Adhyaya 367
Chapter 367 — नित्यनैमीत्तिकप्राकृतप्रलयाः (The Nitya, Naimittika, and Prākṛta Dissolutions)
ભગવાન અગ્નિ પ્રલયતત્ત્વને ચાર પ્રકારમાં ગોઠવે છે—નિત્ય (જીવોનો સતત ક્ષય), નૈમિત્તિક (બ્રહ્માના કલ્પાંતમાં આવતો આવર્ત પ્રલય), પ્રાકૃત (વિશાળ યુગચક્રના અંતે વિશ્વનો લય), અને આત્યંતિક (મોક્ષજ્ઞાનથી આત્માનો પરમાત્મામાં લય)। નૈમિત્તિક પ્રલયમાં દીર્ઘ અનાવૃષ્ટિ, સૂર્યની સાત કિરણોથી જળશોષણ, સાત સૂર્યરૂપોનું પ્રાગટ્ય, સર્વત્ર દાવાનળ, કાલાગ્નિ-રુદ્ર સુધી અગ્નિનો ઉદ્ઘોષ, પાતાળથી સ્વર્ગ સુધી દહન અને જીવોનું ઉચ્ચ લોકોમાં ગમન વર્ણવાય છે। પછી વરસાદ અગ્નિને શમાવે છે, પવન વાદળોને વિખેરી નાખે છે; હરિ શેષ પર એકમાત્ર મહાસાગરમાં યોગનિદ્રામાં શયન કરીને ફરી બ્રહ્મરૂપે સૃષ્ટિ રચે છે। પ્રાકૃત પ્રલય સાંખ્યક્રમથી—પૃથ્વી જળમાં, જળ અગ્નિમાં, અગ્નિ વાયુમાં, વાયુ આકાશમાં, આકાશ અહંકારમાં, પછી મહતમાં અને અંતે પ્રકૃતિમાં લય પામે છે; અંતે પ્રકૃતિ અને પુરુષ પણ નામ-વર્ણથી પર પરમમાં વિલીન થાય છે, જ્યાં સર્વ વિકલ્પો શાંત થાય છે।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे सामान्यनामलिङ्गानि नाम षट्षष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ सप्तषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नित्यनैमीत्तिकप्राकृतप्रलयाः अग्निर् उवाच चतुर्विधस्तु प्रलयो नित्यो यः प्राणिनां लयः सदा विनाशो जातानां ब्राह्मो नैमित्तिको लयः
આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘સામાન્ય નામો અને તેમના લિંગ’ નામનો ૩૬૬મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ૩૬૭મો અધ્યાય ‘નિત્ય, નૈમિત્તિક અને પ્રાકૃત પ્રલય’ આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—પ્રલય ચાર પ્રકારનો છે. ‘નિત્ય’ પ્રલય એટલે પ્રાણીઓનો સતત પ્રાણલય, જન્મેલાં જીવોનો અવિરત વિનાશ. ‘નૈમિત્તિક’ પ્રલય બ્રહ્મા-સંબંધિત (આવર્તક) લય છે.
Verse 2
चतुर्युगसहस्रान्ते प्राकृतः प्राकृतो लयः लय आत्यन्तिको ज्ञानादात्मनः परमात्मनि
ચાર યુગોના એક હજાર ચક્રના અંતે પ્રગટ થયેલા જગતનો ‘પ્રાકૃત’ (સ્વાભાવિક) પ્રલય થાય છે. પરંતુ ‘આત્યંતિક’ પ્રલય તો મુક્તિદાયક જ્ઞાનથી જીવાત્માનું પરમાત્મામાં લય થવું છે.
Verse 3
नैमित्तिकस्य कल्पान्ते वक्ष्ये रूपं लयस्य ते चतुर्युगसहस्रान्ते क्षीणप्राये महीतले
કલ્પના અંતે થનારા નૈમિત્તિક પ્રલયનું સ્વરૂપ હું તને કહું છું—જ્યારે ચાર યુગોના સહસ્ર ચક્રના અંતે પૃથ્વીનું પૃષ્ઠ લગભગ ક્ષીણ અને નિષ્પ્રાણ બને છે.
