Adhyaya 363

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे भूमिवनौषध्यादिवर्गा नाम द्विषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ त्रिषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नृब्रह्मक्षत्रविट्शूद्रवर्गाः अग्निर् उवाच नृब्रह्मक्षत्रविट्शूद्रवर्गान्वक्ष्ये ऽथ नामतः नरः पञ्चजना मर्त्य यद्योषावंला वधूः

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘ભૂમિ, વન, ઔષધિ વગેરેના શબ્દવર્ગ’ નામનો અધ્યાય ત્રણસો બાસઠમો છે. હવે ત્રણસો ત્રેસઠમો અધ્યાય આરંભે છે—‘નર, બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્રના શબ્દવર્ગ’. અગ્નિ બોલ્યા—હવે હું નામ પ્રમાણે આ શબ્દવર્ગ કહું છું. ‘પુરુષ’—નર, પંચજન, મર્ત્ય; ‘સ્ત્રી’—યદ્યોષા, અવંલા; અને ‘વધૂ/પત્ની’—વધૂ.

Verse 2

कान्तार्थिनी तु या याति सङ्केतं साभिसारिका कुलटा पुंश् चल्यसती नग्निका स्त्री च कोटवी

જે સ્ત્રી પોતાના કાંતને ઇચ્છીને પૂર્વનિર્ધારિત સંકેતસ્થળે જાય છે, તે ‘અભિસારિકા’ કહેવાય છે. તેને ‘કુલટા’, ‘પુંશ્ચલી’, ‘અસતી’ પણ કહે છે; અને કેટલાક પ્રયોગોમાં ‘નગ્નિકા’ તથા ‘કોટવી’ પણ કહેવાય છે.

Verse 3

कात्यायन्यर्धवृद्धा या सैरिन्ध्री परवेश्मगा असिक्री स्यादवृद्धा या मलिनी तु रजस्वला

જે સ્ત્રી ‘અર્ધવૃદ્ધા’ (અર્ધ-પ્રૌઢ) હોય તે ‘કાત્યાયની’ કહેવાય છે; જે પરગૃહે (આશ્રિત/સેવિકા રૂપે) જાય તે ‘સૈરિંધ્રી’. જે હજી પ્રૌઢ નથી તે ‘અસિક્રી’; અને રજસ્વલા સ્ત્રી ‘મલિની’ કહેવાય છે.

Verse 4

वारस्त्री गणिका वेश्या भ्रातृजायास्तु यातरः ननान्दा तु स्वसा पत्युः सपिण्डास्तु सनाभयः

‘વારસ્ત્રી’ એટલે ગણિકા/વેશ્યા; ‘ગણિકા’ અને ‘વેશ્યા’ પણ એ જ અર્થમાં છે. ભાઈની પત્ની ‘યાતરા’ કહેવાય છે. પતિની બહેન ‘નનાન્દા’. એક જ પિંડ-પરંપરાવાળા ‘સપિંડ’; અને એક જ નાભિ-સંબંધવાળા (એક જ ગર્ભરેખા) ‘સનાભ’ કહેવાય છે.

Verse 5

समानोदर्यसोदर्यसगर्भसहजास्समाः सगोत्रबान्धवज्ञातिबन्धुस्वस्वजनाः समाः

એક જ ઉદર-સંબંધવાળા, એક જ માતાથી જન્મેલા (સોદર્ય), એક જ ગર્ભ-પરંપરાવાળા, અને સહજ (સાથે જન્મેલા/સહજાત) — આ બધા સમાન ગણાય છે. તેમ જ એક જ ગોત્રવાળા, બાંધવ, જ્ઞાતિ, બંધુ અને પોતાના સ્વજન — એ પણ સમાન ગણાય છે.

Verse 6

दम्पती जम्पती भार्यापती जायापती च तौ गर्भाशयो जरायुः स्यादुल्वञ्च कललो ऽस्त्रियां

તે બંને (પતિ-પત્ની) દમ્પતી, જમ્પતી, ભાર્યાપતી અને જાયાપતી કહેવાય છે. ગર્ભનું સ્થાન ‘ગર્ભાશય’ છે; ગર્ભાવરણ/અપરા ‘જરાયુ’ કહેવાય છે; તેમજ ‘ઉલ્વ’ અને ‘કલલ’ શબ્દો સ્ત્રી-સંબંધિત (ગર્ભાવસ્થા) પ્રસંગે વપરાય છે.

