Adhyaya 362

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे नानार्थवर्गा नमैकषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ द्विषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः भूमिवनौषध्यादिवर्गाः अग्निर् उवाच वक्ष्ये भूपुराद्रिवनौषधिसिंहादिनर्गकान् भूरनन्ता कक्षमा धात्री क्ष्माप्याकुः स्याद्धरित्र्यपि

આ રીતે આગ્નેય મહાપુરાણમાં ‘નાનાર્થવર્ગ’ નામનો ત્રણસો એકસઠમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ત્રણસો બાસઠમો અધ્યાય શરૂ થાય છે—ભૂમિ, વન, ઔષધિ વગેરેના વર્ગો. અગ્નિ બોલ્યા—હું ભૂમિ, નગર, પર્વત, વન, ઔષધિ, સિંહ વગેરે શબ્દવર્ગોના પર્યાયો કહું છું. ‘ભૂ’ (પૃથ્વી) ને અનંતા, કક્ષમા, ધાત્રી, ક્ષ્મા, આકુ તથા હરિત્રી પણ કહે છે.

Verse 2

मृन्मृत्तिका प्रशस्ता तु मृत्सा मृत्स्ना च मृत्तिका जगत्त्रपिष्टपं लोकं भुवनं जगती समा

માટી ‘મૃન્’ તરીકે પણ ઓળખાય છે; ‘મૃત્તિકા’ને ‘પ્રશસ્તા’, ‘મૃત્સા’ અને ‘મૃત્સ્ના’ પણ કહે છે. ‘જગત્’ માટે ‘ત્રપીષ્ટપ’, ‘લોક’, ‘ભુવન’, ‘જગતી’ અને ‘સમા’ પર્યાય છે.

Verse 3

अयनं वर्त्म मार्गाध्वपन्थानः पदवी सृतिः सरणिः पद्धत्तिः पद्या वर्तन्येकपदीति च

‘અયન’, ‘વર્ત્મ’, ‘માર્ગ’, ‘અધ્વા’, ‘પન્થા’, ‘પદવી’, ‘સૃતિ’, ‘સરણિ’, ‘પદ્ધતિ’, ‘પદ્યા’, ‘વર્તની’ તથા ‘એકપદી’—આ બધા શબ્દો ‘પથ/માર્ગ’ અર્થમાં વપરાય છે.

Verse 4

पूः स्त्री पुरीनगर्यौ वा पात्तनं पुटभेदनम् स्थानीयं निगमो ऽन्यत्तु यन्मूलनगरात्पुरम्

‘પૂઃ’ શબ્દ સ્ત્રીલિંગ છે; તેને ‘પુરી’ અથવા ‘નગરી’ પણ કહે છે. વસાહતને ‘પાટ્ટન’ તથા ‘પુટભેદન’ પણ કહેવાય છે. સ્થાનિક પ્રશાસનિક કેન્દ્ર ‘સ્થાનીય’ છે અને બીજો પ્રકાર ‘નિગમ’ છે; પરંતુ જે નગર મૂળનગરમાંથી ઉત્પન્ન અથવા તેના પર આધારિત હોય તેને ‘પુરમ્’ કહે છે.

Verse 5

तच्छाखानगरं वेशो वेश्याजनसमाश्रयः आपणस्तु निषद्यायां विपणिः पण्यवीथिका

ઉપનગરને ‘શાખાનગર’ કહે છે. ‘વેશ’ એટલે વેશ્યાજનોનો વસવાટ વિસ્તાર. ‘આપણ’ એટલે બેસીને લેવડદેવડ થતી દુકાન/સ્થાન; ‘વિપણિ’ એટલે બજાર; અને ‘પણ્યવીથિકા’ એટલે માલસામાનની ગલી—બજારની ગલી.

Verse 6

रथ्या प्रतोली विशिखा स्याच्चयो वप्रमस्त्रियां प्राकारो वरणः शालः प्राचीरं प्रान्ततो वृतिः

‘રથ્યા’ એટલે રથો ચાલે એવો માર્ગ; ‘પ્રતોલી’ એટલે તોરણવાળું દ્વારગૃહ; ‘વિશિખા’ એટલે ઉપગલી. ‘ચય’ એટલે ઢગલો કરેલો બંધ/મેડ; ‘વપ્ર’ એટલે ઊંચો માટીનો પરકોટ (રેમ્પાર્ટ). સ્ત્રીલિંગ પ્રયોગમાં ‘પ્રાકાર’ને ‘વરણ’ અને ‘શાલ’ પણ કહે છે; અને ‘પ્રાચીર’ વસાહતની બહારની સીમાએ આવેલું ઘેરાવ/વાડ છે.

Verse 7

भित्तिः स्त्री कुह्यमेडूकं यदन्तर्नस्तकीकसं वासः कूटो द्वयोः शाला सभा सञ्जवनन्त्विदम्

‘ભિત્તિ’ એટલે દિવાલ. ‘સ્ત્રી’ એટલે નારી. ‘કુહ્ય’નો અર્થ દેડકો પણ થાય છે. જે અંદર સ્થાપિત હોય તેને ‘નસ્તકીકસ’ કહે છે. ‘વાસ’ એટલે નિવાસ. ‘કૂટ’ એટલે શિખર. ‘શાલા’ (અથવા ‘સભા’) એટલે સભાગૃહ. અને આને ‘સઞ્જવન’ નામે પણ કહે છે.

