शक्तस्थूलौ दृढौ त्रिषु

‘ભૂ’ અને ‘ગો’ને ‘વાક્’ પણ કહે છે; અને ‘ઇડા’ તથા ‘ઇલા’ શબ્દો પણ એ જ અર્થ દર્શાવે છે. ‘પ્રગાઢ’નો અર્થ “અત્યંત કઠિન/દુર્ગમ” છે. ‘વાઢ’ દૃઢસંકલ્પી અને પ્રબળ પ્રતિજ્ઞા/વ્રતવાળા માટે વપરાય છે. ત્રણેય લિંગમાં ‘શક્ત’ અને ‘સ્થૂલ’નો અર્થ “બળવાન” અને “સ્થૂલ/મોટો” છે, અને ‘દૃઢ’નો અર્થ “સ્થિર/અચલ” છે.

Verse 9

विन्यस्तसंहतौ व्यूढौ कृष्णो व्यासे ऽर्जुने हरौ पणो दूयतादिषूत्सृष्टे भृतौ मूल्ये धने ऽपि च

‘વિન્યસ્ત’ અને ‘સંહત’ શબ્દોનો અર્થ ‘ગોઠવેલ/સ્થાપિત’; ‘વ્યૂઢ’ એટલે ‘વ્યূহબદ્ધ રીતે ગોઠવેલ’. ‘કૃષ્ણ’ નામ વ્યાસ, અર્જુન અને હરિ (વિષ્ણુ) માટે પણ વપરાય છે. ‘પણ’ જુગારાદિમાં દાવ/શરત; તેમજ ભૃતિ (વેતન), મૂલ્ય અને ધન અર્થেও આવે છે.

Verse 10

मौर्व्यां द्रव्याश्रिते सत्वशुक्लसन्ध्यादिके गुणः श्रेष्ठे ऽधिपे ग्रामणीः स्यात् जुग्प्साकरुणे घृणे

‘ગુણ’ શબ્દ (૧) મૂર્વા-તંતુની ધનુષ્યની જ્યા, (૨) દ્રવ્યાશ્રિત ધર્મ/લક્ષણ, (૩) સત્ત્વ, (૪) શ્વેતત્વ, અને (૫) સંધ્યા આદિ અર્થોમાં વપરાય છે. તે ‘શ્રેષ્ઠ’, ‘અધિપતિ’ અને ‘ગ્રામણી’ (ગામનો વડો) અર્થ પણ આપે છે. ‘ઘૃણા’થી જुगુપ્સા તથા કરુણા—બન્ને અર્થ લેવાય છે.

Verse 11

तृष्णा स्पृहापिपासे द्वे विपणिः स्याद्वणिक्पथे विषाभिमरलोहेषु तीक्ष्णं क्लीवे खरे त्रिषु

‘તૃષ્ણા’ અને ‘સ્પૃહા’—આ બે શબ્દો પિપાસા/તરસ માટે વપરાય છે. ‘વિપણિ’ એટલે વણિકોનો માર્ગ અથવા બજાર. ‘તીક્ષ્ણ’ શબ્દ નપુંસકમાં વિષ, લોહ અને મારક દ્રવ્ય; અને પુલ્લિંગમાં ‘ખર’ એટલે ગધેડો—એ અર્થ આપે છે.

Verse 12

प्रमाणं हेतुमर्यादाशास्त्रेयत्ताप्रमातृषु करणं क्षेत्रगात्रादावीरिणं शून्यमूषरं

પ્રમાણ, હેતુ અને મર્યાદા—શાસ્ત્રમાં પ્રમાતા (જાણનાર)ના સંદર્ભથી નિરૂપિત થાય છે. ‘કરણ’ શબ્દ ક્ષેત્ર, ગાત્ર (શરીર) વગેરેમાં ‘સાધન/ઉપકરણ’ અર્થમાં કહેવાય છે. જમીન બંજર હોય તો ‘ઈરિણ’, ખાલી હોય તો ‘શૂન્ય’, અને ક્ષારી/ઉસર હોય તો ‘ઊષર’ કહેવાય છે.