Verse 7

गर्भो भ्रुण इमौ तुल्यौ क्लीवं शण्डो नपुंसकम् स्यादुत्तानशया डिम्भा बालो माणवकः स्मृतः

‘ગર્ભ’ અને ‘ભ્રૂણ’—બંને સમાન અર્થ ધરાવે છે. ‘ક્લીબ’, ‘શંડ’ અને ‘નપુંસક’—સંતાનોત્પત્તિમાં અસમર્થ પુરુષ માટેના શબ્દો છે. પીઠ પર સૂતું શિશુ ‘ડિમ્ભ’ કહેવાય; અને ‘બાલ’ને ‘માણવક’ (કુમાર) માનવામાં આવે છે.

Verse 8

पिचिण्डिलो वृहत्कुक्षिरवभ्रटो नतनासिके विकलाङ्गस्तु पोगण्ड आरोग्यं स्यादनामयम्

જેનું શરીર દબાયેલું/ગાંઠદાર હોય તે ‘પિચિણ્ડિલ’; મોટું પેટ ધરાવનાર ‘વૃહત્કુક્ષિ’; ટાલ/કેશહાનિવાળો ‘અવભ્રટ’; અને ઢળી નાકવાળો ‘નતનાસિક’. અંગવિકલ તથા ગલગંડ (પોગંડ)થી પીડિત—એવા લોકો માટે ‘આરોગ્ય’, એટલે ‘અનામય’ (રોગરહિતતા) કહેવાય છે.

Verse 9

स्यादेडे वधिरः कुब्जे गडुलः कुकरे कुनिः क्षयः शोषश् च यक्ष्मा च प्रतिश्यायुस्तु पीनसः

‘એડ’ સ્થિતિમાં વ્યક્તિ ‘વધિર’ (બહેરો) બને છે; ‘કુબ્જ’માં કૂબડો; ‘ગડુલ’માં જડતા/અપંગતા; અને ‘કુકર’માં ‘કુનિ’ (સંકોચન/લંગડાપણું) થાય છે. ‘ક્ષય’, ‘શોષ’ અને ‘યક્ષ્મા’—આ પરસ્પર સંબંધિત નામો છે; અને ‘પ્રતિશ્યાય’ (ઝુકામ) માટે ‘પીનસ’ કહેવાય છે.

Verse 10

स्त्री क्षुत्क्षुतं क्षयं पुंसि कासस्तु क्षवथुः पुमान् शोथस्तु श्वयथुः शोफः पादस्फोटो विपादिका

સ્ત્રીલિંગમાં છીંક માટે ‘ક્ષુત્ક્ષુતમ્’ અને પુંલિંગમાં ‘ક્ષયમ્’ કહેવાય છે. ‘કાસ’ (ખાંસી) પુંલિંગ છે; ‘ક્ષવથુ’ (છીંક) પણ પુંલિંગ છે. ‘શોથ’ (સોજો) માટે ‘શ્વયથુ’ અને ‘શોફ’ શબ્દો પણ છે; અને ‘પાદસ્ફોટ’ (પગ ફાટવું/છાલા) ને ‘વિપાદિકા’ કહે છે.

Verse 11

किलासं सिध्नकच्छान्तु पाम पामा विचर्चिका कोठो मण्डलकं कुष्ठं श्वित्रे द्रुर् नामकार्शसी

કિલાસ, સિધ્નક, કચ્છ, પામ, પામા, વિચર્ચિકા, કોઠ, મંડલક, કુષ્ઠ, શ્વિત્ર, દ્રુઃ અને નામકાર્શસી—આ ત્વચા-રોગોના નામ છે.

Verse 12

अनाहस्तु विबन्धः स्याद्ग्रहणी रुक्प्रवाहिका वीजवीर्येन्द्रयं शुक्रं पललं क्रव्यमामिषं

‘અનાહ’ને ‘વિબંધ’ (અવરોધ/કબજિયાત) પણ કહે છે. (અન્ય) ગ્રહણી અને રુક્-પ્રવાહિકા (દુખાવાવાળી અતિસાર/પેચિશ). તેમજ: બીજ, વીર્ય, ઇન્દ્રિય, શુક્ર, પલલ, ક્રવ્ય અને આમિષ.

