Adhyaya 360

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे स्वर्गपातालादिवर्गा नामोनषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ षष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अव्ययवर्गाः अग्निर् उवाच आङीषदर्थे ऽभिव्याप्तौ सीमार्थे धातुयोगजे आ प्रगृह्यः स्मृतौ वाक्ये ऽप्यास्तु स्यात् कोपपीड्योः

આ રીતે આગ્નેય મહાપુરાણમાં ‘સ્વર્ગ-પાતાળાદિ વર્ગ’ નામનો ૩૫૯મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ૩૬૦મો અધ્યાય ‘અવ્યય વર્ગો’ આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા— ‘આ’ અવ્યય (૧) ઈષત્/અલ્પ અર્થમાં, (૨) અભિવ્યાપ્તિ (વ્યાપ્તિ/વિસ્તાર) અર્થમાં, (૩) સીમા/મર્યાદા અર્થમાં, તથા (૪) ધાતુ-યોગજન્ય પ્રયોગમાં વપરાય છે. સ્મૃતિ-પાઠ અને વાક્ય-પ્રયોગમાં ‘આ’ને પ્રગૃહ્ય માનવામાં આવ્યું છે; અને તે કોપ તથા પીડા અર્થોમાં પણ આવી શકે છે।

Verse 2

पापकुत्सेषदर्थे कु धिग्जुगुप्सननिन्दयोः चान्वाचयसमाहारेतरेतरसमुच्चये

‘કુ’ નિપાત પાપ, કૂત્સિત/નિંદ્ય તથા શેષ/દોષયુક્ત અર્થમાં વપરાય છે. ‘ધિગ્’ ઘૃણા અને નિંદા દર્શાવે છે. ‘ચ’ (i) અન્વાચય, (ii) સમાહાર, અને (iii) ઇતરેતર-સમુચ્ચય માટે વપરાય છે.

Verse 3

स्वस्त्याशीः क्षेमपुण्यादौ प्रकर्षे लङ्घने ऽप्यति स्वित्प्रश्ने च वितर्के च तु स्याद्भेदे ऽवधारणे

‘સ્વસ્તિ’ નિપાત આશીર્વાદમાં તથા ક્ષેમ-પુણ્યાદિ દર્શક વાક્યોની શરૂઆતમાં વપરાય છે. ‘અતિ’ અતિશયતા/ઉત્કર્ષ અને લંઘન (અતિક્રમણ) અર્થમાં. ‘સ્વિત્’ પ્રશ્ન અને વિચારાત્મક સંશયમાં. ‘તુ’ ભેદ/વિરોધ તથા અવધારણ (દૃઢ નિર્ધારણ) માટે છે.

Verse 4

सकृत्सहैकवारे स्यादाराद्दूरसमीपयोः प्रतीच्यां चरमे पश्चादुताप्यर्थविकल्पयोः

‘સકૃત્’ એટલે ‘એક વાર’. ‘સહ’ અને ‘એકવારે’ ‘એકસાથે/એક જ પ્રસંગે’ એવો અર્થ આપે છે. ‘આરાત્’ પ્રસંગ અનુસાર ‘દૂર’ અથવા ‘નજીક’ અર્થમાં આવે છે. ‘પ્રતીચ્યામ્’ એટલે ‘પશ્ચિમ દિશામાં’. ‘ચરમે’ એટલે ‘અંતે/છેલ્લા ભાગમાં’. ‘પશ્ચાત્’ એટલે ‘પછી/પાછળ’. ‘ઉત’ અને ‘અપિ’ અર્થ-વિકલ્પ દર્શાવવા વપરાય છે.

Verse 5

पुनःसदार्थयोः शश्वत् साक्षात् प्रत्यक्षतुल्ययोः खेदानुकम्पासन्तोषविस्मयामन्त्रणे वत

‘પુનઃ’ અને ‘સદા’ પુનરાવર્તન તથા નિત્યતા દર્શાવે છે. ‘શશ્વત્’ એટલે ‘સર્વદા’. ‘સાક્ષાત્’ એટલે ‘સીધું/પ્રત્યક્ષ રીતે’. ‘પ્રત્યક્ષ’ અને ‘તુલ્ય’ અનુક્રમે ‘ઇન્દ્રિયગમ્ય’ અને ‘સમાન’ અર્થ આપે છે. ‘વત’ ખેદ, અનુકંપા, સંતોષ, વિસ્મય તથા આમંત્રણ/સમ્બોધનમાં વપરાય છે.