Verse 13

यन्ता हस्तिपके सूते वह्निज्वाला च हेतयः स्रुतं शास्त्रावधृतयोर्युगपर्याप्तयोः कृतं

‘યન્તા’ શબ્દ હાથીના ચાલક (હસ્તિપક/મહાવત) અને રથના સારથી (સૂત) માટે કહેવાય છે. ‘હેતયઃ’ એટલે શસ્ત્રો—અગ્નિજ્વાળાની સમાન પ્રચંડ. આ પરંપરાથી શ્રુતરূপે પ્રાપ્ત અને શાસ્ત્રોથી નિશ્ચિત છે; યુગો સુધી યોગ્ય પ્રયોગ માટે પૂરતું રીતે રચાયેલ/સ્થાપિત કરાયેલ છે.

Verse 14

ख्याते हृष्टे प्रतीतो ऽभिजातस्तु कुलजे बुधे विविक्तौ पूतविजनौ मूर्छितौ मूड्सोच्छयौ

‘ખ્યાત’ એટલે પ્રસિદ્ધ; ‘હૃષ્ટ’ એટલે આનંદિત; ‘પ્રતીત’ એટલે સ્વીકૃત/પ્રમાણિત. ‘અભિજાત’ એટલે સુકુલોત્પન્ન; ‘કુલજ’ એટલે સદ્ગોત્રમાં જન્મેલો; ‘બુધ’ એટલે વિદ્વાન. ‘વિવિક્ત’ એટલે એકાંતવાસી/વિરક્ત; ‘પૂતવિજન’ એટલે શુદ્ધ-સજ્જનોમાંનો. ‘મૂર્ચ્છિત’ એટલે અચેત; ‘મૂઢ-સોચ્છય’ એટલે મૂર્ખતાનો ઢગલો.

Verse 15

अर्थो ऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु निदानागमयोस्तीर्थमृषिजुष्टजले गुरौ

‘અર્થ’ શબ્દ ‘અભિધેય’ (જે વ્યક્ત કરવાનું), ‘વસ્તુ’ (તત્ત્વ), ‘પ્રયોજન’ (હેતુ) અને ‘નિવૃત્તિ’ (વિરતિ/સમાપ્તિ) અર્થોમાં પણ વપરાય છે; તેમજ ‘નિદાન’ (કારણ) અને ‘આગમ’ (પ્રામાણિક શાસ્ત્ર) માટે પણ। ‘તીર્થ’, ઋષિઓએ સેવેલું જળ, અને ‘ગુરુ’ માટે પણ ‘અર્થ’ શબ્દ પ્રયોગમાં આવે છે।

Verse 16

प्राधान्ये राजलिङ्गे च वृषाङ्गे ककुदो ऽस्त्रियां स्त्री सम्बिज्ज्ञानसम्भाषाक्रियाकाराजिनामसु

‘કકુદ’ શબ્દ પ્રાધાન્ય, રાજલિંગ (રાજકીય માનસૂચક લિંગ) અને વૃષભના અંગના અર્થમાં સ્ત્રીલિંગ નથી. પરંતુ સ્ત્રીના નામોમાં, તેમજ ‘સમ્બિજ્ઞાન’ (પરસ્પર/પૂર્ણ ઓળખ), ‘સમ્ભાષા’ (સંવાદ), ‘ક્રિયા’ (કર્મ) અને ‘કારાજી’ (કર્તા/એજન્ટ) દર્શાવતાં નામોમાં તે સ્ત્રીલિંગ બને છે.

Verse 17

धर्मे रहस्युपनिषत् स्यादृतौ वत्सरे शरत् पदं व्यवसितित्राणस्थानलक्ष्माङ्घ्रिवस्तुषु

ધર્મના વિષયમાં ‘ઉપનિષદ્’ શબ્દ રહસ્ય (ગૂઢ ઉપદેશ) દર્શાવે છે. ઋતુ અને વર્ષના સંદર્ભમાં ‘શરત્’ (શરદ્) શબ્દ આવે છે. ‘પદ’ શબ્દ નિર્ણય/વ્યવસ્થા, રક્ષણ, સ્થાન/આશ્રય, લક્ષ્મી (સમૃદ્ધિ), પગ, અને વસ્તુ—આ અર્થોમાં વપરાય છે.