Verse 8

चतुःशालं मुनीनान्तु पर्णशालोटजो ऽस्त्रियां चैत्यमायतनन्तुल्ये वाजिशाला तु मन्दुरा

મુનિઓ માટે ચાર શાળાવાળું નિવાસ ‘ચતુઃશાલા’ કહેવાય છે. પાંદડાંથી બનેલી કૂટી ‘પર્ણશાલા’ (અને ‘ઓટજ’ પણ; નપુંસક) કહેવાય છે. સ્ત્રીલિંગમાં ‘ચૈત્ય’ સમાન દેવાલય ‘આયતન’ કહેવાય છે; અને ‘વાજિશાલા’ એટલે ‘મન્દુરા’—ઘોડાંનું અસ્તબલ.

Verse 9

हर्म्यादि धनिनां वासःप्रासादो देवभूभुजां स्त्री द्वार्द्वारं प्रतीहारः स्याद्वितर्दिस्तु वेदिका

હર્મ્ય વગેરે ધનવાનોનું નિવાસસ્થાન છે; પ્રાસાદ દેવો અને રાજાઓનું ભવન છે. ‘સ્ત્રી’ એટલે દ્વારની ચોકઠ, ‘દ્વારદ્વાર’ એટલે પ્રવેશદ્વાર; ‘પ્રતીહાર’ એટલે દ્વારપાળ; અને ‘વિતર્દિ’ એટલે વેદિકા સમાન ઊંચો મંચ.

Verse 10

कपोतपालिकायन्तु विटङ्कं पुं नपुंसकं कवाटमवरन्तुल्ये निःश्रेणिस्त्वधिरोहिणी

‘કપોતપાલિકા’ શબ્દથી ‘વિટઙ્ક’નો અર્થ થાય છે; ‘વિટઙ્ક’ શબ્દ પુલ્લિંગ અને નપુંસક—બન્નેમાં વપરાય છે. ‘કવાટ’ એટલે દ્વારપટ/કિવાડ, જે ‘અવરંતુ’નો પર્યાય છે. ‘નિઃશ્રેણી’ને ‘અધિરોહિણી’ પણ કહે છે, એટલે ચઢવાની સીડીઓ.

Verse 11

सम्मार्जनी शोधनी स्यात् सङ्करो ऽवकरस् तथा अद्रिगोत्रिगिरिग्रावा गहनं काननं वनं

‘સમ્માર્જની’ને ‘શોધની’ પણ કહે છે (સફાઈનું ઝાડૂ/ઉપકરણ). ‘સઙ્કર’ને ‘અવકર’ પણ કહે છે (કચરો). ‘અદ્રિ, ગોત્રી, ગિરિ, ગ્રાવા’—પર્વત/શિલાના શબ્દો; અને ‘ગહન, કાનન, વન’—ઘન અરણ્યના શબ્દો.

Verse 12

आरामः स्यादुपवनं कृत्रिमं वनमेव यत् स्यादेतदेव प्रमदवनमन्तःपुरोचितं

આરામને ઉપવન કહે છે—અર્થાત્ કૃત્રિમ રીતે રચાયેલ અને ગોઠવાયેલ વન-ઉદ્યાન. આ જ ઉપવન ‘પ્રમદવન’ કહેવાય છે, જે અંતઃપુર (અંદર મહેલ) માટે યોગ્ય માનવામાં આવ્યું છે.

Verse 13

वीथ्यालिरावलिः पङ्क्तिश्रेणीलेखास्तु राजयः वानस्पत्यः फलैः पुष्पात्तैरपुष्पाद्वनस्पतिः

‘વીથી, આલી, આવલી’—આ પંક્તિ/શ્રેણીના નામ છે; તેમજ ‘પઙ્ક્તિ, શ્રેણી, લેખા’—આ પણ રેખાઓ (રાજયઃ) કહેવાય છે. જે ફળ ધારણ કરે તે ‘વાનસ્પત્ય’; જે પુષ્પમાંથી ફળ આપે તે ‘વૃક્ષ’; અને જે પુષ્પ વિના ફળ આપે તે ‘વનસ્પતિ’.

Verse 14

ओषध्यः फलपाकान्ताः पलाशी द्रुद्रुमागमाः स्थाणु वा ना ध्रुवः शङ्कुः प्रफुल्लोत्फुल्लसंस्फुटाः

ફળ પાકીને પરિપક્વ થતી ઔષધિઓ, વિશાળ પાંદડાવાળી લતાઓ/વનસ્પતિઓ અને નવી ઊગી આવેલી વૃક્ષજાતિઓ—આ (લક્ષણો) કહેવાય છે; તેમજ ઠૂંઠ અથવા અચળ થાંભલો, સ્થિર ખૂંટો/ચિહ્ન, અને સંપૂર્ણ ફૂલેલી, ફાટી ખુલેલી વનસ્પતિઓ પણ।

Verse 15

पलाशं छदनं पर्णमिध्ममेधः समित् स्त्रियां बोधिद्रुमश् चलदलो दधित्थग्राहिमन्मथाः

‘પલાશ’ વૃક્ષના અન્ય નામો—છદન, પર્ણ, ઇધ્મ, મેધ, સમિત્, સ્ત્રિયાં, બોધિદ્રુમ, ચલદલ, દધિત્થ, ગ્રાહી અને મન્મથ।

Verse 16

तस्मिन् दधिफलः पुष्पफलदन्तशठावपि उडुम्बरे हेमदुग्धः कोविदारे द्विपत्रकः

તે (પલાશ) વૃક્ષના પર્યાય—દધિફલ, પુષ્પફલ, દંત અને શઠા. ઉડુંબરનો પર્યાય ‘હેમદુગ્ધ’ અને કોવિદારનો પર્યાય ‘દ્વિપત્રક’ છે।

Verse 17

सप्तपर्णो विशालत्वक् कृतमालं सुवर्णकः आरेवतव्याधिघातसम्पाकचतुरङ्गुलाः

સપ્તપર્ણ, વિશાલત્વક, કૃતમાલ, સુવર્ણક, આરેवत, વ્યાધિઘાત, સંપાક અને ચતુરંગુલ—આ ઔષધ દ્રવ્યોના (નામો) છે।