Verse 4
अनावृष्टिरतीवोग्रा जायते शतवार्षिकी ततः सत्त्वक्षयः स्याच्च ततो विष्णुर्जगत्पतिः
અતિ ભયંકર અનાવૃષ્ટિ સો વર્ષ સુધી થાય છે. તેથી પ્રાણીઓની સત્ત્વશક્તિ ક્ષીણ થાય છે; ત્યારબાદ જગત્પતિ વિષ્ણુ (આગળની પ્રક્રિયા) પ્રવર્તાવે છે.
Verse 5
स्थितो जलानि पिवति भानोः सप्तसु रश्मिषु भूपातालसमुद्रादितोयं नयति संक्षयं
સૂર્યની સાત કિરણોમાં સ્થિત રહી તે (સૂર્ય) જળોને પી જાય છે; ભૂમિ, પાતાળ અને સમુદ્ર વગેરેમાંથી પાણી ખેંચી તેને ક્ષય તરફ લઈ જાય છે, એટલે કે શોષી લે છે.
Verse 6
ततस्तस्यानुभावेन तोयाहारोपवृंहिताः त एव रश्मयः सप्त जायन्ते सप्त भास्कराः
પછી તેના પ્રભાવથી, જળને આહારરૂપે લઈને પોષિત થયેલા એ જ કિરણો સાતરૂપ થાય છે; તેથી સાત ભાસ્કર (સૂર્યરૂપો) જન્મે છે।
Verse 7
दहन्त्य् अशेषं त्रैलोक्यं सपातालतलं द्विज कूर्मपृष्ठसमा भूः स्यात्ततः कालाग्निरुद्रकः
હે દ્વિજ! તે પાતાળતલ સહિત સમગ્ર ત્રૈલોક્યને નિઃશેષ દહન કરે છે; ત્યારે પૃથ્વી કૂર્મપીઠ જેવી સમતલ બને છે; ત્યારબાદ કાલાગ્નિ-રુદ્ર પ્રગટ થાય છે।
Verse 8
शेषाहिश्वाससम्पातात् पातालानि दहत्यधः पातालेभ्यो भुवं विष्णुर्भुवः स्वर्गं दहत्यतः
શેષનાગના શ્વાસના પ્રચંડ પ્રવાહથી નીચેના પાતાળ લોકો દહન થાય છે; પાતાળથી આગળ વિષ્ણુ પૃથ્વીને, અને પૃથ્વીથી આગળ સ્વર્ગને દહન કરે છે।
Verse 9
अम्बरीषमिवाभाति त्रैलोक्यमखिलं तथा ततस्तापरीतास्तु लोकद्वयनिवासिनः
આ રીતે સમગ્ર ત્રૈલોક્ય ભઠ્ઠી સમાન દહકતું દેખાયું; ત્યારબાદ બે લોકના નિવાસીઓ તીવ્ર તાપથી પીડિત થયા।
Verse 10
गाचन्ति ते महर्लोकं महर्लोकाज्जनं ततः रुद्ररूपी जगद्दग्ध्वा मुखनिश्वासतो हरेः
તેઓ મહર્લોકમાં જાય છે; મહર્લોકથી પછી જનলোকમાં જાય છે। હરિ રુદ્રરૂપ ધારણ કરીને, મુખમાંથી નીકળતા નિશ્વાસથી જગતને દહન કરે છે।
Verse 11
उत्तिष्टन्ति ततो मेधा नानारूपाः सविद्युतः शतं वर्षाणि वर्षन्तः शमयन्त्यग्निमुत्थितम्
પછી વિવિધ રૂપવાળા, વીજળીથી ઝગમગતા મેઘો ઊઠે છે. તેઓ સો વર્ષ સુધી વરસાદ વરસાવી ભભૂકેલી અગ્નિને શમાવે છે.