Verse 18

त्रिष्वष्टमधुरौ स्वादू मृदू चातीक्ष्णकोमलौ सत्ये साधौ विद्यमाने प्रशस्ते ऽभ्यर्हिते च सत्

ત્રણ અર્થોમાં (રસ, સ્પર્શ અને ગુણ/વાણી) ‘મધુર’ અને ‘સ્વાદુ’ શબ્દો વપરાય છે; તેમ જ ‘મૃદુ’ અને ‘કોમલ’, તથા ‘અતીક્ષ્ણ’ (અતિ તીખું નહીં) પણ। ‘સત્’ શબ્દ સત્ય, સાધુ, વિદ્યમાન, પ્રશસ્ત, અને અભ્યર્હિત (માનયોગ્ય) અર્થોમાં આવે છે.

Verse 19

विधिर्विधाने दैवे ऽपि प्रणिधिः प्रार्थने चरे वधूर्जाया स्नुषा च सुधालेपो ऽमृतं स्नुही

‘વિધિ’ એટલે નિર્ધારિત નિયમ/વિધાન અને દૈવી આદેશ (ભાગ્ય) પણ. ‘પ્રણિધિ’ એટલે પ્રાર્થનામાં વિનયપૂર્વકની વિનંતી. ‘ચરા’ શબ્દ વધૂ, પત્ની અને સ્નુષા (પુત્રવધૂ) માટે વપરાય છે. ‘સુધા-લેપ’ એટલે અમૃત; અને ‘સ્નુહી’ (થોર)ને પણ ‘અમૃત’ કહે છે.

Verse 20

स्पृहा सम्प्रत्ययः श्रद्धा पण्डितम्मन्यगर्वितौ ब्रह्मबन्धुरधिक्षेपे भानू रष्मिदिवाकरौ

‘સ્પૃહા’ એટલે ઇચ્છા/લાલસા; ‘સમ્પ્રત્યય’ એટલે વિશ્વાસ/નિશ્ચય; ‘શ્રદ્ધા’ એટલે આસ્થા. ‘પંડિત-માન્ય’ એટલે પોતાને પંડિત માનનાર; ‘ગર્વિત’ એટલે અહંકારી. ‘બ્રહ્મબંધુ’ જન્મથી બ્રાહ્મણ પરંતુ નિંદાર્થ વપરાતો શબ્દ. ‘ભાનુ’, ‘રશ્મિ’ અને ‘દિવાકર’ સૂર્યના નામો છે.

Verse 21

ग्रावाणौ शैलपाषानौ मूर्खनीचौ पृथग्जनौ तरुशैलौ शिखरिणौ तनुस्त्वग्देहयोरपि

‘ગ્રાવાણ’ અને ‘શૈલ-પાષાણ’ પથ્થર/શિલાખંડ માટેના શબ્દો છે. ‘મૂર્ખ’ અને ‘નીચ’ તુચ્છ બુદ્ધિવાળા/અધમ વ્યક્તિ માટે વપરાય છે. ‘પૃથગ્જન’ એટલે સામાન્ય લોકો. ‘તરુ’ અને ‘શૈલ’ ‘શિખરિણ’ (શિખરવાળો પર્વત)ના પર્યાય છે. ‘તનુ’ શબ્દ ત્વચા અને દેહ—બન્ને અર્થમાં પણ આવે છે.

Verse 22

आत्मा यत्नो धृतिर्वुद्धिः स्वभावो ब्रह्मवर्ष्म च उत्थानं पौरुषे तन्त्रे व्युत्थानं प्रतिरोधने

આત્મા, પ્રયત્ન, ધૃતિ, બુદ્ધિ, સ્વભાવ અને બ્રહ્મવર્ષ્મ (આધ્યાત્મિક તેજ)—આ બધું પૌરુષ-તંત્રમાં ‘ઉત્થાન’ (ઉદ્યમ) કહેવાય છે. પ્રતિરોધના સંદર્ભમાં એ જ ‘વ્યૂત્થાન’ (પ્રતિઉદ્યમ/સક્રિય વિરોધ) કહેવાય છે.