Verse 18

स्याज्जम्बीरे दन्तशठो वरुणे तिक्तशावकः पुत्रागे पुरुषस्तुङ्गः केशरो देववल्लभः

જંબીર (લીંબુ/સિટ્રન) નો પર્યાય ‘દંતશઠ’; વરુણનો ‘તિક્તશાવક’; અને પુત્રાગના પર્યાય ‘પુરુષસ્તુઙ્ગ’, ‘કેશર’ તથા ‘દેવવલ્લભ’ છે।

Verse 19

पारिभद्रे निम्बतरुर्मन्दारः पारिजातकः वञ्जुलश्चित्रकृच्चाथ द्वौ पीतनकपीतनौ

પારિભદ્ર આદિ વર્ગમાં નિમ્બવૃક્ષ, મંદાર, પારિજાતક, વંજુલ અને ચિત્રકૃત; તેમજ પીતનક અને પીતન—આ બે ભેદ પણ જણાવ્યા છે।

Verse 20

आम्रातके मधूके तु गुडपुष्पमधुद्रुमौ पीलौ गुडफलः स्रंसी नादेयी चाम्बुवेतसः

આમ્રાતક અને મધૂક વૃક્ષ માટે ‘ગુડપુષ્પ’ તથા ‘મધુદ્રુમ’ નામો કહેવાયા છે. પીલુ માટે ‘ગુડફલ’, ‘સ્રંસી’, ‘નાદેયી’ અને ‘અંબુવેતસ’ પર્યાય છે।

Verse 21

शोभाञ्जने शिग्रुतीक्ष्णगन्धकाक्षीरमोचकाः रक्तो ऽसौ मधुशिग्रुः स्यादरिष्टः फेणिलः समौ

‘શોભાઞ્જન’ના પર્યાય શિગ્રુ, તીક્ષ્ણગંધ, કાક્ષીરમોચક અને રક્તશિગ્રુ છે. તે ‘મધુશિગ્રુ’ નામે પણ પ્રસિદ્ધ છે; અને ‘અરિષ્ટ’ તથા ‘ફેણિલ’ તેના સમાનાર્થી છે।

Verse 22

गालवःशावरो लोध्रस्तिरीटस्तिल्वमार्जनौ शेलुः श्लेष्मातकः शीत उद्दालो बहुवारकः

ગાલવ, શાવર, લોધ્ર, તિરીટ, તિલ્વ અને મારજન; તેમજ શેલુ, શ્લેષ્માતક, શીત, ઉદ્દાલ અને બહુવારક—આ બધાં ઔષધીય વૃક્ષો/વનસ્પતિઓના નામરૂપે દર્શાવ્યાં છે।

Verse 23

वैकङ्कतः श्रुवावृक्षो ग्रन्थिलो व्याघ्रपादपि तिन्दुकः स्फूर्जकः कालो नादेयी भूमिजम्बुकः

વૈકંકત, શ્રુવાવૃક્ષ, ગ્રંથિલ, વ્યાઘ્રપાદ, તિંદુક, સ્ફૂર્જક, કાલ, નાદેયી અને ભૂમિજંબુક—આ પણ આ અધ્યાયમાં દર્શાવેલ ઔષધીય વૃક્ષો/વનસ્પતિઓના માન્ય નામો છે।

Verse 24

काकतिन्दौ पीलुकः स्यात् पाटलिर्मोक्षमुष्ककौ क्रमुकः पट्टिकाख्यः स्यात्कुम्भी कैटर्यकट्फले

પીલુકને ‘કાકતિન્દુ’ પણ કહે છે. પાટલી ‘મોક્ષમુષ્કક’ નામે પણ પ્રસિદ્ધ છે. ક્રમુક ‘પટ્ટિકા’ કહેવાય છે. તેમજ ‘કૈટર્ય’ અને ‘કટ્ફલ’ને ‘કુમ્ભી’ પણ કહે છે.

Verse 25

वीरवृक्षो ऽरुष्करो ऽग्निमुखी भल्लातकीं त्रिषु सवर्जकासनजीवाश् च पीतसाले ऽथ मालके

‘વીરવૃક્ષ’, ‘અરુષ્કર’ અને ‘અગ્નિમુખી’—આ ભલ્લાતકીના નામો છે. તેમ જ ‘ત્રિષુ’ માટે ‘સવર્જક’, ‘આસન’ અને ‘જીવ’ નામો છે; અને ‘પીતસાલ’નું બીજું નામ ‘માલક’ પણ છે.

Verse 26

सर्जाश्वकर्णौ वीरेन्द्रौ इन्द्रद्रुः ककुभो ऽर्जुनः इङ्गुदी तापसतरुर्मोचा शाल्मलिरेव च

સર્જ અને અશ્વકર્ણ; વીરೇಂದ್ರ; ઇન્દ્રદ્રુ; કકુભ; અર્જુન; ઇંગુદી; તાપસતરુ (તપસ્વીઓનું વૃક્ષ); મોચા; તથા શાલ્મલી—આ વૃક્ષો અહીં ગણાવ્યા છે.

Verse 27

चिरविल्वो नक्तमालः करजश् च करञ्जके प्रकीर्यः पूतिकरजो मर्कट्यङ्गारवल्लरी

‘ચિરવિલ્વ’, ‘નક્તમાલ’, ‘કરજ’ તથા ‘પ્રકીર્ય’, ‘પૂતિકરજ’, ‘મર્કટી’ અને ‘અંગારવલ્લરી’—આ કરંજક (કરંજ)ના પર્યાય નામો છે.

