Adhyaya 366

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे क्षत्रविट्शीद्रवर्गा माम पञ्चषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ षट्षष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः सामान्यनामलिङ्गानि अग्निर् उवाच सामान्यान्य् अथ वक्ष्यामि नामलिङ्गानि तच्छृणु सुकृती पुण्यवान् ध्नयो महेच्छस्तु महाशयः

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર વર્ગો’ વિષયક ૩૬૫મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ૩૬૬મો અધ્યાય શરૂ થાય છે—‘સામાન્ય નામરૂપો અને તેમના લિંગ’. અગ્નિ બોલ્યા—હવે હું સામાન્ય નામો અને તેમના લિંગો સમજાવીશ; સાંભળો—‘સુકૃતી’, ‘પુણ્યવાન્’, ‘ધન્ય’, ‘મહેચ્છ’ અને ‘મહાશય’ વગેરે।

Verse 2

प्रवीणनिपुणाभिज्ञविज्ञनिष्णातशिक्षिताः स्युर्वदान्यस्थूललक्षदानशौण्डा बहुप्रदे

તેઓ પ્રવીણ, નિપુણ, અભિજ્ઞ, વિદ્વાન, વિષયમાં નિષ્ણાત અને સુશિક્ષિત હોવા જોઈએ; ઉદાર દાતા હોવા જોઈએ, લાખોની કિંમતનાં ભારે દાન આપવા નિર્ભય હોવા જોઈએ અને બહુ પ્રમાણમાં આપનાર હોવા જોઈએ।

Verse 3

कृती कृतज्ञः कुशल आसक्तोद्युक्त उत्सुकः इभ्य आढ्यः परिवृढो ह्य् अधिभूर्नायको ऽधिपः

તે સમર્થ અને કૃતકર્મા છે, કૃતજ્ઞ તથા કુશળ છે. આસક્ત હોવા છતાં ઉદ્યમી અને ઉત્સુક છે. તે કુલિન અને ધનવાન, પરિપક્વ અને અનુભવી છે; ખરેખર પરમ શાસક—નાયક અને અધિપ છે.

Verse 4

लक्ष्मीवान् लक्ष्मणः श्रीलः स्वतन्त्रः स्वैर्यपावृतः खलपूः स्याद्वहुकरो दीर्घसूत्रश्चिरक्रियः

જેમાં લક્ષ્મીનું સૌભાગ્ય હોય તે ‘લક્ષ્મીવાન’; શુભ લક્ષણોથી યુક્ત તે ‘લક્ષ્મણ’; અને તેજસ્વી/શ્રીમંત તે ‘શ્રીલ’. જે સ્વતંત્ર રીતે કાર્ય કરે તે ‘સ્વતંત્ર’; સ્વૈરાચારથી ઢંકાયેલો ‘સ્વૈર્યપાવૃત’. દુષ્ટ ‘ખલપૂ’; અનેક કામ કરનાર ‘બહુકર’; વાતને લાંબી ખેંચનાર ‘દીર્ઘસૂત્ર’; અને ધીમે કાર્ય કરનાર ‘ચિરક્રિય’.

Verse 5

जाल्मो ऽसमीक्ष्यकारी स्यात् कुण्ठो मन्दः क्रियासु यः कर्मशूरः कर्मठः स्याद्भक्षको घस्मरो ऽद्मरः

‘જાલ્મ’ એટલે વિચાર્યા વિના કાર્ય કરનાર. ‘કુણ્ઠ’ એટલે કાર્યોમાં મંદ અને સુસ્ત વ્યક્તિ. ‘કર્મશૂર’ અને ‘કર્મઠ’—કામમાં પરાક્રમી અને પરિશ્રમી પુરુષને કહે છે. ‘ભક્ષક’, ‘ઘસ્મર’ અને ‘અદ્મર’—આ બધાં લોભથી ગળી જનાર ભોજનકર્તાના નામ છે.