Verse 6

हन्त हर्षे ऽनुकम्पायां वाक्यारम्भविषादयोः प्रति प्रतिनिधौ वीप्सालक्षणादौ प्रयोगतः

‘હંત’ નિપાત હર્ષ, અનુકંપા, વાક્યની શરૂઆત તથા વિષાદ વ્યક્ત કરવા વપરાય છે. ‘પ્રતિ’ ‘પ્રતિઉત્તર/વિરુદ્ધ’ અર્થમાં અને ‘પ્રતિનિધિ/સ્થાનાપન્ન’ અર્થમાં પણ આવે છે. તેમજ પ્રચલિત પ્રયોગ મુજબ કેટલાક અવ્યયો વીપ્સા (પુનરુક્તિ) અને લક્ષણાદિ અર્થોમાં પણ વપરાય છે.

Verse 7

इति हेतौ प्रकरणे प्रकाशादिसमाप्तिषु प्राच्यां पुरस्तात् प्रथमे पुरार्थे ऽग्रत इत्य् अपि

‘ઇતિ’ શબ્દ હેતુના અર્થમાં તથા પ્રકરણ-વિભાગમાં વપરાય છે; ‘પ્રકાશ’ વગેરે વ્યાખ્યાનોની સમાપ્તિમાં પણ. પૂર્વ દિશા માટે ‘પુરસ્તાત્’; અને ‘પ્રથમ/પૂર્વ’ અર્થમાં ‘અગ્રતઃ’ પણ વપરાય છે।

Verse 8

यावत्तावच्च साकल्ये ऽवधौ माने ऽवधारणे मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकार्त्स्नेष्व् अथोथ च

‘યાવત્–તાવત્’ યુગ્મ સાકલ્ય (સમગ્રતા), અવધિ/સીમા, માપ (માન), અને અવધારણ (નિશ્ચય) અર્થોમાં વપરાય છે. તેમજ ‘અથ/અથો’ મંગલારંભ, પૂર્વોક્ત પછી આરંભ, પ્રશ્ન-પ્રવેશ અને વિષય-કાર્ત્સ્ન્ય (પૂર્ણતા) દર્શાવવામાં।

Verse 9

वृथा निरर्थकाविध्योर्नानानेकोभयार्थयोः नु पृच्छायां विकल्पे च पश्चात्सादृश्ययोरनु

‘વૃથા’ એટલે વ્યર્થ અને નિરર્થક. ‘નાના’ બહુત્વ/વિવિધતા, ‘અનેક’ ઘણા, અને ‘ઉભય’ બંને અર્થમાં. ‘નુ’ પ્રશ્નમાં તથા વિકલ્પમાં. ‘પશ્ચાત્’ પછી; અને ‘અનુ’ અનુસરણ/પછી તથા સાદૃશ્ય અર્થમાં પણ।

Verse 10

प्रश्नावधारणानुज्ञानुनयामन्त्रणे ननु गर्हासमुच्चयप्रश्नशङ्कासम्भावनास्व् अपि

‘નનુ’ કણ પ્રશ્ન, અવધારણ (દૃઢ નિશ્ચય), અનુજ્ઞા (પરવાનગી), અનુનય/સમજાવટ અને આમંત્રણ અર્થમાં વપરાય છે; તેમજ ગર્હા (નિંદા), સમુચ્ચય (વધુ મુદ્દો ઉમેરવો), પુનઃપ્રશ્ન, શંકા અને સંભાવનામાં પણ।

Verse 11

उपमायां विकल्पे वा सामित्वर्धे जुगुप्सिते अमा सह समीपे च कं वारिणि च मूर्धनि

ઉપમા અથવા વિકલ્પ અર્થમાં, સ્વામિત્વ અર્થમાં, ‘અર્ધ/ભાગ’ અર્થમાં તથા જुगુપ્સિત (તિરસ્કારાત્મક) અર્થમાં—આ પ્રયોગો માન્ય છે. ‘અમા’ ‘સાથે/સહિત’ અને ‘નજીક’ અર્થમાં આવે છે. તેમજ ‘કં’ ‘પાણીમાં’ અને ‘મસ્તક પર’ (સ્થાનવાચક પ્રયોગે) અર્થમાં પણ વપરાય છે।