Verse 23

निर्यातनं वैरशुद्धौ दाने न्यासार्पणे ऽपि च व्यसनं विपदि भ्रशे दोषे कामजकोपजे

‘નિર્યાતન’ વૈર-શુદ્ધિ/વૈર-નિવૃત્તિના અર્થમાં, તેમજ દાન અને ન્યાસ-અર્પણ (અમાણત સોંપવું)ના પ્રસંગમાં પણ વપરાય છે. ‘વ્યસન’ એટલે વિપત્તિ, પતન, અને કામજન્ય ક્રોધથી ઉત્પન્ન દોષ—આ રૂપે આવતું દુઃખ/આપત્તિ.

Verse 24

मृगयाक्षो दिवास्वप्नः परिवादः स्त्रियो मदः तौर्यत्रिकं वृथाट्या च कामजो दशको गणः

શિકાર, જુગારની લત, દિવસે ઊંઘ, પરનિંદા, સ્ત્રીભોગ, મદિરા/મત્તતા, ગીત-વાદ્ય-નૃત્યનું ત્રિક, અને નિર્થેક ભટકવું—આ કામથી ઉત્પન્ન દસ દોષોનો સમૂહ છે.

Verse 25

पैशून्यं साहसं द्रोह ईर्ष्यासूयार्थदूषणम् वाग्दण्डश् चैव पारुष्यं क्रोधजो ऽपि गणो ऽष्टकः

પૈશૂન્ય (ચુગલી), સાહસ (અવિવેકી હિંસા), દ્રોહ, ઈર્ષ્યા, અસૂયા, પરના હેતુનું દૂષણ, વાગ્દંડ, અને પારુષ્ય (કઠોર વાણી)—આ ક્રોધથી ઉત્પન્ન આઠ દોષો છે.

Verse 26

अकर्मगुह्ये कौपीनं मैथुनं सङ्गतौ रतौ प्रधानं परमार्था धीः प्रज्ञानं बुद्धिचिह्नयोः

અકર્મના ગુહ્ય ઉપદેશ (સંન્યાસ-રહસ્ય) માં કૌપીન ધારણ કરવું વિહિત છે; મૈથુન સંગતિ અને રતિ (ઇન્દ્રિયસુખ) માં આવે છે. પરમાર્થનું મુખ્ય તત્ત્વ પરતત્ત્વનું દર્શનરૂપ ધી છે; અને પ્રજ્ઞાન (વિવેકજ્ઞાન) બુદ્ધિનું લક્ષણ છે.

Verse 27

क्रन्दने रोदनाह्वाने वर्ष्म देहप्रमाणयोः आराधनं साधने स्यादवाप्तौ तोषणे ऽपि च

‘આરાધન’ શબ્દ ક્રંદન—રડવું અને બોલાવવું—અર્થમાં વપરાય છે; ‘વર્ષ્મ’ એટલે દેહ તથા દેહનું પ્રમાણ. ફરી ‘આરાધન’ સાધનનું સંપાદન, પ્રાપ્તિ (અવાપ્તિ), અને તોષણ/સંતોષ અર્થમાં પણ આવે છે.

Verse 28

रत्नं स्वजातिश्रेष्ठे ऽपि लक्ष्म चिह्नप्रधानयोः कलापो भूषणे वर्हे तूणीरे संहते ऽपि च

‘રત્ન’ શબ્દ પોતાની જાતિમાં શ્રેષ્ઠ વસ્તુ માટે પણ વપરાય છે; ‘લક્ષ્મ’ એટલે ચિહ્ન અથવા મુખ્ય લક્ષણ. ‘કલાપ’નો અર્થ આભૂષણ, મોરપિચ્છનો ગુચ્છ, તૂણીર, તેમજ સંહતિ/સમૂહ પણ થાય છે.