Verse 28

रोही रोहितकः प्लीहशत्रुर्दाडिमपुष्पकः गायत्री बालतनयः खदिरो दन्तधावनः

રોહી, રોહિતક, ‘પ્લીહશત્રુ’, ‘દાડિમપુષ્પક’, ગાયત્રી, ‘બાલતનય’, ખદિર અને ‘દંતધાવન’—આ ઉલ્લેખિત ઔષધિ દ્રવ્યના માન્ય પર્યાય નામો છે.

Verse 29

अरिमेदो विट्खदिरे कदरः खदिरे सिते पञ्चाङ्गुलो वर्धमानश् चञ्चुर्गन्धर्वहस्तकः

અરિમેદને ‘વિટ્-ખદિર’ પણ કહે છે. કદર એ શ્વેત ખદિરનું નામ છે. પંચાંગુલ, વર્ધમાન, ચંચુ અને ગંધર્વહસ્તક—આ તેના અન્ય પર્યાય છે.

Verse 30

पिण्डीतको मरुवकः पीतदारु च दारु च देवदारुः पूतिकाष्ठं श्यामा तु महिलाह्वया

પિણ્ડીતકને ‘મરુવક’ પણ કહે છે. પીતદારુને ‘દારુ’ તથા ‘દેવદારુ’ નામે પણ ઓળખે છે. પૂતિકાષ્ઠ ‘શ્યામા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; અને શ્યામા ‘મહિલાહ્વયા’ પણ કહેવાય છે.

Verse 31

लता गोवन्दनी गुन्दा प्रियङ्गुः फलिनी फली मण्डूकपर्णपत्रोर्णनटकट्वङ्गटुण्टुकाः

લતા, ગોવન્દની, ગુંદા, પ્રિયંગુ, ફલિની, ફલી, મંડૂકપર્ણી, પત્રોર્ણના, નટ, કટ્વંગ અને ટુણ્ટુકા—આ ઔષધ-દ્રવ્યવિદ્યા માં વનસ્પતિના નામ/પર્યાય તરીકે નિર્દિષ્ટ છે.

Verse 32

श्योनाकशुकनासर्क्षदीर्घवृन्तकुटन्नटाः पीतद्रुः सरलश्चाथ निचुलो ऽम्बुज इज्जलः

શ્યોનાક, શુકનાસ, અર્ક્ષ, દીર્ઘવૃંત, કુટન્નટ, પીતદ્રુ, સરલ; તેમજ નિચુલ, અંબુજ અને ઇજ્જલ—આ ઔષધીય વૃક્ષ/વનસ્પતિના સ્વીકૃત નામો છે.

Verse 33

काकोडुम्बरिका फल्गुररिष्टः पिचुमर्दकः सर्वतोभद्रको निम्बे शिरीषस्तु कपीतनः

કાકોડુમ્બરિકા અને ફલ્ગુ; અરિષ્ટ; પિચુમર્દક; તેમજ નિમ્બ (લીમડો) માટે ‘સર્વતોભદ્રક’ નામ કહેવાયું છે; અને શિરીષને ‘કપીતન’ પણ કહે છે.

Verse 34

वकुलो वञ्जुलः प्रोक्तः पिच्छिलागुरुशिंशपाः जया जयन्ती तर्कारी कणिका गणिकारिका

વકુલને ‘વંજુલ’ પણ કહેવાય છે. પિચ્છિલ, અગુરુ, શિંશપા; તેમજ જયા, જયંતી, તર્કારી, કણિકા, ગણિકારિકા—આ તેના નામો છે.

Verse 35

आपर्णमग्नमन्थः स्याद्वत्सको गिरिमल्लिका कालस्कन्धस्तमालः स्यात् तण्डुलीयो ऽल्पमारिषः

આપર્ણને અગ્નિમન્થ તરીકે જાણવું; વત્સકને ગિરિમલ્લિકા કહે છે. કાલસ્કંધ એટલે તમાલ; અને તંડુલીયને અલ્પમારિષ પણ કહે છે.

Verse 36

सिन्धुवारस्तु निर्गुण्डी सैवास्फोता वनोद्भवा गणिका यूथिकाम्बष्ठा सप्तला नवमालिका

સિંધુવારને નિર્ગુંડી પણ કહે છે; એ જ આસ્ફોટા, વનોદ્ભવા, ગણિકા, યુથિકા, અંબષ્ઠા, સપ્તલા અને નવમાલિકા નામોથી પણ પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 37

अतिमुक्तः पुण्ड्रकः स्यात्कुमारी तरणिः सहा तत्र शोणे कुरुवकस्तत्र पीते कुरुण्टकः

અતિમુક્તને પુંડ્રક પણ કહે છે; એ જ કુમારી, તરણી અને સહા નામોથી પણ ઓળખાય છે. તેમાં લાલ જાત ‘કુરુવક’ અને પીળી જાત ‘કુરુણ્ટક’ કહેવાય છે.

Verse 38

नीला झिण्टी द्वयोर्वाणा भिण्टी सैरीयकस् तथा तस्मिन्रक्ते कुरुवकः पीते सहचरी द्वयोः

બે જાતોમાં નીલી જાતને ઝિણ્ટી અને વાણા કહે છે; તેને ભિણ્ટી અને સૈરીયક પણ કહે છે. એ જ વર્ગમાં લાલ જાત ‘કુરુવક’ અને પીળી જાત (બેમાં) ‘સહચરી’ કહેવાય છે.