Verse 12

इवेत्थमर्थयोरेवं नूनं तर्के ऽर्थनिश् चये तूष्णीमर्थे सुखे जोषं किम्पृच्छायां जुगुप्सने

અવ્યયોનો પ્રયોગ આ રીતે છે— ‘ઇવ’ અને ‘ઇત્થમ્’ સદૃશતા તથા રીત દર્શાવે છે; ‘એવં’ અને ‘નૂનમ્’ તર્કમાં અને અર્થનિશ્ચયમાં આવે છે; ‘તૂષ્ણીમ્’ મૌન સૂચવે છે; ‘જોષમ્’ સુખ/પ્રસન્નતા; અને ‘કિમ્’ પ્રશ્નમાં, તેમજ ક્યારેક જुगુપ્સા/ઘૃણામાં પણ।

Verse 13

नाम प्राकाश्यसम्भाव्यक्रोधोपगमकुत्सने अलं भूषणपर्याप्तिशक्तिवारणवाचकम्

‘નામ’ અવ્યય પ્રકાશ કરવું, સંભાવના, ક્રોધ, સ્વીકાર/સંમતિ અને કुत્સા/નિંદા—આ અર્થોમાં વપરાય છે; અને ‘અલમ્’ અવ્યય ભૂષણ/અલંકાર, પૂરતું હોવું, શક્તિ/ક્ષમતા તથા નિષેધ/નિવારણ દર્શાવે છે।

Verse 14

हूं वितर्के परिप्रश्ने समयान्तिकमध्ययोः पुनरप्रथमे भेदे निर्निश् चयनिषेधयोः

‘હૂં’ અવ્યય વિચાર-વિતર્ક અને નજીકના પ્રશ્ન (પરિપ્રશ્ન)માં વપરાય છે. ‘પુનઃ’ અવ્યય યોગ્ય સમયે, નજીક, મધ્યમાં; તેમજ ‘પ્રથમ નહિ/ફરી’, ભેદ, નિશ્ચય અને નિષેધ—આ અર્થોમાં પણ આવે છે।

Verse 15

स्यात्प्रबन्धे चिरातीते निकटागामिके पुरा उरर्युरी चोररी च विस्तारे ऽङ्गीकृते त्रयम्

પ્રબંધ (સતત રચના)માં કાળના સંદર્ભે—(૧) ચિર-અતીત, (૨) નજીક-આગામી, અને (૩) પુરા/પૂર્વ—આ ત્રણ પ્રયોગ સ્વીકારવામાં આવ્યા છે; તેમજ વિસ્તરણના પ્રસંગે ‘ઉરર્યુરિ’ અને ‘ચોરરી’ એવા રૂપો પણ માન્ય છે।

Verse 16

स्वर्गे परे च लोके स्वर्वार्तासम्भावयोः किल निषेधवाक्यालङ्कारे जिज्ञासावसरे खलु

સ્વર્ગ અને પરલોકના વિષયમાં, સ્વર્ગવાર્તાની સંભાવના વિચારતાં જિજ્ઞાસાના પ્રસંગે ‘નિષેધવાક્ય’ નામનો અલંકાર પ્રયોગમાં લેવાય છે—એવું કહેવાયું છે।

Verse 17

समीपोभयतःशीघ्रसाकल्याभिमुखे ऽभितः नामप्रकाशयोः प्रादुर्मिथो ऽन्योन्यं रहस्यपि

જ્યારે બે પદાર્થો બંને બાજુ નજીક રાખીને ઝડપથી અને સંપૂર્ણ રીતે પરસ્પરાભિમુખ થાય, ત્યારે તેમના નામોના પરસ્પર પ્રકાશમાં, પરસ્પર સંબંધથી ગુપ્ત અર્થ પણ પ્રગટ થાય છે।

Verse 18

तिरो ऽन्तर्धौ तिर्यगर्थे हा विषादशुगर्तिषु अहहेत्यद्भुते खेदे हि हेताववधारणे

‘તિરો’ શબ્દ ‘અંતર્ધાન/છુપાવું’ તથા ‘તિર્યક્/આડું’ અર્થમાં વપરાય છે. ‘હા’ વિષાદ, શોક અને પીડામાં. ‘અહહે’ આશ્ચર્ય અને ખેદમાં. ‘હિ’ કારણ દર્શાવવા અને અવધારણ/જોર આપવા માટે વપરાય છે.