Verse 6

लोलुपो गर्धलो गृध्रुर्विनीतप्रश्रितौ तथा धृष्टे धृष्णुर्वियातश् च निभृतः प्रतिभान्विते

‘લોભી’ માટે ‘લોલુપ’, ‘ગર્ધલ’ અને ‘ગૃધ્રુ’ શબ્દો છે. તેવી જ રીતે નમ્ર અને સુસંસ્કૃત માટે ‘વિનીત’ અને ‘પ્રશ્રિત’ કહેવાય. ‘ધૃષ્ટ’ અને ‘ધૃષ્ણુ’ સાહસી/નિર્ભય માટે; ‘વિયાત’ ગયેલો માટે; ‘નિભૃત’ સંયત-શાંત માટે; અને ‘પ્રતિભાન્વિત’ તેજસ્વી બુદ્ધિથી યુક્ત માટે કહેવાય છે.

Verse 7

प्रगल्भो भीरुको भीरुर्वन्दारुरभिवादके भूष्णुर्भविष्णुर्भविता ज्ञाता विदुरबिन्दुकौ

તે પ્રગલ્ભ અને સ્વધૈર્યયુક્ત છે; દુષ્ટો માટે ‘ભીરુક’ અને ‘ભીરુ’—ભય ઉપજાવનાર અને ભયનું કારણ રૂપે જણાય છે. તે વંદનીય અને અભિવાદનીય છે. તે ભૂષણસ્વરૂપ પ્રભુ છે; જે બને છે, જે બનશે અને બનવાનું કારણ છે. તે જ્ઞાતા છે; ‘વિદુર’—વિદ્વાન; અને ‘અબિંદુક’—બિંદુરહિત, નિર્મળ અને નિરુપાધિ છે.

Verse 8

मत्तशौण्डोत्कटक्षीवाश् चण्डस्त्वत्यन्तकोपनः देवानञ्चति देवद्र्यङ्विश्वद्र्यङ्विश्वगञ्चति

‘મત્ત’, ‘શૌણ્ડ’, ‘ઉત્કટ’ અને ‘ક્ષીવ’ શબ્દો અત્યંત મદોન્મત્ત/ઉગ્ર અવસ્થાવાળા વ્યક્તિને દર્શાવે છે. ‘ચંડ’નો અર્થ અતિશય ક્રોધી. ‘દેવાનઞ્ચતિ’ એટલે દેવોમાં વિહાર કરનાર; તેમજ ‘દેવદ્ર્યઙ્’, ‘વિશ્વદ્ર્યઙ્’ અને ‘વિશ્વગ’ સર્વત્ર, સર્વ દિશામાં ગમન કરનારને સૂચવે છે.

Verse 9

यः सहाञ्चति स सध्र्यङ् स तिर्यङ् यस्तिरो ऽञ्चति वाचोयुक्तिः पटुर्वाग्मी वावदूकश् च वक्तरि

જે સાથે સાથે (એક જ દિશામાં) ચાલે તે ‘સધ્ર્યઙ્’; જે આડું/તિર્યક ચાલે તે ‘તિર્યઙ્’; અને જે બાજુએ વળી વક્ર રીતે ચાલે તે ‘તિરો’ઞ્ચતિ’. વક્તામાં ‘વાચોયુક્તિ’ એટલે વાક્યરચનાની યોગ્યતા; ‘પટુ’ એટલે વાક્કૌશલ્ય; ‘વાગ્મી’ એટલે વક્તૃત્વ; અને ‘વાવદૂક’ એટલે બહુ બોલનાર.

Verse 10

स्याज्जल्पकस्तु वाचालो वाचाटो बहुगर्ह्यवाक् अपध्वस्तो धिक्कृतः स्याद्बद्धे कीलितसंयतौ

બડબડિયા વ્યક્તિને ‘જલ્પક’, ‘વાચાલ’ અથવા ‘વાચાટ’ કહે છે—જેની વાણી બહુ નિંદનીય હોય. જે અપમાનિત/કલંકિત થયો હોય તે ‘અપધ્વસ્ત’ અથવા ‘ધિક્કૃત’. જે બંધાયેલો/નિયંત્રિત હોય તેના માટે ‘કીલિત’ અને ‘સંયત’ શબ્દો વપરાય છે.

