Prakarana 24
त्याग-धर्म का सोपान: राजसत्ता, कुलधर्म, और व्यक्तिगत अहं (राजमद) के बीच विवेक का उदय। इस काण्ड में ‘घर’ (अयोध्या) बाह्य-स्थान नहीं, अंतःकरण का राज्य है—जहाँ राम-आज्ञा के सामने वासनात्मक प्रतिरोध (लक्ष्मण का रोष) भी शुद्ध होकर मर्यादा-भक्ति में ढलता है, और भरत-चरित्र ‘अनासक्ति’ का आदर्श बनकर मुक्ति-सीढ़ी का दृढ़ पायदान होता है।
ในช่วงเสียหายนี้ (ราวโทฮา 230, 239) กระแสวีรรส คือแรงกระตุ้นของลักษมณะที่จะทำสงคราม ได้เปลี่ยนแปลงทันทีเป็นศานติรสและเป็นทาสยรสหรือความรักฉันพี่น้อง เสียงศักดิ์สิทธิ์ (อากาศวาณี) แม้ในขณะที่สรรเสริญความแข็งแกร่งของลักษมณะ ก็บ่งชี้ถึงความจำเป็นในการใช้วิจารณญาณทางจริยธรรม: การชั่งชั่งสิ่งที่เหมาะสมและไม่เหมาะสม การสำนึกผิดในการกระทำที่หุนหันพันแล่น และการจำแนกกับดักที่ยากที่สุด คือความทะนงของกษัตริย์ คำตอบของพระราม โดยใช้การพูดเกินจริงอย่างตั้งใจ (ยุงยกเขาพระสุเมรุ น้ำข้าวเปรี้ยวทำลายมหาสมุทรนม) ยืนยันความเป็นไปไม่ได้ที่ภรตะจะมึนเมาด้วยอำนาจ จากนั้นการบรรยายฉากได้เปลี่ยนบริเวณอาศรมให้เป็นสัญลักษณ์ของการปกครองที่ดี: การยับยั้ง สันติ และคำปรึกษาที่ถูกต้อง และจิตใจที่พักพิงในบาทพระราม ในที่สุดก็เกิดภาพ "สภาแห่งปัญญา": ท่ามกลางวงพระฤๅษี พระสีตา-พระรามทรงยืนเป็นรูปธรรมของภักติ-สัจจิทานันท์ ดังนั้นช่วงนี้จึงยกผู้แสวงหาจากพลังแห่งความโกรธสู่วิจารณญาณ และจากวิจารณญาณสู่การมอบตนด้วยความรัก
In this prakarana
People
Verses
เจาปาอี 230.1-4
उठि कर जोरि रजायसु मागा।मनहुँ बीर रस सोवत जागा।।
बाँधि जटा सिर कसि कटि भाथा।साजि सरासनु सायकु हाथा।।
आजु राम सेवक जसु लेऊँ।भरतहि समर सिखावन देऊँ।।
राम निरादर कर फलु पाई।सोवहुँ समर सेज दोउ भाई।।
आइ बना भल सकल समाजू।प्रगट करउँ रिस पाछिल आजू।।
जिमि करि निकर दलइ मृगराजू।लेइ लपेटि लवा जिमि बाजू।।
तैसेहिं भरतहि सेन समेता।सानुज निदरि निपातउँ खेता।।
जौं सहाय कर संकरु आई।तौ मारउँ रन राम दोहाई।।
uṭhi kara jori rajāyasu māgā |manahũ bīra rasa sovata jāgā ||
bā̃dhi jaṭā sira kasi kaṭi bhāthā |sāji sarāsanu sāyaku hāthā ||
āju rāma sevaka jasu leū̃ |bharatahi samara sikhāvana deū̃ ||
rāma nirādara kara phalu pāī |sovahũ samara seja dou bhāī ||
āi banā bhala sakala samājū |pragaṭa karaũ risa pāchila ājū ||
jimi kari nikara dalai mṛgarājū |lei lapeṭi lavā jimi bājū ||
taisehiṁ bharatahi sena sametā |sānuja nidari nipātaũ khetā ||