Verse 13

वुक्काग्रमांसं हृदयं हन्मेदस्तु वपा वसा पश्चाद्ग्रीवा शिरा मन्या नाडी तु धमनिः शिरा

વૃક્કના અગ્રભાગનું માંસ ‘વુક્કાગ્ર-માંસ’; હૃદય ‘હૃદય’; હનુ-પ્રદેશનું મેદ ‘હન-મેદસ’; ઓમેન્ટમ ‘વપા’; ચરબી ‘વસા’; ગળાનો પાછળનો ભાગ ‘પશ્ચાદ્-ગ્રીવા’; શિરા ‘શિરા’; ગળાનો બાજુ/નપા-સ્થાન ‘મન્યા’; નળીરૂપ માર્ગ ‘નાડી’; અને શિરાથી ભિન્ન ધમની ‘ધમની’ છે.

Verse 14

तिलकं क्तोम मस्तिष्कं द्रूषिका नेत्रयोर्मलम् अन्त्रं पुरी तद्गुल्मस्तु प्लीहा पुंस्य् अथ वस्नसा

‘તિલક’ એટલે લલાટનું ચિહ્ન; ‘ક્તોમ’ અહીં ‘શિર’ (મસ્તક) અર્થમાં; ‘મસ્તિષ્ક’ એટલે મગજ. ‘દ્રૂષિકા’ એટલે આંખનો મલ/સ્રાવ. ‘અંત્ર’ એટલે આંતરડાં; ‘પુરી’ એટલે મલ; ‘ગુલ્મ’ એટલે ઉદરની ગાંઠ/ગૂંચ; ‘પ્લીહા’ એટલે તિલ्ली; અને ‘વસ્નસા’ પુરુષેન્દ્રિય/પૌરુષ સૂચવે છે.

Verse 15

स्नायुः स्त्रियां कालखण्डयकृती तु समे इमे स्यात् कर्पूरः कपालो ऽस्त्री कीकसङ्कुल्यमस्थि च

‘સ્નાયુ’ શબ્દ સ્ત્રીલિંગ છે. ‘કાલખંડ’ અને ‘યકૃતી’ ઉભયલિંગ (સામાન્યલિંગ) છે. ‘કર્પૂર’, ‘કપાલ’, ‘કીકસંકુલ્ય’ અને ‘અસ્થિ’ સ્ત્રીલિંગ નથી (પ્રયોગે પું/નપુંસક).

Verse 16

स्याच्छरीरास्थ्नि कङ्कालः पृष्ठास्थ्नि तु कशेरुका शिरो ऽस्थनि करोटिः स्त्री पार्श्वास्थनि तु पर्शुका

શરીરની અસ્થિઓના સમૂહને ‘કંકાલ’ કહે છે. પીઠની અસ્થિઓ ‘કશેરુકા’ (રીઢ) કહેવાય છે. શિરની અસ્થિ સ્ત્રીલિંગમાં ‘કરોટિ’ કહેવાય છે, અને બાજુની અસ્થિઓ ‘પર્શુકા’ (પસલીઓ) કહેવાય છે.

Verse 17

अङ्गं प्रतीको ऽवयवः शरीरं वर्ष्म विग्रहः कटो ना श्रोणिफलकं कटिः श्रोणिः ककुद्मती

અવયવને ‘અંગ’ કહે છે; શરીરના ભાગને ‘પ્રતીક’ અથવા ‘અવયવ’ કહે છે. દેહ ‘શરીર’, ‘વર્ષ્મ’ અથવા ‘વિગ્રહ’ કહેવાય છે. કમર/કટિ ‘કટ’ અથવા ‘ના’; શ્રોણિ-હાડ ‘શ્રોણિફલક’; કમર ‘કટિ’; અને શ્રોણિ ‘શ્રોણિ’ને ‘કકુદ્મતી’ પણ કહે છે.