Verse 19

चिराय चिररात्राय चिरस्याद्याश्चिरार्थकाः मुहुः पुनः पुनः शश्वदभीक्ष्णमसकृत् समाः

‘ચિરાય’, ‘ચિરરાત્રાય’, ‘ચિરಸ್ಯ’ વગેરે દીર્ઘકાલવાચક છે; તેમજ ‘મુહુઃ’, ‘પુનઃ પુનઃ’, ‘શશ્વત્’, ‘અભીક્ષ્ણમ્’, ‘અસકૃત્’—આ બધાં સમાર્થીક છે અને પુનરાવર્તન અથવા નિરંતરતા દર્શાવે છે।

Verse 20

स्राग्झटित्यञ्चसाह्नाय सपदि द्राङ्मङ्खु च द्रुते बलवत् सुष्ठु किमुत विकल्पे किं किमूत च

‘સ્રાક્’, ‘ઝટિતિ’, ‘અંચ’, ‘સાહ્નાય’—આ ‘ઝડપથી’ અર્થમાં છે. ‘સપદી’, ‘દ્રાક્’, ‘મઙ્ખુ’, ‘દ્રુતે’—આ ‘તત્કાળ/વેગથી’ અર્થમાં. ‘બલવત્’—બળપૂર્વક. ‘સુષ્ઠુ’—સારી રીતે/યથાવત્. ‘કિમુત’—‘તો પછી કેટલું વધુ!’ એવા અધિકતર ભાવમાં. ‘કિં’—વિકલ્પમાં. ‘કિમૂત’ પણ તેવી જ ભારપૂર્વકની પૂછપરછ અથવા અધિકતર અર્થમાં વપરાય છે.

Verse 21

तु हि च स्म ह वै पादपूरणे पूजनेप्यति दिवाह्नीत्यथ दोषा च नक्तञ्च रजनाविति

‘તુ’, ‘હિ’, ‘ચ’, ‘સ્મ’, ‘હ’, ‘વૈ’—આ પાદપૂરણ માટે વપરાય છે; પૂજનમાં પણ ‘દિવાહ્ન’ એટલે દિવસનો સમય યોગ્ય કહેવાયો છે. આગળ રાત્રિના વિભાગો—‘દોષા’ (રાત્રિનો પ્રથમ ભાગ), ‘નક્ત’ (મધ્યરાત્રિ) અને ‘રજની’ (શેષ રાત્રિ) એમ જણાવાયા છે।

Verse 22

तिर्यगर्थे साचि तिरो ऽप्यथ सम्बोधनार्थकाः स्युः प्याट्पाड्ङ्ग हे है भोः समया निकषा हिरुक्

‘તિર્યક્/આડું’ અર્થમાં ‘સાચિ’ અને ‘તિરો’ નિપાતો વપરાય છે. સંબોધન માટે ‘પ્યાટ્’, ‘પાડ્ઙ્ગ’, ‘હે’, ‘હૈ’, ‘ભોઃ’; તેમજ ‘સમયા’, ‘નિકષા’ અને ‘હિરુક્’ પણ નિપાતરૂપે પ્રયોગમાં આવે છે.

Verse 23

अतर्किते तु सहसा स्यात् पुरः पुरतो ऽग्रतः स्वाहा देवहविर्दाने श्रौषट् वौषट् वषट् स्वधा

અચાનક અપ્રત્યાશિત પ્રસંગે તરત ‘પુરઃ’, ‘પુરતઃ’, ‘અગ્રતઃ’—અર્થાત ‘આગળ/સમક્ષ’—કહે છે. દેવહવિર્દાને ‘સ્વાહા’; યજ્ઞીય ઉદ્ગારો ‘શ્રૌષટ્’, ‘વૌષટ્’, ‘વષટ્’; અને પિતૃઅર્પণে ‘સ્વધા’ કહેવાય છે.