jauṁ sahāya kara saṁkaru āī |tau māraũ rana rāma dohāī ||
ลักษมณะลุกขึ้นประนมมือทูลขออนุญาต ราวกับว่าจิตวิริยะได้ตื่นขึ้นจากการหลับใหล ท่านมัดผมเปียไว้บนศีรษะ คาดปล่องลูกธนูที่เอว ขึงคันธนูและถือลูกธนูไว้ในมือ วันนี้ข้าพเจ้าจะรับชื่อเสียงในฐานะผู้รับใช้พระราม และจะสั่งสอนภรตะในสมรภูมิ หลังเก็บเกี่ยวผลแห่งการดูหมิ่นพระราม ให้พี่น้องทั้งสองนอนหลับอยู่บนแผ่นดินสมรภูมิเถิด โชคดีที่ที่ประชุมทั้งหมดมาพร้อมกัน วันนี้ข้าพเจ้าจะแสดงความโกรธที่สะสมไว้ทั้งหมด ดังที่ราชสีห์ฉีกทำลายฝูงช้าง ดังที่เหยี่ยวตะครุบนกกระทาทุ่งและพาไป เช่นนั้นข้าพเจ้าจะดูถูกภรตะพร้อมกองทัพและน้องชาย และจะโค่นล้มพวกเขาลงในสมรภูมิ หากศังกระมาช่วยเหลือ ข้าพเจ้าขอสาบานด้วยพระนามพระรามว่าจะสังหารท่านในสมรภูมินั้นด้วย
โทหา 230
अति सरोष माखे लखनु लखि सुनि सपथ प्रवान।सभय लोक सब लोकपति चाहत भभरि भगान।।230।।
ati saroṣa mākhe lakhanu lakhi suni sapatha pravāna |sabhaya loka saba lokapati cāhata bhabhari bhagāna ||230||
ลักษมณ์ทรงพิโรธอย่างยิ่ง เมื่อโลกทั้งปวงและผู้ปกครองโลกทั้งหมดได้เห็นพระองค์และได้ยินคำปฏิญาณอันศักดิ์สิทธิ์ของพระองค์ ก็บังเกิดความหวาดกลัว สับสนอลเวง และปรารถนาจะหลีกหนีไป
เจาปาอี 231.1-4
जगु भय मगन गगन भइ बानी।लखन बाहुबलु बिपुल बखानी।।
तात प्रताप प्रभाउ तुम्हारा।को कहि सकइ को जाननिहारा।।
अनुचित उचित काजु किछु होऊ।समुझि करिअ भल कह सबु कोऊ।।
सहसा करि पाछैं पछिताहीं।कहहिं बेद बुध ते बुध नाहीं।।
सुनि सुर बचन लखन सकुचाने।राम सीयँ सादर सनमाने।।
कही तात तुम्ह नीति सुहाई।सब तें कठिन राजमदु भाई।।
जो अचवँत नृप मातहिं तेई।नाहिन साधुसभा जेहिं सेई।।
सुनहु लखन भल भरत सरीसा।बिधि प्रपंच महँ सुना न दीसा।।
jagu bhaya magana gagana bhai bānī |lakhana bāhubalu bipula bakhānī ||
tāta pratāpa prabhāu tumhārā |ko kahi sakai ko jānanihārā ||
anucita ucita kāju kichu hoū |samujhi karia bhala kaha sabu koū ||
sahasā kari pāchaiṁ pachitāhīṁ |kahahiṁ beda budha te budha nāhīṁ ||
suni sura bacana lakhana sakucāne |rāma sīyã sādara sanamāne ||
kahī tāta tumha nīti suhāī |saba teṁ kaṭhina rājamadu bhāī ||
jo acavãta nṛpa mātahiṁ teī |nāhina sādhusabhā jehiṁ seī ||
sunahu lakhana bhala bharata sarīsā |bidhi prapaṁca mahã sunā na dīsā ||