Verse 12
सप्तर्षिस्थानमाक्रम्य स्थिते ऽम्भसि शतं मरुत् मुखनिश्वासतो विष्णोर्नाशं नयति तान्घनान्
જ્યારે જળ સપ્તર્ષિ-મંડળના પ્રદેશને આવરીને સ્થિર થાય છે, ત્યારે વિષ્ણુના મુખનિશ્વાસથી ઉત્પન્ન સો મરુત તે મેઘોને વિનાશ તરફ દોરી જાય છે.
Verse 13
वायुं पीत्वा हरिः शेषे शेते चैकार्णवे प्रभुः ब्रह्मरूपधरः सिद्धैर् जलगैर् मुनिभिस्तुतः
વાયુને શોષી લઈને પ્રભુ હરિ એકાર్ణવમાં શેષ પર શયન કરે છે. બ્રહ્મરૂપ ધારણ કરીને તેઓ સિદ્ધો અને જળવાસી મુનિઓ દ્વારા સ્તુત થાય છે.
Verse 14
आत्ममायामयीं दिव्यां योगनिद्रां समास्थितः आत्मानं वसिदेवाख्यं चिन्तयन्मधुसूदनः
મધુસૂદન પોતાની આત્મમાયામયી દિવ્ય યોગનિદ્રામાં સ્થિત થઈ, વાસુદેવ નામે ઓળખાતા પોતાના આત્મસ્વરૂપનું ચિંતન કરે છે.
Verse 15
कल्पं शेते प्रबुद्धो ऽथ ब्रह्मरूपी सृजत्य् असौ द्विपरार्धन्ततो व्यक्तं प्रकृतौ लीयते द्विज
તે એક કલ્પ સુધી યોગશયનમાં શયન કરે છે; પછી જાગીને બ્રહ્મરૂપ ધારણ કરી સૃષ્ટિ સર્જે છે. હે દ્વિજ, બે પરાર્ધના અંતે વ્યક્ત જગત પ્રકૃતિમાં લીન થઈ જાય છે.
Verse 16
स्थानात् स्थानं दशगुणमेकस्माद्गुण्यते स्थले ततो ऽष्टादशमे भागे परार्धमभिधीयते
એક સ્થાનમૂલ્યથી બીજા સ્થાનમૂલ્યે સંખ્યા દશગુણી થાય છે; અને ત્યાંથી અષ્ટાદશ વિભાગે ‘પરાર્ધ’ નામનું એકક નિર્ધારિત છે।
Verse 17
परार्धं द्विगुणं यत्तु प्राकृतः प्रलयः स्मृतः अनावृष्ट्याग्निसम्पर्कात् कृते संज्वलने द्विज
પરાર્ધનું દ્વિગુણ જે છે, તે પ્રાકૃત પ્રલય તરીકે સ્મરિત છે. હે દ્વિજ, અનાવૃષ્ટિ અને અગ્નિસંપર્કથી જ્યારે દાહ પ્રગટે, ત્યારે તે પ્રલય થાય છે।
Verse 18
महदादेर्विकारस्य विशेषान्तस्य संक्षये कृष्णेच्छाकारिते तस्मिन् सम्प्राप्ते प्रतिसञ्चरे
મહતથી આરંભ કરીને વિશેષો સુધીના વિકારનો ક્ષય થાય ત્યારે—કૃષ્ણની ઇચ્છાથી થતો તે પ્રતિસંચાર પ્રાપ્ત થતાં—
Verse 19
आपो ग्रसन्ति वै पूर्वं भूमिर्गन्धादिकं गुणं आत्मगन्धात्ततो भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते
પ્રથમ જળ પૃથ્વીના ગંધાદિ ગુણને ગ્રસી લે છે; પછી પોતાનો ગંધ ગુમાવતાં પૃથ્વી પ્રલય માટે યોગ્ય બને છે।
Verse 20
रसात्मिकाश् च तिष्ठन्ति ह्य् आपस्तासां रसो गुणः पीयते ज्योतिषा तासु नष्टास्वग्निश् च दीप्यते
જળ રસાત્મિક રૂપે સ્થિત રહે છે અને તેનો ગુણ ‘રસ’ છે. તે રસ જ્યોતિ (તેજ) દ્વારા પી લેવાય છે; અને જળ નષ્ટ થતાં અગ્નિ પ્રદીપ્ત થાય છે।
Verse 21
ज्योतिषो ऽपि गुणं रूपं वायुर्ग्रसति भास्करं नष्टे ज्योतिषि वायुश् चबली दोधूयते महान्
વાયુ જ્યોતિના ગુણ અને રૂપને પણ ગ્રસી લે છે; સૂર્ય પણ આવૃત થાય છે. જ્યોતિ નષ્ટ થતાં તે મહાબલી વાયુ અત્યંત પ્રબળ બની ઉછળતો અને ઘૂમતો રહે છે.