Verse 29

तल्पं शय्याट्टारेषु डिम्भौ तु शिशुवालिशौ स्तम्भौ स्थूणाजडीभावौ सभ्ये संसदि वै सभा

“તલ્પ” એટલે શય્યા/પથારી; “શય્યા”ને “અટ્ટાર” પણ કહે છે. “ડિમ્ભ” એટલે બાળક; તેમજ અપરિપક્વ/મૂર્ખ (શિશુ, વાલિશ) અર્થ પણ થાય. “સ્તંભ” એટલે થાંભલો; “સ્થૂણા” પણ; અને જડતા/સ્તબ્ધતા (જડીભાવ) અર્થ પણ. “સભ્ય” એટલે સભાસદ; “સભા” એટલે સંસદ/પરિષદ/રાજસભા।

Verse 30

किरणप्रग्रहौ रश्मी धर्माः पुण्ययमादयः ललामं पुच्छपुण्ड्राश्वभूषाप्राधान्यकेतुषु

“કિરણ” અને “પ્રગ્રહ” બંને કિરણોના નામ છે; “રશ્મિ” પણ કિરણ અર્થમાં છે. “ધર્મ”નો અર્થ પુણ્ય, યમ વગેરે પણ થાય છે. “લલામ” શબ્દ પૂંછ, પુન્ડ્ર/તિલક, અશ્વભૂષા, પ્રાધાન્ય અને ધ્વજા/કેતુ—આ અર્થોમાં વપરાય છે।

Verse 31

प्रत्ययो ऽधीनशपथज्ञानविश्वासहेतुषु समयाः शपथाचारकालसिद्धान्तसंविदः

“પ્રત્યય” શબ્દ અધીનતા, શપથ, જ્ઞાન અને વિશ્વાસના કારણ/આધાર અર્થમાં વપરાય છે. “સમય” એટલે નિશ્ચિત સમજૂતી—શપથ, આચાર, કાળ-નિયમ, સિદ્ધાંત અને પરસ્પર સંવિદ્ (કરાર)।

Verse 32

अत्ययो ऽतिक्रमे कृच्छ्रे सत्यं शपथतथ्ययोः वीर्यं बलप्रभावौ च रूप्यं रूपे प्रशस्तके

“અત્યય” શબ્દ અતિક્રમણ અને કૃચ્છ્ર (સંકટ) અર્થમાં વપરાય છે. “સત્ય” શપથ તથા તથ્ય—બન્ને સૂચવે છે. “વીર્ય” બળ અને પ્રભાવ/સામર્થ્ય છે. “રૂપ્ય” ચાંદી તથા પ્રશસ્ત (ઉત્તમ) રૂપ અર્થમાં પણ આવે છે।

Verse 33

दुरोदरो द्यूतकारे पणे द्यूते दुरोदरं महारण्ये दुर्गपथे कान्तारः पुन्नपुंसकं

“દુરોદર” શબ્દ જુગારી, પણ (દાવ) અને જુગાર—આ અર્થોમાં વપરાય છે. “કાંતાર” મહા અરણ્ય અને દુર્ગમ માર્ગ અર્થમાં આવે છે; આ શબ્દ પુલ્લિંગ તથા નપુંસકલિંગ—બન્નેમાં ચાલે છે।

Verse 34

यमानिलेन्द्रचन्द्रार्कविष्णुसिंहादिके हरिः दरो ऽस्त्रियां भये श्वभ्रे जठरः कठिने ऽपि च

યમ, વાયુ, ઇન્દ્ર, ચંદ્ર, સૂર્ય, વિષ્ણુ, સિંહ વગેરે પ્રસંગોમાં તે “હરિ” કહેવાય છે. ‘સ્ત્રી નહિ’ એટલે પુરુષના અર્થમાં “દર”; ભય અને ઊંડા ખાડા/ખાઈમાં “જઠર”; તેમજ ‘કઠોર/અડગ’ અર્થમાં પણ આ શબ્દ વપરાય છે.