โลกจมอยู่ในความหวาดกลัว และมีเสียงดังมาจากท้องฟ้า สรรเสริญกำลังแขนของลักษมณ์อย่างยิ่ง บุตรที่รัก ผู้ใดจะกล่าวพระเดชพระคุณและอานุภาพของท่านได้ และผู้ใดจะรู้ได้ทั่วถึง กิจการใดจะเป็นความผิดหรือความถูกก็ตาม ควรกระทำเฉพาะหลังจากไตร่ตรองอย่างรอบคอบ ทุกคนกล่าวเช่นนี้ ผู้ใดกระทำโดยพลันแล้วภายหลังเสียใจ พระเวทกล่าวว่าผู้มีปัญญาไม่นับถือเขาว่าเป็นผู้มีปัญญา ได้ฟังถ้อยคำของเทพแล้ว ลักษมณ์รู้สึกละอาย และพระรามกับนางสีดาทำเกียรติแก่ท่านด้วยความเคารพ น้องชายที่รัก ท่านกล่าวถ้อยคำอันชอบด้วยเหตุผล แต่ในสรรพสิ่งทั้งปวง ความมึนเมาแห่งอำนาจยากที่สุดที่จะฝ่าฟัน กษัตริย์ผู้ใดไม่เคยคบหาสมาคมกับนักบุญ ย่อมกลายเป็นคนบ้าทันทีที่ลิ้มรส จงฟัง ลักษมณ์ ผู้ที่ดีเท่าภรตนั้น เราไม่เคยได้ยินมาก่อน และไม่เคยเห็นในสรรพสร้างทั้งหมดของพระพรหม
โทหา 231
भरतहि होइ न राजमदु बिधि हरि हर पद पाइ।कबहुँ कि काँजी सीकरनि छीरसिंधु बिनसाइ।।231।।
bharatahi hoi na rājamadu bidhi hari hara pada pāi |kabahũ ki kā̃jī sīkarani chīrasiṁdhu binasāi ||231||
ภารตะจะได้รับตำแหน่งของพระพรหม พระวิษณุ หรือพระศิวะ ความหยิ่งยโสแห่งราชสมบัติก็จะไม่เกิดขึ้นแก่ท่าน มหาสมุทรแห่งน้ำนมจะเสื่อมไปได้ด้วยหยดน้ำเปรี้ยวบ้างหรือไม่
เจาปาอี 232.1-4
तिमिरु तरुन तरनिहि मकु गिलई।गगनु मगन मकु मेघहिं मिलई।।
गोपद जल बूड़हिं घटजोनी।सहज छमा बरु छाड़ै छोनी।।
मसक फूँक मकु मेरु उड़ाई।होइ न नृपमदु भरतहि भाई।।
लखन तुम्हार सपथ पितु आना।सुचि सुबंधु नहिं भरत समाना।।
सगुन खीरु अवगुन जलु ताता।मिलइ रचइ परपंचु बिधाता।।
भरतु हंस रबिबंस तड़ागा।जनमि कीन्ह गुन दोष बिभागा।।
गहि गुन पय तजि अवगुन बारी।निज जस जगत कीन्हि उजिआरी।।
कहत भरत गुन सीलु सुभाऊ।पेम पयोधि मगन रघुराऊ।।
timiru taruna taranihi maku gilaī |gaganu magana maku meghahiṁ milaī ||
gopada jala būṛahiṁ ghaṭajonī |sahaja chamā baru chāṛai chonī ||
masaka phū̃ka maku meru uṛāī |hoi na nṛpamadu bharatahi bhāī ||
lakhana tumhāra sapatha pitu ānā |suci subaṁdhu nahiṁ bharata samānā ||
saguna khīru avaguna jalu tātā |milai racai parapaṁcu bidhātā ||
bharatu haṁsa rabibaṁsa taṛāgā |janami kīnha guna doṣa bibhāgā ||
gahi guna paya taji avaguna bārī |nija jasa jagata kīnhi ujiārī ||
kahata bharata guna sīlu subhāū |pema payodhi magana raghurāū ||
