Adhyaya 364

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे नृवर्गो नाम त्रिषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ चतुःषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः ब्रह्मवर्गः अग्निर् उवाच वंशो ऽन्ववायो गोत्रं स्यात् कुलान्यभिजनान्वयौ मन्त्रव्याख्याकृदाचार्य आदेष्टा त्वध्वरे व्रती

આ રીતે આગ્નેય મહાપુરાણમાં ‘નૃવર્ગ’ નામનો ત્રણસો ત્રેસઠમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ‘બ્રહ્મવર્ગ’ નામનો ત્રણસો ચોસઠમો અધ્યાય આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—‘વંશ’ એટલે અન્વવાય, પૂર્વજોની પરંપરા; ‘ગોત્ર’ એટલે કૂલ-ધારા. ‘કુલ’ અને ‘અભિજાનાન્વય’ ઉત્તમ વંશપરિચય અને વંશાવળી દર્શાવે છે. મંત્રોની વ્યાખ્યા કરનાર આચાર્ય; યજ્ઞમાં વિધિ-નિર્દેશ આપનાર આદેશ્ટા; અને અધ્વરમાં તે વ્રતી (વ્રતપાલક) હોય છે.

Verse 2

यष्टा च यजमानः स्यात् ज्ञात्वारम्भ उपक्रमः सतीर्थ्याश् चैकगुरवः सभ्याः सामाजिकास् तथा

યષ્ટા એ જ યજમાન હોવો જોઈએ; આરંભ અને ઉપક્રમની યોગ્ય રીત જાણીને કર્મ કરવું. સાથે સતીર્થ્ય, એકગુરુવાળા સહાધ્યાયી, સભ્ય તથા સામાજિક (વિધિ-સહભાગી) પણ હોવા જોઈએ.

Verse 3

सभासदः सभास्तारा ऋत्विजो याजकाश् च ते अध्वर्यूद्गातृहोतारो यजुःसामर्ग्विदः क्रमात्

તેઓ સભાસદ અને સભાના તારાઓ (નેતાઓ) છે; તેમજ ઋત્વિજ અને યાજક પણ. ક્રમશઃ અધ્વર્યુ, ઉદ્ગાતા અને હોતા—જે અનુક્રમે યજુઃ, સામ અને ઋક્ વેદના જાણકાર છે.

Verse 4

चषालो यूपकटकः समे स्थण्डिलचत्वरे आमिक्षा सा शृतोष्णे या क्षीरे स्याद्दधियोगतः

ચષાલ એટલે યૂપ (યજ્ઞસ્તંભ) નો કટક/છલ્લો. સમતલ ભૂમિ પર સ્થંડિલ-ચત્વરમાં વિધિપૂર્વક વેદિકા હોય છે. આમિક્ષા તે છે જે ઉકળતા ગરમ દૂધમાં દહીં ઉમેરવાથી બને છે.

Verse 5

पृषदाज्यं सदध्याज्ये परमान्नन्तु पायसम् उपाकृतः पशुरसौ यो ऽभिमन्त्र्य क्रतौ हतः

પૃષદાજ્ય એટલે દહીં-મિશ્રિત આજ્ય (ઘી); અને પરમાન્ન એટલે પાયસ—દૂધમાં રાંધેલું અન્ન. જે પશુને મંત્રથી અભિમંત્રિત કરીને ક્રતુમાં વધ કરવામાં આવે, તે ‘ઉપાકૃત’ કહેવાય છે.

Verse 6

परम्पराकं समनं प्रोक्षणञ्च बधार्थकम् पूजा नमस्यापिचितिः सपर्यार्चार्हणाः समाः

‘પરમ્પરાક’, ‘સમન’ અને ‘પ્રોક્ષણ’—આ શબ્દો નિગ્રહ/બંધનના હેતુથી કરાતી પ્રોક્ષણ (પવિત્રીકરણ માટે છાંટવું) ક્રિયા માટે વપરાય છે. ‘પૂજા’, ‘નમસ્યા’, ‘અપચિતિ’, ‘સપર્યા’, ‘અર્ચા’ અને ‘અર્હણા’—આ બધા ઉપાસના અને સન્માન-અર્પણના પર્યાય છે.

Verse 7

वरिवस्या तु शुश्रूषा परिचर्याप्युपासनम् नियमो ब्रतमस्त्री तच्चोपवासादि पुण्यकम्

‘વરિવસ્યા’ એટલે સાવધાન સેવા; ‘શુશ્રૂષા’ એટલે શ્રદ્ધાપૂર્વક હાજરી અને પરિચરણ; અને ‘પરિચર્યા’ પણ ઉપાસનારૂપ સેવા છે. ‘નિયમ’ એટલે ધાર્મિક સંયમ; ‘વ્રત’ એટલે પ્રતિજ્ઞાબદ્ધ અનુષ્ઠાન; અને તે ઉપવાસ વગેરે પુણ્યકર્મોથી યુક્ત છે.

Verse 8

मुख्यः स्यात् प्रथमः कल्पो ऽनुकल्पस्तु ततो ऽधमः कल्पे विधिक्रमौ ज्ञेयौ विवेकः पृथगात्मता

મુખ્ય કલ્પને પ્રથમ ગણવો જોઈએ; ત્યાર પછી અનુકલ્પ તેનાથી નીચો છે. કલ્પમાં બે વિધિક્રમ જાણવાના—વિવેક અને આત્માની પૃથકતા (પૃથગાત્મતા).

Verse 9

संस्कारपूर्वं ग्रहणं स्यादुपाकरणं श्रुतेः भिक्षुः परिव्राट् कर्मन्दी पाराशर्यपि मस्करी

શ્રુતિ (વેદ)નું ગ્રહણ/અધ્યયન સંસ્કારપૂર્વક કરવું જોઈએ; એ જ વેદનું ‘ઉપાકરણ’ (આરંભવિધિ) કહેવાય છે. આ વિધિ ભિક્ષુ, પરિવ્રાટ, કર્મન્દી, પારાશર્ય અને મસ્કરીએ પણ આચરવી જોઈએ.

Verse 10

ऋषयः सत्यवचसःस्नातकश्चाप्लुतव्रती ये निर्जितेन्द्रियग्रामा यतिनो यतयश् च ते

જે ઋષિઓ સત્યવચન છે, જે સ્નાતક (વિધિવત્ દીક્ષા-સમાપ્ત) છે, જે અખંડ વ્રત પાળે છે, અને જેમણે ઇન્દ્રિયસમૂહને જીત્યો છે—તેઓ જ ખરેખર યતિ, સચ્ચા પ્રયત્નશીલ સંન્યાસી છે.

Verse 11

शरीरसाधनापेक्षं नित्यं यत् कर्म तद्यमः नियमस्तु स यत् कर्मानित्यमागन्तुसाधनम् स्याद् ब्रह्मभूयं ब्रह्मत्वं ब्रह्मसायुज्यमित्यपि

શરીર-સાધન પર આધાર રાખીને જે નિત્ય કર્મ થાય તે ‘યમ’ છે. ‘નિયમ’ તે કર્મ છે જે અનિત્ય છે અને જે પ્રસંગોપાત/બાહ્ય સાધનો દ્વારા સિદ્ધ થાય છે. તેનું ફળ ‘બ્રહ્મભૂય’ (બ્રહ્મ બની જવું), ‘બ્રહ્મત્વ’ અને ‘બ્રહ્મસાયુજ્ય’ (બ્રહ્મ સાથે એકત્વ) એમ પણ કહેવાય છે.