Verse 24

किञ्चिदीषन्मनागल्पे प्रेत्यामुत्र भवान्तरे जिज्ञासानुनय इति ञ यथा तथा चैव साम्ये अहो हो इति विस्मये

‘કિઞ્ચિત્’, ‘ઈષત્’ અને ‘મનાક્’નો અર્થ ‘થોડું/અલ્પ’ થાય છે. ‘પ્રેત્ય’ એટલે ‘મૃત્યુ પછી’; ‘અમુત્ર’ એટલે ‘પરલોકમાં’; અને ‘ભવાન્તરે’ એટલે ‘અન્ય ભવમાં/અન્ય જન્મમાં’. ‘ઇતિ’ નિપાત જિજ્ઞાસા તથા વિનયપૂર્વક અનુરોધમાં વપરાય છે. ‘યથા’ અને ‘તથા’ સામ્ય/અનુરূপતા દર્શાવે છે. ‘અહો’ અને ‘હો’ વિસ્મય માટે છે.

Verse 25

मौने तु तूष्णीं तूष्णीकं सद्यः सपदि तत्क्षणे दिष्ट्या शमुपयोषञ्चेत्यानन्दे ऽथान्तरे ऽन्तरा

મૌનવ્રતમાં ‘તૂષ్ణીં’ અને ‘તૂષ್ಣીકમ્’નો અર્થ સંપૂર્ણ નિઃશબ્દતા છે. ‘સદ્યઃ’, ‘સપદી’, ‘તત્ક્ષણે’—આ ‘તુરંત’ અર્થમાં છે. ‘દિષ્ટ્યા’ એટલે સૌભાગ્યે; ‘શમ્’ અને ‘ઉપયોષન્’ દ્વારા શાંતિ તથા મનનો સંયમ સૂચિત થાય છે, તેથી આનંદ થાય છે. ‘અંતરે’ અને ‘અંતરા’ ‘અંદર/મધ્ય’ અર્થમાં છે.

Verse 26

अन्तरेण च मध्ये स्युः प्रसह्य तु हटार्थकम् युक्ते द्वे साम्प्रतं स्थाने ऽभीक्ष्णं शस्वदनारते

‘અંતરેણ’ અને ‘મધ્યે’નો અર્થ ‘વચ્ચે’ થાય છે. ‘પ્રસહ્ય’ એટલે ‘બળપૂર્વક’; ‘હટાર્થીકમ્’ પણ ‘જબરદસ્તીથી/બળથી’ અર્થમાં આવે છે. ‘યુક્તે’ અને ‘દ્વે’ ‘યુગલ/જોડાયેલા’ અર્થમાં છે. ‘સામ્પ્રતમ્’ એટલે ‘હમણાં/વર્તમાનમાં’. ‘સ્થાને’ ‘સ્થાન/દેશ’ અર્થમાં છે. ‘અભીક્ષ્ણમ્’ ‘વારંવાર’, ‘શશ્વત્’ ‘સદા’, અને ‘અનારતે’ ‘અવિરત’ અર્થમાં છે.

Verse 27

अभावे नह्यनो नापि मास्म मालञ्च वारणे पक्षान्तरे चेद्यदि च तत्त्वे त्व् अद्धाञ्जसा द्वयम्

અભાવ/નકારના અર્થમાં ‘ન’, ‘હિ’, ‘અનુ’, ‘ન’ અને ‘અપિ’ નિપાતો વપરાય છે; પ્રતિષેધમાં ‘મા’, ‘સ્મ’ અને ‘માલમ્’ આવે છે. પક્ષાંતર/વિકલ્પમાં ‘ચેત્’ અને ‘યદી’; તત્ત્વ-પ્રતિપાદનમાં ‘તુ’. ‘અદ્ધા’ અને ‘અઞ્જસા’ નિશ્ચય દર્શાવતું દ્વય છે.