ความมืดอาจกลืนพระอาทิตย์อันเยาว์ และท้องฟ้าอาจหายไปในหมู่เมฆและกลืนกลายเข้ากับมัน อัคัสตยะผู้เกิดแต่หม้ออาจจมดิ่งในน้ำรอยเท้าวัว และแผ่นดินอาจสละความอดทนโดยธรรมชาติของนาง ลมหายใจของยุงอาจพัดภูเขาพระเมรุให้ปลิวไป แต่ความทะนงแห่งความเป็นกษัตริย์จะเกิดขึ้นในภรตะไม่ได้ โอ้น้อง ลักษมณะ ข้าขอสาบานต่อท่านและต่อบิดาของเรา ไม่มีพี่น้องผู้บริสุทธิ์และดีงามเท่าภรตะ คุณธรรมคือน้ำนม โอ้น้องที่รัก และบาปคือน้ำ พระผู้สร้างผสมทั้งสองเข้าด้วยกันและสร้างโลกแห่งมายา ภรตะคือหงส์ในทะเลสาบแห่งวงศ์สุริยะ ตั้งแต่กำเนิดท่านได้แบ่งแยกคุณธรรมและบาป รับเอาน้ำนมแห่งคุณธรรมและละทิ้งน้ำแห่งบาป ท่านได้ส่องสว่างโลกด้วยรัศมีแห่งความรุ่งโรจน์ของท่านเอง ขณะที่ทรงกล่าวถึงคุณธรรม อุปนิสัยและสันดานของภรตะ พระราชาแห่งราฆุวงศ์ทรงจมดิ่งอยู่ในมหาสมุทรแห่งความรัก
โทหา 232
सुनि रघुबर बानी बिबुध देखि भरत पर हेतु।सकल सराहत राम सो प्रभु को कृपानिकेतु।।232।।
suni raghubara bānī bibudha dekhi bharata para hetu |sakala sarāhata rāma so prabhu ko kṛpāniketu ||232||
ได้ยินถ้อยพระคำของพระราม ผู้เป็นยอดแห่งราชวงศ์รคู และเห็นความรักที่มีต่อภรต ทวยเทพทั้งปวงต่างสรรเสริญพระองค์ กล่าวว่า "ผู้ใดจักเป็นพระเจ้าผู้เสมอเหมือนพระราม ผู้ทรงเป็นที่พักพิงแห่งความเมตตาเช่นนี้"
เจาปาอี 233.1-4
जौं न होत जग जनम भरत को।सकल धरम धुर धरनि धरत को।।
कबि कुल अगम भरत गुन गाथा।को जानइ तुम्ह बिनु रघुनाथा।।
लखन राम सियँ सुनि सुर बानी।अति सुखु लहेउ न जाइ बखानी।।
इहाँ भरतु सब सहित सहाए।मंदाकिनीं पुनीत नहाए।।
सरित समीप राखि सब लोगा।मागि मातु गुर सचिव नियोगा।।
चले भरतु जहँ सिय रघुराई।साथ निषादनाथु लघु भाई।।
समुझि मातु करतब सकुचाहीं।करत कुतरक कोटि मन माहीं।।
रामु लखनु सिय सुनि मम नाऊँ।उठि जनि अनत जाहिं तजि ठाऊँ।।
jauṁ na hota jaga janama bharata ko |sakala dharama dhura dharani dharata ko ||
kabi kula agama bharata guna gāthā |ko jānai tumha binu raghunāthā ||
lakhana rāma siyã suni sura bānī |ati sukhu laheu na jāi bakhānī ||
ihā̃ bharatu saba sahita sahāe |maṁdākinīṁ punīta nahāe ||
sarita samīpa rākhi saba logā |māgi mātu gura saciva niyogā ||
cale bharatu jahã siya raghurāī |sātha niṣādanāthu laghu bhāī ||
samujhi mātu karataba sakucāhīṁ |karata kutaraka koṭi mana māhīṁ ||
rāmu lakhanu siya suni mama nāū̃ |uṭhi jani anata jāhiṁ taji ṭhāū̃ ||