Verse 11

वरणः शब्दनो नान्दीवादी नान्वीकरः समाः व्यसनार्तोपरक्रौ द्वौ बद्धे कीलितसंयतौ

‘વરણ’, ‘શબ્દન’, ‘નાન્દીવાદી’ અને ‘નાન્વીકર’—આ બધા પરસ્પર પર્યાય (સમાનાર્થી) છે. તેમજ ‘વ્યસનાર્ત’ અને ‘ઉપરક્રૌ’ આ જોડ પણ સમાનાર્થી છે; અને ‘બદ્ધ’ અર્થમાં ‘કીલિત’ પર્યાય છે, તથા ‘સંયત’ પણ એ જ રીતે અન્ય સમકક્ષ શબ્દથી કહેવાય છે.

Verse 12

विहिस्तव्याकुलौ तुल्यौ नृशंसक्रूरघातुकाः पापो धूर्तो वञ्चकः स्यान्मूर्खे वैदेहवालिशौ

‘વિહિસ્ત’ અને ‘આકુલ’ સમાનાર્થી છે. ‘નૃશંસ’, ‘ક્રૂર’ અને ‘ઘાતુક’ નિર્દય, ક્રૂર હત્યારાને દર્શાવે છે. ‘પાપ’, ‘ધૂર્ત’ અને ‘વંચક’ પાપી, ધૂર્ત તથા છેતરનાર માટે વપરાય છે. મૂર્ખ માટે ‘વૈદેહ’ અને ‘વાલિશ’ શબ્દો કહેવાયા છે.

Verse 13

कदर्ये कृपणक्षुद्रौ मार्गणो याचकार्थिनौ अहङ्कारवानहंयुः स्याच्छुभंयुस्तु शुभान्वितः

‘કદર્ય’ એટલે કંજૂસ; ‘કૃપણ’ અને ‘ક્ષુદ્ર’ એટલે તુચ્છ અને નીચ સ્વભાવવાળો. ‘માર્ગણ’ એટલે લાભ માટે શોધ કરનાર; ‘યાચક’ અને ‘અર્થિન’ એટલે ભિક્ષા માગનાર અને ધન ઇચ્છનાર. ‘અહંકારવાન’ એટલે ગર્વયુક્ત; ‘અહંયુઃ’ એટલે આત્મશ્લાઘી. ‘શુભંયુઃ’ એટલે શુભ વૃત્તિઓથી યુક્ત.

Verse 14

कान्तं मनोरमं रुच्यं हृद्याभीष्टे ह्य् अभीप्सिते असारं फल्गु शून्यं वै मुख्यवर्यवरेण्यकाः

ભલે તે કાંતિમય, મનોહર, રુચિકર અને હૃદયને ભાવે—અહીં સુધી કે ઇચ્છિત અને અભિલષિત હોય—તથાપિ તે સારવિહિન, તુચ્છ અને શૂન્ય છે; એવો મુખ્ય, શ્રેષ્ઠ અને વરેનીય આચાર્યોનો નિર્ણય છે।

Verse 15

श्रेयान् श्रेष्ठः पुष्कलः स्यात्प्राग्र्याग्र्यग्रीयमग्रिमं वड्रोरु विपुलं पीनपीव्नी तु स्थूलपीवरे

‘શ્રેયાન’, ‘શ્રેષ્ઠ’ અને ‘પુષ્કલ’ શબ્દો “ઉત્કૃષ્ટ/શ્રેષ્ઠ” અર્થમાં વપરાય છે. ‘પ્રાગ્ર્ય’, ‘અગ્ર્ય’, ‘અગ્રીય’ અને ‘અગ્રિમ’ “અગ્ર/પ્રથમ” દર્શાવે છે. ‘વડ્રોરુ’ અને ‘વિપુલ’ “વિસ્તીર્ણ/પ્રશસ્ત” અર્થ આપે છે. ‘પીન’ અને ‘પીવ્ની’ “માંસલ/ભરાવદાર”, જ્યારે ‘સ્થૂલ’ અને ‘પીવર’ “સ્થૂલકાય/જાડા” માટે છે.

Verse 16

स्तोकाल्पक्षुल्लकाः सूक्ष्मं श्लक्ष्णं दभ्रंकृशन्तनु मात्राकुटीलवकणा भूयिष्ठं पुरुहं पुरु

તેઓ સ્તોક, અલ્પ અને ક્ષુલ્લક—અર્થાત્ નાની કાયાવાળા—સૂક્ષ્મ, મૃદુ, ઓછા માંસવાળા અને કૃશદેહી હોય છે. તેમની માપ-પ્રમાણ વાંકાં અને અનિયમિત હોય છે; વાળ સૂક્ષ્મ અને વળાંકદાર હોય છે. આવા લક્ષણો બહુજનમાં વધુ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે.