Verse 22
वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते ततः वायौ नष्टे तु चाकाशन्नीरवं तिष्ठति द्विज
પછી આકાશ વાયુના ગુણ—સ્પર્શ—ને પણ ગ્રસી લે છે. અને વાયુ નષ્ટ થતાં, હે દ્વિજ, આકાશ નિઃશબ્દ રહી સ્થિત રહે છે.
Verse 23
आकाशस्याथ वै शब्दं भूतादिर्ग्रसते च खं अभिमानात्मकं खञ्च भूतादिं ग्रसते महान्
પછી આકાશનો ગુણ ‘શબ્દ’ ભૂતાદિ (મૂલ કારણ) માં લય પામે છે અને ભૂતાદિ આકાશને પણ ગ્રસી લે છે. ત્યારબાદ અભિમાનસ્વરૂપ અહંકાર-તત્ત્વ તે આકાશને ગ્રસે છે અને પછી મહત્ ભૂતાદિને ગ્રસી લે છે.
Verse 24
भूमिर्याति लयञ्चाप्सु आपो ज्योतिषि तद्ब्रजेत् वायौ वायुश् च खे खञ्च अहङ्कारे लयं स च
પૃથ્વી જળમાં લય પામે છે; જળ જ્યોતિ (તેજ) માં પ્રવેશે છે. જ્યોતિ વાયુમાં લય પામે છે; વાયુ આકાશમાં; અને આકાશ પોતે અહંકારમાં લય પામે છે.
Verse 25
महात्तत्वे महान्तञ्च प्रकृतिर्ग्रसते द्विज व्यक्ताव्यक्ता च प्रकृतिर्व्यक्तस्याव्यक्तके लयः
હે દ્વિજ, પ્રકૃતિ મહત્તત્ત્વ અને મહાન્—બન્નેને ગ્રસી લે છે. વ્યક્ત તથા અવ્યક્ત—બન્ને સ્વરૂપવાળી એ પ્રકૃતિમાં જ વ્યક્તનું અવ્યક્તમાં લય થાય છે.
Verse 26
पुमाने काक्षरः शुद्धः सो ऽप्यंशः परमात्मनः प्रकृतिः पुरुषश् चैतौ लीयेते परमात्मनि
પુરુષ (ચેતન સત્તા) અક્ષય અને શુદ્ધ છે; તે પણ પરમાત્માનો અંશ છે. પ્રકૃતિ અને પુરુષ—બન્ને અંતે પરમાત્મામાં લીન થાય છે.
Verse 27
न सन्ति यत्र सर्वेशे नामजात्यादिकल्पनाः सत्तामात्रात्मके ज्ञेये ज्ञानात्मन्यात्महः परे
તે સર્વેશ્વરમાં નામ, જાતિ વગેરે કલ્પનાઓ નથી. જાણવાનું તત્ત્વ માત્ર ‘સત્તામાત્ર’ સ્વરૂપ છે; શુદ્ધ જ્ઞાનસ્વરૂપ એવા પરમમાં આત્મઘાતક (અજ્ઞાનથી આત્માને નાશ કરનાર) ટકતા નથી.
Frequently Asked Questions
A rigorous taxonomy of dissolution and a stepwise tattva-involution (earth→water→fire→wind→ether→ahaṃkāra→mahat→prakṛti→Paramātman), integrating cosmological narrative with philosophical mechanics.
It reframes cosmic endings as instruction in detachment and discernment, culminating in ātyantika pralaya—liberation through knowledge—where the seeker transcends name-and-form conceptuality and abides in the Supreme.