หากภรตะไม่ได้ถือกำเนิดในโลก ใครเล่าจะแบกรับภาระแห่งธรรมะบนแผ่นดินนี้ เรื่องราวคุณธรรมของภรตะนั้นเกินกว่ากวีทั้งหลายจะเข้าถึง ใครเล่าโอ องค์พระผู้เป็นใหญ่แห่งราคู จะรู้ได้นอกจากพระองค์ ลักษมณะ รามะ และสีตา ได้ยินวาจาของทวยเทพแล้ว รู้สึกปีติยินดีอย่างยิ่งจนพรรณนาไม่ได้ ณ ที่นี้ภรตะพร้อมด้วยบริวารทั้งหมดได้อาบน้ำในมณฑากินีอันศักดิ์สิทธิ์ด้วยความปีติ ปล่อยให้ประชาชนทั้งหมดอยู่ใกล้แม่น้ำ แล้วกราบทูลลาพระมารดา ครูบาอาจารย์ และรัฐมนตรี ภรตะเดินทางไปยังสถานที่ที่สีตาและองค์พระผู้เป็นใหญ่แห่งราคูประทับอยู่ โดยมีพระราชาแห่งนิษาทและน้องชายติดตามไปด้วย นึกถึงการกระทำของพระมารดาแล้วก็เต็มไปด้วยความละอาย และในใจได้เกิดข้อสงสัยนับไม่ถ้วน เมื่อได้ยินนามของข้า รามะ ลักษมณะ และสีตาอาจจะลุกขึ้นและจากที่นี้ไปยังที่อื่น
โทหา 233
मातु मते महुँ मानि मोहि जो कछु करहिं सो थोर।अघ अवगुन छमि आदरहिं समुझि आपनी ओर।।233।।
mātu mate mahũ māni mohi jo kachu karahiṁ so thora |agha avaguna chami ādarahiṁ samujhi āpanī ora ||233||
สิ่งใดที่ท่านจะกระทำต่อข้าพเจ้า โดยถือว่าข้าพเจ้าเป็นพวกพ้องของมารดา ก็นับว่าน้อยนัก หรือไม่ก็ทรงอภัยบาปและข้อด้อยของข้าพเจ้า แล้วต้อนรับข้าพเจ้า โดยทรงระลึกถึงความเมตตาของพระองค์เอง
เจาปาอี 234.1-4
जौं परिहरहिं मलिन मनु जानी।जौ सनमानहिं सेवकु मानी।।
मोरें सरन रामहि की पनही।राम सुस्वामि दोसु सब जनही।।
जग जस भाजन चातक मीना।नेम पेम निज निपुन नबीना।।
अस मन गुनत चले मग जाता।सकुच सनेहँ सिथिल सब गाता।।
फेरत मनहुँ मातु कृत खोरी।चलत भगति बल धीरज धोरी।।
जब समुझत रघुनाथ सुभाऊ।तब पथ परत उताइल पाऊ।।
भरत दसा तेहि अवसर कैसी।जल प्रबाहँ जल अलि गति जैसी।।
देखि भरत कर सोचु सनेहू।भा निषाद तेहि समयँ बिदेहू।।
jauṁ pariharahiṁ malina manu jānī |jau sanamānahiṁ sevaku mānī ||
moreṁ sarana rāmahi kī panahī |rāma susvāmi dosu saba janahī ||
jaga jasa bhājana cātaka mīnā |nema pema nija nipuna nabīnā ||
asa mana gunata cale maga jātā |sakuca sanehã sithila saba gātā ||
pherata manahũ mātu kṛta khorī |calata bhagati bala dhīraja dhorī ||
jaba samujhata raghunātha subhāū |taba patha parata utāila pāū ||
bharata dasā tehi avasara kaisī |jala prabāhã jala ali gati jaisī ||
dekhi bharata kara socu sanehū |bhā niṣāda tehi samayã bidehū ||
หากพระองค์ทรงขับไล่ข้าพเจ้า ทรงทราบว่าจิตใจของข้าพเจ้าเป็นมลทิน หรือหากพระองค์ทรงให้เกียรติข้าพเจ้า ทรงนับว่าข้าพเจ้าเป็นผู้รับใช้ ที่พึ่งของข้าพเจ้ามีเพียงรองพระบาทของพระรามเท่านั้น พระรามเป็นนายผู้กรุณา ความผิดทั้งหมดอยู่ที่ผู้รับใช้ นกจาตกและปลาเป็นภาชนะแห่งการสรรเสริญในโลก เพราะคำปฏิญาณและความรักของพวกมันชำนาญและใหม่อยู่เสมอ ดำริอยู่ในใจเช่นนี้ ท่านก็เดินทางไปตามถนน