Verse 17

अखण्डं पूर्णसकलमुपकण्ठान्तिकाभितः समीपे सन्निधाभ्यासौ नेदिष्टं सुसमीपकं

‘અખંડ’ એટલે અવચ્છિન્ન, સમગ્ર; ‘પૂર્ણ’ એટલે સર્વ અંગ-અવયવોથી યુક્ત. ‘ઉપકંઠ’, ‘આંતિક’ અને ‘અભિતઃ’ નજીકપણું દર્શાવે છે; ‘સમીપ’ એટલે નજીક. ‘સન્નિધિ’ અને ‘અભ્યાસ’ એટલે સాక్షાત્ નજીક હાજરી/સંગત. ‘નેદિષ્ટ’ એટલે સૌથી નજીક, અને ‘સુ-સમીપક’ એટલે અત્યંત નજીક.

Verse 18

सुदूरे तु दविष्ठं स्याद्वृत्तं निस्तलवर्तुले उच्चप्रांशून्नतोदग्रा ध्रुवो नित्यः सनातनः

તે અતિ દૂર, સર્વથી દૂર સ્થિત છે; તે સમતળ અને ગોળ ચક્ર સમાન છે. ઊંચું અને ઉપર ઉઠેલું, શિખરવાળું—ધ્રુવ (ધ્રુવતારો) સ્થિર, નિત્ય અને સનાતન છે.

Verse 19

आविद्धं कुटिलं भुग्नं वेल्लितं वक्रमित्यपि पाठो ऽयं पुररुक्तिदोषेण दुष्टः चञ्चलं तरलञ्चैव कठोरं जठरं दृढं

‘આવిద్ధ’, ‘કુટિલ’, ‘ભુગ્ન’, ‘વેલ્લિત’ અને ‘વક્ર’—આ પ્રકારનો પાઠ પણ પુનરુક્તિ-દોષથી દૂષિત ગણાય છે. તેમ જ દોષયુક્ત ઉચ્ચાર—ચંચળ, અતિતરલ, કઠોર, ‘જઠર’ (કંઠગુરુ) અને દૃઢ છે.

Verse 20

प्रत्यग्रो ऽभिनवो नव्यो नवीनो नूतनो नवः एकतानो ऽनन्यवृत्तिरुच्चण्डमविलम्बितं

તે સદા નવ્ય—નવોદિત, અભિનવ, નવું, નવીન, નૂતન છે. તે એકતાન (એકાગ્ર) છે, અન્ય માર્ગે ન વળે; ઉગ્ર-પ્રતાપી અને અવિલંબિત (વિલંબ વિના કાર્ય કરનાર) છે.

Verse 21

उच्चावचं नैकभेदं सम्बाधकलिलं तथा तिमितं स्तिमितं क्लिन्नमभियोगत्वभिग्रहः

‘ઉંચું-નીચું’, ‘અनेक ભેદવાળું’, ‘ભીડથી સંકુચિત અને ગૂંચવાયેલું’; તેમજ ‘તિમિત’ (અંધકારમય), ‘સ્તિમિત’ (સ્થિર), અને ‘ક્લિન્ન’ (ભીનું)—આ બધાં પ્રયોગમાં તકનીકી વર્ણનરૂપ (અભિયોગસંબંધિત અભિગ્રહ) ગણાય છે.

Verse 22

स्फातिर्वृद्धौ प्रथा ख्यातौ समाहारः समुच्चयः अपहारस्त्वपचयो विहारस्तु परिक्रमः

‘સ્ફાતિ’ વૃદ્ધિ દર્શાવે છે. ‘પ્રથા’ ખ્યાતિ (પ્રસિદ્ધિ) છે. ‘સમાહાર’ સંગ્રહ, એટલે સમુચ્ચય છે. ‘અપહાર’ અપચય (ઘટાડો) સૂચવે છે. અને ‘વિહાર’ પરિક્રમણ, એટલે ફરવું-ફરવું છે.