Verse 18

पश्चान्नितम्बः स्त्रीकट्याः क्लीवे तु जघनं पुरः कूपकौ तु नितम्बस्थौ द्वयहीने ककुन्दरे

સ્ત્રીની કટિ/શ્રોણિના પશ્ચ ભાગને ‘નિતંબ’ કહે છે; ક్లీવ માટે તે ‘જઘન’ કહેવાય છે. નિતંબસ્થિત બે ખાડાઓને ‘કૂપક’ કહે છે; અને જ્યાં તે જોડું ન હોય, તેને ‘કકુન્દર’ કહે છે.

Verse 19

स्त्रियां स्फिचौ कटिप्रोथावुपस्थो वक्ष्यमाणयोः भगं योनिर्द्वयोः शिश्नो मेढ्रो मेहनशेफसी

સ્ત્રીમાં નિતંબ ‘સ્ફિચ’ કહેવાય છે; કમર ‘કટિ’ અને શ્રોણિનો ઉભાર ‘પ્રોથ’ કહેવાય છે; તથા જનનપ્રદેશ ‘ઉપસ્થ’ છે. બંને લિંગોમાં સ્ત્રી અંગ ‘ભગ’ અને ‘યોનિ’ કહેવાય છે; પુરુષ અંગ ‘શિશ્ન’, ‘મેઢ્ર’, ‘મેહન’ અને ‘શેફસ’ કહેવાય છે.

Verse 20

पिचिण्डकुक्षी जठरोदरं तुन्दं कुचौ स्तनौ चूचुकन्तु कुचाग्रं स्यान्न ना क्रोडं भुजान्तरम्

‘કુક્ષિ’ (જેને ‘પિચિણ્ડ’ પણ કહે છે) ઉદર/પેટ દર્શાવે છે; ‘જઠર’ અને ‘ઉદર’ પણ પેટના નામ છે, અને ‘તુંદ’ એટલે સ્થૂલ ઉદર (તોડ). ‘કુચ’ અને ‘સ્તન’ સ્તનોના નામ છે; ‘ચૂચુક’ સ્તનાગ્ર (નિપ્પલ) છે, અને ‘કુચાગ્ર’ પણ સ્તનના ટોચને સૂચવે છે. ‘ક્રોડ’ એટલે ભુજાઓની વચ્ચેનું સ્થાન, અર્થાત્ કક્ષ/બગલ.

Verse 21

स्कन्धो भुजशिरो ऽंशो ऽस्त्री सन्धी तस्यैव जत्रुणी पुनर्भवः कररुहो नखो ऽस्त्री नखरो ऽस्त्रियां

સ્કંધ, ભુજશિર અને અંશ—આ સ્ત્રીલિંગ નથી. ‘સંધિ’ પણ એ જ લિંગમાં ગણાય છે. ‘જત્રુણી’ સ્ત્રીલિંગ છે. ‘પુનર્ભવ’ પુલ્લિંગ છે. ‘કરરુહ’ અને ‘નખ’ સ્ત્રીલિંગ નથી; ‘નખર’ નપુંસકલિંગમાં વપરાય છે.

Verse 22

प्रदेशतालगोकर्णास्तर्जन्यादियुते तते अङ्गुष्ठे सकनिष्ठे स्याद्वितस्तिर्द्वादशाङ्गुलः

પ્રદેશ, તાલ અને ગોકર્ણ—આ માપોને તર્જની વગેરે આંગળીઓ સાથે તાણીને લેવાય ત્યારે, અંગૂઠાથી કનિષ્ઠા સુધીનો ફેલાવ ‘વિતસ્તિ’ કહેવાય; તે બાર અઙ્ગુલ સમાન છે.

Verse 23

पाणौ च पेटप्रतलप्रहस्ता विस्तृताङ्गुलौ बद्धमुष्टिकरो रत्निररत्निः स कनिष्ठवान्

‘પાણિ’ (ખુલ્લી હથેળી)ને ‘પેટ’, ‘પ્રતલ’ અને ‘પ્રહસ્ત’ પણ કહે છે. આંગળીઓ ફેલાવતાં ‘વિસ્તૃતાઙ્ગુલ’; મુઠ્ઠી બાંધતાં ‘બદ્ધમુષ્ટિકર’. ‘રત્નિ’ને ‘અરત્નિ’ પણ કહે છે; તે કનિષ્ઠા સુધી પૂરું થતું માપ છે.