ร่างกายทั้งสิ้นอ่อนระกำด้วยความอายและความรัก ราวกับว่าความผิดของพระมารดากำลังหันท่านกลับ ขณะที่กำลังแห่งภักดีของท่านดุจดั่งโคที่แข็งแรง ฉุดท่านให้ก้าวต่อไปด้วยความมั่นคง เมื่อทรงรำลึกถึงพระสุภาพขององค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งราควงศ์ พระบาทของท่านก็รีบเดินตามเส้นทาง สภาพของภรตเป็นอย่างไรในเวลานั้น เปรียบดังแมลงน้ำถูกพัดไปตามกระแสน้ำ เห็นความวิตกและความรักของภรต นิษาทในขณะนั้นก็หลงใหล สิ้นสำนึกในร่างกายทั้งสิ้น
โทหา 234
लगे होन मंगल सगुन सुनि गुनि कहत निषादु।मिटिहि सोचु होइहि हरषु पुनि परिनाम बिषादु।।234।।
lage hona maṁgala saguna suni guni kahata niṣādu |miṭihi socu hoihi haraṣu puni parināma biṣādu ||234||
มงคลลางงามเริ่มปรากฏ นิษาทได้ยินและพินิจพิจารณาแล้วกล่าวว่า ความกังวลของท่านจะมลาย ความปิติจะบังเกิด แต่ในที่สุดความโศกจะเกิดขึ้นอีก
เจาปาอี 235.1-4
सेवक बचन सत्य सब जाने।आश्रम निकट जाइ निअराने।।
भरत दीख बन सैल समाजू।मुदित छुधित जनु पाइ सुनाजू।।
ईति भीति जनु प्रजा दुखारी।त्रिबिध ताप पीड़ित ग्रह मारी।।
जाइ सुराज सुदेस सुखारी।होहिं भरत गति तेहि अनुहारी।।
राम बास बन संपति भ्राजा।सुखी प्रजा जनु पाइ सुराजा।।
सचिव बिरागु बिबेकु नरेसू।बिपिन सुहावन पावन देसू।।
भट जम नियम सैल रजधानी।सांति सुमति सुचि सुंदर रानी।।
सकल अंग संपन्न सुराऊ।राम चरन आश्रित चित चाऊ।।
sevaka bacana satya saba jāne |āśrama nikaṭa jāi niarāne ||
bharata dīkha bana saila samājū |mudita chudhita janu pāi sunājū ||
īti bhīti janu prajā dukhārī |tribidha tāpa pīṛita graha mārī ||
jāi surāja sudesa sukhārī |hohiṁ bharata gati tehi anuhārī ||
rāma bāsa bana saṁpati bhrājā |sukhī prajā janu pāi surājā ||
saciva birāgu bibeku naresū |bipina suhāvana pāvana desū ||
bhaṭa jama niyama saila rajadhānī |sāṁti sumati suci suṁdara rānī ||
sakala aṁga saṁpanna surāū |rāma carana āśrita cita cāū ||
ภรตะทรงทราบว่าถ้อยคำของผู้รับใช้ทั้งหมดเป็นความจริง แล้วเสด็จไปใกล้อาศรม ภรตะทอดพระเนตรเห็นการประชุมแห่งป่าและภูเขา ทรงปีติยินดีดั่งคนหิวที่ได้พบอาหารมื้อดี ดังประชาชนที่ถูกความเดือดร้อนและความหวาดกลัวคุกคาม ถูกทุกข์เพลิงสามประการและดาวร้ายทำทรมาน ที่ไปยังแคว้นที่มีกษัตริย์ผู้ดีและแผ่นดินที่ดีแล้วได้ความสุข ใจของภรตะก็เป็นเช่นนั้น ป่าที่พระรามประทับรุ่งโรจน์ด้วยความรุ่งเรือง ดังประชาชนที่สุขใจได้พบกษัตริย์ผู้ดี ความวิราคะและวิเวกเป็นองคมนตรี และป่าอันงดงามบริสุทธิ์เป็นแคว้น ยมและนิยมเป็นทหาร ภูเขาเป็นราชธานี สันติและสุมติเป็นราชินีผู้บริสุทธิ์และงดงาม กษัตริย์นั้นสมบูรณ์ในองค์ทุกส่วนแห่งความเป็นใหญ่ และใจของพระองค์ที่เข้าถึงพระบาทของพระรามเปี่ยมด้วยความปีติ