Verse 28

प्राकाश्ये प्रादुराविः स्यादोमेवं परमं मते समन्ततस्तु परितः सर्वतो विश्वगित्यपि

પ્રકાશમય પ્રકટ અવસ્થામાં તેનું પ્રાદુર્ભાવ સ્પષ્ટ થાય છે—એ રીતે ‘ૐ’ને પરમ તત્ત્વ માનવામાં આવ્યું છે. તે સર્વ બાજુ, ચોતરફ, સર્વત્ર વ્યાપ્ત છે; તેથી તેને ‘વિશ્વગ્’ (સર્વવ્યાપી) પણ કહે છે.

Verse 29

अकामानुमतौ काममसूयोपगमे ऽस्तु च ननु च स्याद्विरोधोक्तौ कच्चित् कामप्रवेदने

ઇચ્છા વિના પણ અનુમતિ દર્શાવવાની સ્થિતિમાં ‘કામમ્’ (ઠીક છે/થવા દો) કહેવાય છે; અને અસૂયા ન હોય ત્યાં ‘અસ્તુ’ (એવું જ થાઓ) કહેવાય છે. પરંતુ ‘નનુ’—આવી ઉક્તિમાં વિરોધ તો નહીં થાય? ખાસ કરીને જ્યારે અભિપ્રાય (કામ) સ્પષ્ટ રીતે જણાવવામાં આવે.

Verse 30

निःषमं दुःषमं गर्ह्ये यथास्वन्तु यथायथं मृषा मिथ्या च वितथे यथार्थन्तु यथातथं

ગર્હ્ય (નિંદ્ય) પ્રયોગમાં ‘નિઃષમમ્’ અને ‘દુઃષમમ્’ કહેવાય છે; તેમજ ‘યથાસ્વમ્’ અને ‘યથાયથમ્’ પણ. જે અસત્ય/વિતથ હોય તેમાં ‘મૃષા’, ‘મિથ્યા’ અને ‘વિતથ’ શબ્દો આવે છે; પરંતુ જે યથાર્થ હોય તેમાં ‘યથાર્થમ્’, એટલે ‘યથા-તથા’ કહેવાય છે.

Verse 31

स्युरेवन्तु पुनर्वैवेत्यवधारणवाचकाः प्रागतीतार्थकं नूनमवश्यं निश् चये द्वयं

‘સ્યુઃ’, ‘એવ’, ‘તુ’, ‘પુનઃ’ અને ‘વૈ’—આ અવ્યયો અવધારણ/જોર દર્શાવે છે. ‘નૂનમ્’ અને ‘અવશ્યમ્’ પૂર્વસ્થાપિત (પ્રાગતીત) અર્થ તથા નિશ્ચય પ્રગટ કરે છે; આ દ્વય નિર્ધારણ (નિશ્ચય)માં વપરાય છે.

Verse 32

संवद्वर्षे ऽवरे त्वर्वागामेवं स्वयमात्मना अल्पे नीचैर् महत्युच्चैः प्रायोभूम्न्य् अद्रुते शनैः

વર્ષચક્રમાં પ્રથમ નીચો ભાગ આવે છે અને પછી તે પોતાના સ્વભાવથી આ રીતે આગળ વધે છે. માપ નાનું હોય તો તે નીચેથી ચાલે છે, અને માપ મોટું હોય તો ઊંચે ઊઠે છે; સામાન્ય રીતે તે પૃથ્વી પર ધીમે ધીમે, અચાનકતા વિના ગતિ કરે છે.

Verse 33

सना नित्ये वहिर्वाह्ये स्मातीते ऽस्तमदर्शने अस्ति सत्त्वे रुषोक्तावूमुं प्रश्ने ऽनुनये त्वयि

“સના” શબ્દ ‘સદા/નિત્ય’ અર્થમાં, “બહિર્વાહ્ય” ‘બાહ્ય/બહારનું’ અર્થમાં, “સ્માત્” ભૂતકાળના સંદર્ભમાં, “અસ્તિ” ‘વિદ્યમાન/છે’ અર્થમાં, અને “સત્ત્વ” વગેરે ‘સત્તા/સ્વરૂપ’ અર્થમાં વપરાય છે. “ઊમું” ક્રોધોક્તિમાં, અને “ત્વયિ” પ્રશ્ન તથા મનાવટ/અનુનયમાં વપરાય છે.