Verse 39

धुस्तूरः कितवो धूर्तो रुचको मातुलङ्गके समीरणो मरुवकः प्रस्थपुष्पः फणिज्झकः

ધુસ્તૂરા ‘કિતવ’, ‘ધૂર્ત’, ‘રુચક’, ‘માતુલંગક’, ‘સમીરણ’, ‘મરુવક’, ‘પ્રસ્થપુષ્પ’ અને ‘ફણિજ્ઝક’ નામોથી પણ પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 40

कुठेरकस्तु पर्णासे ऽथास्फोतो वसुकार्कके शिवमल्ली पाशुपतो वृन्दा वृक्षादनी तथा

કુઠેરકને ‘પર્ણાસ’ કહે છે; આસ્ફોટને ‘વસુકાર્કક’ કહે છે; શિવમલ્લીને ‘પાશુપત’ કહે છે; અને વૃંદાને ‘વૃક્ષાદની’ નામે પણ ઓળખે છે।

Verse 41

जीवन्तिका वृक्षरुहा गुडूची तन्त्रिकामृता सोमवल्ली मधुर्णी मूर्वा तु मोरटी तथा

જીવન્તિકા, વૃક્ષરુહા, ગુડૂચી, તંત્રિકા (જેને ‘અમૃતા’ પણ કહે છે), સોમવલ્લી, મધુર્ણી તથા મૂર્વા અને મોરટી—આ ઔષધી લતાઓ/વનસ્પતિઓ છે।

Verse 42

मधुलिका मधुश्रेणी गोकर्णी पीलुपर्ण्यपि पाठाम्बष्ठा विद्धकर्णी प्राचीना वनतिक्तिका

મધુલિકા, મધુશ્રેણી, ગોકર્ણી અને પીલુપર્ણી; તેમજ પાઠા, અંબષ્ઠા, વિદ્ધકર્ણી, પ્રાચીના અને વનતિક્તિકા—આ ઔષધી વનસ્પતિઓના નામ છે।

Verse 43

कटुः कटुम्भरा चाथ चक्राङ्गी शकुलादनी आत्मगुप्ता प्रावृषायी कपिकच्छुश् च मर्कटी

‘કટુ’, ‘કટુમ્ભરા’, ‘ચક્રાંગી’, ‘શકુલાદની’, ‘આત્મગુપ્તા’, ‘પ્રાવૃષાયી’, ‘કપિકચ્છુ’ અને ‘મર્કટી’—આ એક જ ઔષધદ્રવ્યના પ્રમાણિત પર્યાયનામો છે।

Verse 44

अपामार्गः शैखरिकः प्रत्यक्पर्णी मयूरकः फञ्जिका ब्राह्मणी भार्गी द्रवन्ति शम्बरी वृषा

અપામાર્ગને શૈખરિક, પ્રત્યક્પર્ણી, મયૂરક, ફઞ્જિકા, બ્રાહ્મણી, ભાર્ગી, દ્રવન્તી, શમ્બરી અને વૃષા વગેરે પર્યાયનામોથી પણ ઓળખવામાં આવે છે।

Verse 45

मण्डूकपर्णी भण्डीरी समङ्गा कालमेषिका रोदनी कच्छुरानन्ता समुद्रान्ता दुरालभा

મંડૂકપર્ણી, ભંડેરી, સમંગા, કાલમેષિકા, રોદની, કચ્છુરા, અનંતા, સમુદ્રાંતા અને દુરાલભા—આ ઔષધીય વનસ્પતિઓનાં નામો છે।

Verse 46

पृश्निपर्णी पृथक्पर्णी कलशिर्धावनिर्गुहा निदिग्धिका स्पृशी व्याघ्री क्षुद्रा दुस्पर्शया सह

પૃશ્નિપર્ણી, પૃથક્પર્ણી, કલશીર, ધાવનિર્ગુહા, નિદિગ્ધિકા, સ્પૃશી, વ્યાઘ્રી, ક્ષુદ્રા તથા દુસ્પર્શા—આ ઔષધીય વનસ્પતિઓ છે।

Verse 47

अवल्गुजः सोमराजी सुवल्लिः सोमवल्लिका कालमेषी कृष्णफला वकुची पूतिफल्य् अपि

અવલ્ગુજને સોમરાજી, સુવલ્લી, સોમવલ્લિકા, કાલમેષી, કૃષ્ણફલા, વકુચી અને પૂતિફલી વગેરે પર્યાયનામોથી પણ કહેવામાં આવે છે।

Verse 48

कणोषणोपकुल्या स्याच्छ्रेयसी गजपिप्पली चव्यन्तु चविका काकचिञ्ची गुञ्जे तु कृष्णला

કણોષણાને ઉપકુલ્યા કહે છે. શ્રેયસીનું નામ ગજપિપ્પલી છે. ચવીને ચવિકા કહેવામાં આવે છે. કાકચિંચીને ગુંજા કહે છે, અને ગુંજાનું જ બીજું નામ કૃષ્ણલા પણ છે।

Verse 49

विश्वा विषा प्रतिविषा वनशृङ्गाटगोक्षुरौ नारायणी शतमूली कालेयकहरिद्रवः

વિશ્વા, વિષા, પ્રતિવિષા, વનશૃંગાટ (સિંઘોડો) અને ગોક્ષુર, નારાયણી, શતમૂલી, કાલેયક તથા હરિદ્રવ—આ બધાં વિષશમન અને પ્રતિવિષ-ચિકિત્સામાં ઉલ્લેખિત ઔષધદ્રવ્યો છે.

Verse 50

दार्वी पचम्पचा दारु शुक्ला हैमवती वचा वचोग्रगन्धा षड्ग्रन्था गोलोमी शतपर्विका

દાર્વી, પચમ્પચા, દારુ, શુક્લા, હૈમવતી, વચા, વચોગ્રગંધા, ષડ્ગ્રન્થા, ગોલોમી અને શતપર્વિકા—આ ભૈષજ્યવર્ગમાં દર્શાવેલ ઔષધદ્રવ્યોનાં નામ છે.