Verse 24

कम्बुग्रीवा त्रिरेखा सावटुर्घाटा कृकाटिका अधः स्याच्चिवुकञ्चौष्ठादथ गण्डौ गलो हनुः

શંખ જેવી ગ્રીવા ‘કમ્બુગ્રીવા’; ત્રણ રેખાવાળી ગ્રીવા ‘ત્રિરેખા’. ગળાના પછાડા/પશ્ચકપાલ પ્રદેશ ‘સાવટુર્ઘાટા’ અને ગ્રીવા-સંધિ ‘કૃકાટિકા’. નીચે ક્રમે: ઠોડી ‘ચિવુક’, ઓષ્ઠ-પ્રદેશ ‘ચૌષ્ઠ’, પછી ગાલ ‘ગંડ’, ગળું ‘ગલ’ અને જડબું ‘હનુ’.

Verse 25

अपाङ्गौ नेत्रयोरन्तौ कटाक्षो ऽपाङ्गदर्शने चिकुरः कुन्तलो बालः प्रतिकर्म प्रसाधनम्

આંખોના બહારના ખૂણાને ‘અપાંગ’ કહે છે; અપાંગથી જોવું—તિરછો દૃષ્ટિપ્રયોગ—‘કટાક્ષ’ કહેવાય. વાળને ‘ચિકુર’ અથવા ‘કુન્તલ’ કહે છે; ‘બાલ’ પણ વાળનું નામ છે. શૃંગારસંબંધિત ક્રિયાઓ ‘પ્રતિકર્મ’ અને અલંકાર ‘પ્રસાધન’ કહેવાય છે.

Verse 26

आकाल्पवेशौ नेपथ्यं प्रत्यक्षं खेलयोगजम् चूडामणिः शिरोरत्नं तरलो हारमध्यगः

આકલ્પ અને વેશ નેપથ્ય (મંચીય વસ્ત્ર-સજ્જા) કહેવાય; પ્રત્યક્ષ અલંકાર ખેલયોગથી પ્રગટ થાય છે. ચૂડામણિ શિરોરત્ન છે અને તરલ હારના મધ્યમાં રહેલું લટકણ છે.

Verse 27

कर्णिका तालपत्रं स्याल्लम्बनं स्याल्ललन्तिका मञ्जीरो नूपुरं पादे किङ्किणी क्षुद्रघण्टिका

કર્ણિકા અને તાલપત્ર કાનના આભૂષણના નામ છે; લંબન અને લલંતિકા લટકતા અલંકારના પર્યાય છે. પગમાં મંજિરો અને નૂપુર પાયલ છે, અને કિંકિણી નાની ઘંટિકા-રૂપ આભૂષણ છે.

Verse 28

दैर्घ्यमायाम आरोहः परिणाहो विशालता पटच्चरं जीर्णवस्त्रं संव्यानञ्चोत्तरीयकम्

દૈર્ઘ્યને આયામ કહે છે; ઊંચાઈને આરોહ; પરિઘ/ઘેરને પરિણા્હ; અને વિસ્તરને વિશાલતા. પટચ્ચર એટલે જીર્ણ વસ્ત્ર; તથા સંવ્યાન (લપેટવાનું વસ્ત્ર) ને ઉત્તરીયક પણ કહે છે.

Verse 29

रचना स्यात् परिस्पन्द आभोगः परिपूर्णता समुद्गकः सम्पुटकः प्रतिग्राहः पतद्ग्रहः

રચનાના ભેદ—પરિસ્પન્દ (કંપન-ગતિ), આભોગ (પૂર્ણ વિસ્તરણ), પરિપૂર્ણતા (સંપૂર્ણ ભરાવ), સમુદ્ગક (પેટી-સદૃશ આવરણ), સંપુટક (યુગ્મ-પેટી/કૅપ્સૂલ-રૂપ આવરણ), પ્રતિગ્રાહ (પ્રતિગ્રહણ-પાત્ર) અને પતદ્ગ્રહ (પડતી વસ્તુ પકડનાર પાત્ર)।