Verse 34

हूं तर्के स्यादुषा रात्रेरवसाने नमो नतौ पुनरर्थे ऽङ्गनिन्दायां दुष्ठु सुष्ठु प्रशंसने

“હૂં” તર્ક-વિવાદમાં (વાદમાં) ઉદ્ઘોષરૂપે વપરાય છે. “ઉષા” રાત્રિના અંતે આવતી પ્રભા, એટલે ઉષાકાળ. “નમો” નમસ્કાર/પ્રણામ અર્થમાં. “પુનર્” એટલે ‘ફરી’. “અઙ્ગ” નિંદા અથવા તિરસ્કારયુક્ત સંબોધનમાં આવે છે. “દુષ્ઠુ” નિંદામાં અને “સુષ્ઠુ” પ્રશંસામાં વપરાય છે.

Verse 35

सायं साये प्रगे प्रातः प्रभाते निकषान्तिके परुत्परार्यैसमो ऽब्दे पूर्वे पूर्वतरे यति

‘સાંજે’ માટે “સાયમ્” અથવા “સાયે”; ‘પ્રાતઃ/અલસુબહ’ માટે “પ્રગે” અથવા “પ્રાતઃ”; ‘પ્રભાતે’ માટે “પ્રભાતે”; ‘નજીક’ માટે “નિકષા” અથવા “અંતિકે”। ‘પાર/વધુ આગળ’ અર્થમાં “પર” અને “ઉત્તર”; “આર્ય” “સમ” (સમાન) નો પર્યાય છે। ‘વર્ષમાં’ માટે “અબ્દે”; ‘પૂર્વે’ માટે “પૂર્વે” અને ‘અત્યંત પૂર્વે’ માટે “પૂર્વતરે” વપરાય છે।

Verse 36

अद्यात्राह्न्य् अथ पूर्वेह्नीत्यादौ पूर्वोत्तरा परात् तथाधरान्यान्यतरेतरात्पूर्वेद्युरादयः

હવે “અદ્ય” (આજે), “ત્રાહ્નિ/અત્રાહ્નિ” (તે દિવસે), “પૂર્વેહ્નિ” (પૂર્વાહ્નમાં) વગેરે સમયવાચક શબ્દોમાં યોગ્ય રૂપ-નિર્માણ/પ્રયોગનું વર્ણન થાય છે. તેમ જ ‘પૂર્વ-ઉત્તર’ (પૂર્વ અને પર), ‘ઉંચું-નીચું’ (પર/ઉત્તરના વિરોધમાં અધર), ‘પરસ્પર’ (અન્યોન્યતર, ઇતરેતર) તથા “પૂર્વેદ્યુઃ” (પાછલા દિવસે) વગેરે રૂપો પણ દર્શાવવામાં આવ્યા છે.

Verse 37

उभयद्युश्चोभयेद्युः परे त्वह्नि परेद्यपि ह्यो गते ऽनागते ऽह्नि श्वः परश्वः श्वःपरे ऽहनि

‘ઉભયદ્યુઃ’ (અથવા ‘ઉભયેદ્યુઃ’) એવો દિવસ દર્શાવે છે જે બે સંદર્ભબિંદુઓની દૃષ્ટિએ એક તરફ પૂર્વનો અને બીજી તરફ પરનો બને. ‘પરેદ્યુઃ’ પણ વધુ પરના દિવસે વપરાય છે. ‘હ્યઃ’ ગયેલો દિવસ, ‘શ્વઃ’ આવનાર દિવસ, ‘પરશ્વઃ’ પરમો દિવસ, અને ‘શ્વઃપરે’ તેના પછીનો દિવસ કહેવાય છે.

Verse 38

तदा तदानीं युगपदेकदा सर्वदा सदा एतर्हि सम्प्रतीदानीमधुना साम्प्रतन्तथा

‘તદા’, ‘તદાનીઁ’, ‘યુગપત્’, ‘એકદા’, ‘સર્વદા’, ‘સદા’, ‘એતર્હિ’, ‘સમ્પ્રતિ’, ‘ઇદાનીઁ’, ‘અધુના’, ‘સામ્પ્રતમ્’ તથા ‘તથા’—આ બધા સમય અને રીત/પ્રકાર દર્શાવતાં અવ્યય શબ્દો છે.