Verse 51

आस्फोता गिरिकर्णी स्यात् सिंहास्यो वासको वृषः मिशी मधुरिकाच्छत्रा कोकिलाक्षेक्षुरक्षुरा

આસ્ફોટાને ‘ગિરિકર્ણી’ પણ કહે છે. સિંહાસ્યા ‘વાસક’ અને ‘વૃષ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે. મિશીને ‘મધુરિકા’ અને ‘છત્રા’ પણ કહે છે; તેમજ ‘કોકિલાક્ષી’, ‘ઇક્ષુરા’ અને ‘અક્ષુરા’ પણ તેના નામ છે.

Verse 52

विडङ्गो ऽस्त्री कृमिघ्नः स्यात् वज्रद्रुस्नुक्स्नुही सुधा मृद्वीका गोस्तनी द्राक्षा वला वाट्यालकस् तथा

વિડંગને ‘અસ્ત્રી’ અને ‘કૃમિઘ્ન’ (કૃમિનાશક) પણ કહે છે. તેમજ વજ્રદ્રુમ, સ્નુક, સ્નુહી, સુધા; અને મૃદ્વીકા, ગોસ્તની, દ્રાક્ષા, વલા, વાટ્યાલક—આ સ્વીકૃત પર્યાયવાચી વનસ્પતિનામો છે.

Verse 53

काला मसूरविदला त्रिपुटा त्रिवृता त्रिवृत् मधुकं क्लीतकं यष्टिमधुका मधुयष्टिका

‘કાળા’, ‘મસૂરવિદલા’ અને ‘ત્રિપુટા’—આ ત્રિવૃત્ (વિરેચક ઔષધ) ના નામ છે. ‘મધુક’, ‘ક્લીતક’, ‘યષ્ટિમધુકા’ અને ‘મધુયષ્ટિકા’—આ યષ્ટિમધુ (મુલેઠી) ના પર્યાય નામ છે.

Verse 54

विदारी क्षीरशुक्लेक्षुगन्धा क्रोष्ट्री च या सिता गोपी श्यामा शारिवा स्यादनन्तोत्पलशारिवा

વિદારી ઔષધને ‘ક્ષીરશુક્લા’, ‘ઇક્ષુગંધા’ અને ‘ક્રોષ્ટ્રી’ નામોથી પણ ઓળખવામાં આવે છે; તેમજ ‘શારિવા’ને ‘સિતા’, ‘ગોપી’, ‘શ્યામા’, ‘અનંતા’ અને ‘ઉત્પલ-શારિવા’ તરીકે કહેવામાં આવે છે।

Verse 55

मोचा रम्भा च कदली भण्टाकी दुष्प्रधर्षिणी स्थिरा ध्रुवा सालपर्णी शृङ्गी तु वृषभो वृषः

મોચા, રંભા, કદલી, ભણ્ટાકી, દુષ્પ્રધર્ષિણી, સ્થિરા, ધ્રુવા, સાલપર્ણી અને શૃંગી—આ તેના નામો (પર્યાય) છે; તેમજ તેને ‘વૃષભ’ અને ‘વૃષ’ પણ કહે છે।

Verse 56

गाङ्गेरुकी नागबला मुषली तालमूलिका ज्योत्स्नी पटोलिका जाली अजशृङ्गी विषाणिका

ગાંગેરુકી, નાગબલા, મુષલી, તાલમૂલિકા, જ્યોત્સ્ની, પટોલિકા, જાળી, અજશૃંગી અને વિષાણિકા—આ ઔષધી વનસ્પતિઓના નામ છે।

Verse 57

स्याल्लाङ्गलिक्यग्निशिखा ताम्बूली नागवल्ल्यपि हरेणू रेणुका कौन्ती ह्रीवेरो दिव्यनागरं

લાંગલિકી, અગ્નિશિખા, તાંબૂલી અને નાગવલ્લી; તેમજ હરેણૂ, રેણુકા, કૌંતી, હ્રીવેર અને દિવ્ય-નાગર—આ પણ ઔષધી/સુગંધિત દ્રવ્યોના નામ છે।

Verse 58

कालानुसार्यवृद्धाश्मपुष्पशीतशिवानि तु शैलेयं तालपर्णी तु दैत्या गन्धकुटी मुरा

‘કાલાનુસાર્ય’, ‘વૃદ્ધાશ્મ’, ‘પુષ્પ’, ‘શીત’ અને ‘શિવા’; તેમજ ‘શૈલેય’, ‘તાલપર્ણી’, ‘દૈત્યા’, ‘ગંધકુટી’ અને ‘મુરા’—આ વૈદ્યક દ્રવ્યોમાં પ્રચલિત નામો છે।

Verse 59

ग्रन्थिपर्णं शुकं वर्हि वला तु त्रिपुटा त्रुटिः शिवा तामलकी चाथ हनुर्हट्टविलासिनी

ગ્રન્થિપર્ણને શુક અને વર્હિ નામે પણ ઓળખે છે; વલાને ત્રિપુટા તથા ત્રુટિ પણ કહે છે; અને શિવાને તામલકી, હનુ તથા હટ્ટવિલાસિની નામોથી પણ સ્મરે છે।

Verse 60

कुटं नटं दशपुरं वानेयं परिपेलवम् तपस्वनी जटामांसी पृक्का देवी लता लशूः

કુટ, નટ, દશપુર, વાનેય, પરિપેલવ, તપસ્વની, જટામાંસી, પૃક્કા, દેવી, લતા અને લશૂ—આ ઔષધ દ્રવ્યોનાં નામો/પર્યાય છે।

Verse 61

कर्चुरको द्राविडको गन्धमूली शठी स्मृता स्यद्दृक्षगन्धा छगलान्त्रा वेगी वृद्धदारकः