Verse 23

प्रत्याहार उपादानं निर्हारो ऽभ्यवकर्षणं विघ्नो ऽन्तरायः प्रत्यूहः स्यादास्यात्वासना स्थितिः

‘પ્રત્યાહાર’ એટલે ઇન્દ્રિયોનું પાછું ખેંચવું; ‘નિર્હાર’ એટલે બહાર ખેંચી કાઢવું; ‘અભ્યવકર્ષણ’ એટલે ખેંચીને દૂર કરવું. ‘વિઘ્ન’ અવરોધ છે; ‘અંતરાય’ પ્રતિબંધ; ‘પ્રત્યૂહ’ પ્રતિ-અવરોધ. ‘આસ્યત્વ’ બેસવાની અવસ્થા અને ‘આસન-સ્થિતિ’ આસનમાં સ્થિરતા છે.

Verse 24

सन्निधिः सन्निकर्षः स्यात्मंक्रमो दुर्गसञ्चरः उपलम्भस्त्वनुभवः प्रत्यादेशो निराकृतिः

‘સન્નિધિ’ એટલે નજીકપણું; ‘સન્નિકર્ષ’ એટલે ઘનિષ્ઠ સંપર્ક. ‘આત્મક્રમ’ એટલે આંતરિક/સ્વાભાવિક ક્રમ, અને ‘દુર્ગસંચર’ એટલે દુર્ગમ ગમન. ‘ઉપલંભ’ એટલે સాక్షાત્ અનુભવ; ‘પ્રત્યાદેશ’ એટલે પ્રતિઉક્તિ દ્વારા ખંડન; ‘નિરાકૃતિ’ એટલે અસ્વીકાર/નિષેધ.

Verse 25

परिरम्भःपरिष्वङ्गः संश्लेष उपगूहनं अनुमा पक्षहेत्वाद्यैर् डिम्बे भ्रमरविप्लवौ

‘પરિરંભ’, ‘પરિષ્વંગ’, ‘સંશ્લેષ’ અને ‘ઉપગૂહન’—આલિંગન તથા ઘનિષ્ઠ પરિગ્રહના નામો છે. તેમ જ ‘અનુમાન’ ‘પક્ષ’, ‘હેતુ’ વગેરે અવયવો સહિત સમજવું. તેમજ ‘ડિમ્બ’, ‘ભ્રમર’, ‘વિપ્લવ’ વગેરે શબ્દો કાવ્યશાસ્ત્રમાં પારિભાષિક સંજ્ઞારૂપે બોધ્ય છે.

Verse 26

असन्निकृष्तार्थज्ञानं शब्दाद्धि शाब्दमीरितं सादृश्यदर्शनात्तुल्ये बुद्धिः स्यादुपमानकं

ઇન્દ્રિયોને પ્રત્યક્ષ રીતે નજીક ન હોય એવા વિષયનું શબ્દોથી ઉત્પન્ન જ્ઞાન ‘શાબ્દ-પ્રમાણ’ કહેવાય છે. અને સાદૃશ્યના દર્શનથી એક વસ્તુને બીજીની સમાન ગણવાની જે બુદ્ધિ થાય, તે ‘ઉપમાન-પ્રમાણ’ છે.

Verse 27

कार्यं दृष्ट्वा विना नस्यादर्थापत्तिः परार्थधीः प्रतियोगिन्यागृहीते भुवि नास्तीत्यभावकः इत्यादिनामलिङ्गो हि हरिरुक्तो नृबुद्धये

કાર્યને જોઈ જ્યાં આવશ્યક કારણની કલ્પના કર્યા વિના તે શક્ય નથી એવો નિશ્ચય થાય, તે ‘અર્થાપત્તિ’ છે. ‘પરાર્થીધી’ એટલે બીજા વ્યક્તિને સમજાવવા માટે (હેતુ વગેરે રૂપે) રજૂ કરાયેલ જ્ઞાન. ‘પ્રતિયોગી’ ગ્રહણ ન થયો હોય ત્યારે “અહીં જમીન પર નથી” વગેરે રૂપે જે અભાવ-જ્ઞાન થાય, તે ‘અભાવક’ છે. તેમજ માનવબુદ્ધિના બોધાર્થે હરિ (વિષ્ણુ)ને ‘અલિંગ’ (લક્ષણરહિત) કહ્યો છે.