Verse 35

उदारो दातृमहतोरितरस्त्वन्यनीचयोः चूडा किरीटं केशाश् च संयता मौलयस्त्रयः

ઉદાર પુરુષ મહાદાતા તરીકે ઓળખાય છે; તેના વિરુદ્ધ સ્વભાવ નીચ અને અધમ લોકોમાં જોવા મળે છે. શિરોભૂષણના ત્રણ રૂપ—ચૂડા (શિખા/જટા), કિરીટ (મુકુટ), અને સંયત કેશ (બંધાયેલા/સજાવેલા વાળ)।

Verse 36

बलिः करोपहारादौ सैन्यस्थैर् यादिके बलं स्त्रीकटीवस्त्रबन्धे ऽपि नीवी परिपणे ऽपि च

‘બલિ’ શબ્દ કર/ખંડણી અથવા હાથેથી અર્પિત ઉપહાર-અર્ઘ્ય વગેરે અર્થમાં આવે છે; અને ‘બલ’ સેનાની શક્તિ તથા સંબંધિત અર્થોમાં. ‘નીવી’ સ્ત્રીના કમરવસ્ત્રના બંધ/ગાંઠ માટે, તેમજ શરત-પણે/જુગારમાં મૂકાતી દાવ (પણ) માટે પણ વપરાય છે.

Verse 37

शुक्रले मूषिके श्रेष्ठे सुकृते वृषभे वृषः द्यूताक्षे सारिफलके ऽप्याकर्षो ऽथाक्षमिन्द्रिये

‘વૃષઃ’ શબ્દ કામી પુરુષ, ઉંદર, શ્રેષ્ઠ, સુકૃત (પુણ્યકર્મ) અને વૃષભ—આ અર્થોમાં વપરાય છે. ‘આકર્ષઃ’ જુગારના પાસા તથા સારી-ફળના બીજ માટે પણ કહેવાય છે; અને ‘અક્ષમ્’ ઇન્દ્રિય (ઇન્દ્રિય-શક્તિ) દર્શાવે છે.

Verse 38

ना द्यूताङ्गे च कर्षे च व्यवहारे कलिद्रुमे ऊष्णीषः स्यात् किरीटादौ कर्षूः कुल्याभिधायिनी

દ્યુત-પરિભાષામાં, ‘કર્ષ’ નામના માપમાં, તેમજ વ્યવહાર/ન્યાયિક પ્રયોગમાં ‘કલી’ શબ્દ વપરાય છે; અને ‘કલિદ્રુમ’ (એક વૃક્ષ) માટે પણ. શિરોભૂષણમાં ‘ઊષ્ણીષ’ પાગડી અથવા કિરીટ વગેરેને કહે છે. ‘કર્ષૂ’ શબ્દ નાની નહેર/કુલ્યા દર્શાવે છે.

Verse 39

प्रत्यक्षे ऽधिकृते ऽध्यक्षः सूर्यवह्नी विभावसू शृङ्गारादौ विषे वीर्ये गुणे रागे द्रवे रसः

પ્રત્યક્ષ જ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં અધિષ્ઠાતા ‘અધ્યક્ષ’ કહેવાય છે; સૂર્ય અને અગ્નિ ‘વિભાવસુ’ નામે પણ ઓળખાય છે. શૃંગારાદિ રસોમાં તેને ‘રસ’ કહે છે; વિષમાં ‘વીર્ય’ (પ્રભાવશક્તિ); ગુણમાં ‘ગુણ’; રંજન/આસક્તિમાં ‘રાગ’; અને દ્રવ પદાર્થમાં ‘દ્રવ/રસ’ કહેવાય છે.

Verse 40

तेजःपुरीषयोर्वर्च आगः पापापराधयोः छन्दः पद्ये ऽभिलासे च साधीयान् साधुवाढयोः व्यूहो वृन्दे ऽप्यहिर्वृत्रे ऽप्यग्नीन्द्वर्कास्तमोनुदः

‘વર્ચસ્’ શબ્દ તેજ તથા મલ—બન્ને અર્થ આપે છે; ‘આગસ્’ પાપ અને અપરાધ—બન્ને માટે છે. ‘છન્દસ્’ છંદોબદ્ધ પદ્ય તથા અભિલાષા—બન્ને અર્થમાં આવે છે. ‘સાધીયાન્’ શ્રેષ્ઠ તથા સાધુ-વૃદ્ધિ/કલ્યાણવર્ધક—એ રીતે દ્વિઅર્થક છે. ‘વ્યૂહ’ સમૂહ/વૃંદ; ‘અહિ’ વૃત્રનું નામ. ‘અગ્નિ-ઇન્દ્ર-અર્ક’ અંધકાર-નાશક (તમોનુદ) છે.