શઠીને કર્ચુરક, દ્રાવિડક અને ગંધમૂલી પણ કહે છે; તેમજ દૃક્ષગંધા, છગલાંતરા, વેગી અને વૃદ્ધદારક નામોથી પણ તે પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 62

तुण्डिकेरी रक्तफला विम्बिका पीलुपर्ण्य् अपि चाङ्गेरी चुक्रिकाम्बष्टा स्वर्णक्षीरी हिमावती

તુણ્ડિકેરી, રક્તફલા, વિમ્બિકા અને પીલુપર્ણી; તેમજ આંગેરી, ચુક્રિકા, અંબષ્ટા, સ્વર્ણક્ષીરી અને હિમાવતી—આ ઔષધી વનસ્પતિઓનાં નામ/પર્યાય છે।

Verse 63

सहस्रवेधी चुक्रो ऽम्लवेतसः शतवेध्यपि जीवन्ती जीवनी जीवा भूमिनिम्वः किरातकः

આને સહસ્રવેધી, ચુક્ર, અમ્લવેતસ અને શતવેધ્ય પણ કહે છે; તેમજ જીવંતી, જીવની, જીવા; એ જ રીતે ભૂમિનિંબ અને કિરાતક—આ પણ તેના નામો છે।

Verse 64

कूर्चशीर्षो मधुकरश् चन्द्रः कपिवृकस् तथा दद्रुघ्नः स्यादेडगजो वर्षाभूः शीथहानिणी

આ ઔષધી દ્રવ્ય/વનસ્પતિ કૂર્ચશીર્ષ, મધુકર, ચન્દ્ર, કપિવૃક, દદ્રુઘ્ન, એડગજ, વર્ષાભૂ અને શીથહાનિણિ—આ નામોથી પણ પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 65

कुनन्दती निकुम्भस्त्रा यमानी वार्षिका तथा लशुनङ्गृञ्चनारिष्टमहाकन्दरसोनकाः

કુનન્દતી, નિકુમ્ભસ્ત્રા, યમાની (અજવાઇન), વાર્ષિકા; તેમજ લશુન (લસણ), અઙ્ગૃંચન, અરિષ્ટ, મહાકન્દ અને રસોણક (લસણ)—આ પણ અહીં ગણાયેલા ઔષધી દ્રવ્યો છે।

Verse 66

वाराही वदरा गृष्टिः काकमाची तु वायसी शतपुष्पा सितच्छत्रातिच्छत्रा मधुरा मिसिः

વારાહીને વદરા અને ગૃષ્ટિ પણ કહે છે. કાકમાચી ‘વાયસી’ નામે પણ ઓળખાય છે. શતપુષ્પાને ‘સિતચ્છત્રા’ અને ‘અતિચ્છત્રા’ પણ કહે છે. મધુરાને ‘મિસી’ પણ કહે છે.

Verse 67

अवाक्पुष्पी कारवी च सरणा तु प्रसारणी कटम्भरा भद्रवला कर्वूरश् च शटी ह्य् अथ

અવાક્પુષ્પી, કારવી, સરણા (પ્રસારણી તરીકે પણ), કટંભરા, ભદ્રવલા, કર્વૂર અને શટી—આ આગળના નામો/દ્રવ્યો છે।

Verse 68

पटोलः कुलकस्तिक्तः कारवेल्लः कटिल्लकः कुष्माण्डकस्तु कर्कारुरिर्वारुः कर्कटी स्त्रियौ

પટોલ (પરવળ) ને કુલક અને તિક્ત પણ કહે છે. કારવેલ્લ (કરેલું) ને કટિલ્લક પણ કહે છે. કુષ્માંડક (કુમ્હડો/પેઠું) ને કર્કારુ કહે છે. ઇર્વારુ અને કર્કટી—લતા/કદૂવર્ગ માટેના સ્ત્રીલિંગ નામો છે।

Verse 69

इक्ष्वाकुः कटुतुम्बी स्याद्विशाला त्विन्द्रवारुणी अर्शेघ्नः शूरणः कन्दो मुस्तकः कुरुविन्दकः

ઇક્ષ્વાકુને ‘કટુતુમ્બી’ પણ કહે છે; ‘વિશાલા’ને ‘ઇન્દ્રવારુણી’ નામે પણ ઓળખે છે. ‘શૂરણ’ને ‘અર્શેઘ્ન’ (અર્શ નાશક) તથા ‘કન્દ’ (કંદમૂલ) પણ કહે છે. ‘મુસ્તક’નું બીજું નામ ‘કુરુવિન્દક’ છે.

Verse 70

वंशे त्वक्सारकर्मारवेणुमस्करतेजनाः छत्रातिच्छत्रपालघ्नौ मालातृणकभूस्तृणे

‘વંશ’ (વાંસ) માટે ત્વક્સાર, કર્માર, વેણુ, મસ્કર અને તેજનાઃ શબ્દો વપરાય છે. ‘છત્ર’ (છત્રી) માટે અતિછત્ર અને છત્રપાલઘ્ન નામો છે. ‘તૃણ’ (ઘાસ) માટે માલા, તૃણક અને ભૂસ્તૃણ નામો કહેવાયા છે.

Verse 71

तृणराजाह्वयस्तालो घोण्टा क्रमुकपुगकौ शार्दूलद्वीपिनौ व्यघ्रे हर्यक्षः केशरी हरिः

‘તાલ’ને ‘તૃણરાજ’ પણ કહે છે; એ જ વસ્તુ ‘ઘોણ્ટા’ નામે પણ ઓળખાય છે; તેમજ ‘ક્રમુક’ અને ‘પુગક’ નામો પણ પ્રચલિત છે. વાઘ માટે ‘શાર્દૂલ’ અને ‘દ્વીપિન’ નામો છે; તેમજ ‘વ્યાઘ્ર’, ‘હર્યક્ષ’, ‘કેશરી’ અને ‘હરિ’ નામો પણ છે.

Verse 72

कोलः पौत्री वराहः स्यात् कोक ईहामृगो वृकः लूतोर्णनाभौ तु समौ तन्तुवायश् च मर्कटे

‘કોલ’ અને ‘પૌત્રી’ વરાહ (ડુક્કર) માટેનાં નામો છે. ‘કોક’ અને ‘ઈહામૃગ’ વૃક (ભેડિયો) દર્શાવે છે. ‘લૂત’ અને ‘ઊર્ણનાભ’ સમાનાર્થી (બંને ‘મકડી’); અને ‘તંતુવાય’ મર્કટ (વાંદરા)નું એક નામ છે.

Verse 73

वृश्चिकः शूककीटः स्यात्सारङ्गस्तोककौ समौ कृकवाकुस्ताम्रचूडः पिकः कोकिल इत्य् अपि

‘વૃશ્ચિક’ એટલે વિચ્છુ; ‘શૂકકીટ’ એક પ્રકારનો કીટ છે. ‘સારંગ’ અને ‘ટોકક’ સમાનાર્થી છે. ‘કૃકવાકુ’ને ‘તામ્રચૂડ’ પણ કહે છે; અને ‘પિક’ને ‘કોકિલ’ (કોયલ) પણ કહે છે.

Verse 74

कके तु करटारिष्टौ वकः कह्व उदाहृतः कोकश् चक्रश् चक्रवाको कादम्बः कलहंसकः

કાગડાના પર્યાય ‘કરટ’ અને ‘અરિષ્ટ’ છે. બગલાને ‘કહ્વ’ પણ કહે છે. ચક્રવાક પક્ષી ‘કોક’ અને ‘ચક્ર’ નામે ઓળખાય છે; અને કાદંબ (હંસ/બતક) ને ‘કલહંસક’ કહે છે.

Verse 75

पतङ्गिका पुत्तिका स्यात्सरघा मधुमक्षिका सकुलदन्ती निर्दंष्ट्रेति ख द्विरेफपुष्पलिड्भृङ्गषट्पदभ्रमराअलयः

‘પતંગિકા’ અને ‘પુત્તિકા’ મધમાખીના નામ છે; તેમ જ ‘સરઘા’ અને ‘મધુમક્ષિકા’ પણ. ‘સકુલદંતી’ અને ‘નિર્દંષ્ટ્રા’ એમ પણ કહેવાય છે. આગળ ‘દ્વિરેફ’, ‘પુષ્પલિટ્’, ‘ભૃંગ’, ‘ષટ્પદ’, ‘ભ્રમર’ અને ‘આલય’—આ બધાં મધમાખીના પર્યાય છે.

Verse 76

केकी शिख्यस्य वाक्केका शकुन्तिशकुनिद्विजाः स्त्री पक्षतिः पक्षमूलञ्चञ्चुस्तोटिरुभे स्त्रियौ

મોરને ‘કેકી’ કહે છે; તેની કલગી ‘શિખા’ કહેવાય છે; અને તેનો અવાજ ‘કેકા’ કહેવાય છે. ‘શકુન્તિ’ અને ‘શકુનિ’ સ્ત્રીલિંગમાં ‘પક્ષી’ અર્થ આપે છે. ‘પક્ષતિ’ એટલે પાંખ, અને ‘પક્ષમૂલ’ એટલે પાંખનો મૂળ આધાર. ‘ચંચુ’ અને ‘સ્તોટિ’—બંને સ્ત્રીલિંગ—ચાંચ અર્થમાં છે.

Verse 77

गतिरुड्डिनसण्डीनौ कुलायो नीडमस्त्रियां पेशी कोषो द्विहीने ऽण्डं पृथुकः शावकः शिशुः

‘ગતિ’, ‘ઉડ્ડિન’ અને ‘સન્ડીન’ પક્ષી માટેના શબ્દો છે. ‘કુલાય’ અને ‘નીડ’ ઘોંસલા માટે છે. ‘પેશી’ અને ‘કોષ’ આવરણ/કવચ અર્થમાં આવે છે. ‘અંડ’ એટલે ઇંડું (વૃષણ પણ). ‘પૃથુક’, ‘શાવક’ અને ‘શિશુ’ બાળક/સંતાન માટેના શબ્દો છે.

Verse 78

पोतः पाको ऽर्भको डिम्भः सन्दोहव्यूहको गणः स्तोमौघनिकरव्राता निकुरम्बं कदम्बकं सङ्घातसञ्चयौ वृन्दं पुञ्जराशी तु कूटकं

‘પોત’, ‘પાક’, ‘અર્ભક’ અને ‘ડિમ્ભ’—આ ‘બાળક/શિશુ’ અર્થમાં છે. ‘સન્દોહ’, ‘વ્યૂહક’ અને ‘ગણ’—આ ‘સમૂહ/સંગ્રહ’ અર્થમાં. ‘સ્તોમ’, ‘ઓઘ’, ‘નિકર’ અને ‘વ્રાત’—આ ‘ઢગલો/બહુલતા’ અર્થમાં. ‘નિકુરંબ’ અને ‘કદંબક’—આ ‘ગુચ્છ’ માટે. ‘સંઘાત’ અને ‘સંચય’—આ ‘સંચિત સમાહાર’ માટે. ‘વૃન્દ’ એટલે જૂથ. ‘પુંજ’, ‘રાશિ’ તથા ‘કૂટક’ પણ ‘ઢગલો’ દર્શાવે છે.