โทหา 235
जीति मोह महिपालु दल सहित बिबेक भुआलु।करत अकंटक राजु पुरँ सुख संपदा सुकालु।।235।।
jīti moha mahipālu dala sahita bibeka bhuālu |karata akaṁṭaka rāju purã sukha saṁpadā sukālu ||235||
หลังจากพิชิตกษัตริย์แห่งความหลงผิดพร้อมด้วยกองทัพของพระองค์แล้ว กษัตริย์แห่งปัญญาชาญฉลาดก็ปกครองเมืองของพระองค์โดยปราศจากอุปสรรค และในเมืองนั้นมีความสุข ความเจริญรุ่งเรือง และการเก็บเกี่ยวอันอุดมสมบูรณ์
เจาปาอี 236.1-4
बन प्रदेस मुनि बास घनेरे।जनु पुर नगर गाउँ गन खेरे।।
बिपुल बिचित्र बिहग मृग नाना।प्रजा समाजु न जाइ बखाना।।
खगहा करि हरि बाघ बराहा।देखि महिष बृष साजु सराहा।।
बयरु बिहाइ चरहिं एक संगा।जहँ तहँ मनहुँ सेन चतुरंगा।।
झरना झरहिं मत्त गज गाजहिं।मनहुँ निसान बिबिधि बिधि बाजहिं।।
चक चकोर चातक सुक पिक गन।कूजत मंजु मराल मुदित मन।।
अलिगन गावत नाचत मोरा।जनु सुराज मंगल चहु ओरा।।
बेलि बिटप तृन सफल सफूला।सब समाजु मुद मंगल मूला।।
bana pradesa muni bāsa ghanere |janu pura nagara gāũ gana khere ||
bipula bicitra bihaga mṛga nānā |prajā samāju na jāi bakhānā ||
khagahā kari hari bāgha barāhā |dekhi mahiṣa bṛṣa sāju sarāhā ||
bayaru bihāi carahiṁ eka saṁgā |jahã tahã manahũ sena caturaṁgā ||
jharanā jharahiṁ matta gaja gājahiṁ |manahũ nisāna bibidhi bidhi bājahiṁ ||
caka cakora cātaka suka pika gana |kūjata maṁju marāla mudita mana ||
aligana gāvata nācata morā |janu surāja maṁgala cahu orā ||
beli biṭapa tṛna saphala saphūlā |saba samāju muda maṁgala mūlā ||
ในแคว้นป่า ที่พักอาศัยของพระฤาษีมากมาย ดังเมือง นคร หมู่บ้าน และชนบท นกและสัตว์นานาชนิด มากมายอัศจรรย์ ประหนึ่งบรรดาประชากร มิอาจพรรณนาความมากมายแห่งที่ชุมนุมนั้นได้ แรด ช้าง สิงห์ เสือ หมูป่า ควาย วัว เห็นแล้วย่อมสรรเสริญความงดงามแห่งขบวนนั้น ละความเป็นศัตรู ท่องเที่ยวกินหญ้าร่วมกัน ประหนึ่งกองทัพสี่เหล่าตั้งอยู่ทั่วไป น้ำตกไหลลงมา ช้างมึนเมาส่งเสียงคำราม ดังกลองนานาชนิดตีกึกก้อง ฝูงนกจักกวัก นกจักกวา นกจาตก นกแก้ว นกกาเหว่า ร้องเสียงไพเราะ หงส์งามผูกมีใจยินดี ฝูงผึ้งร้องรับ นกยูงร่ายรำ ประหนึ่งแคว้นกษัตริย์ผู้ทรงคุณมีมงคลรอบด้าน ไม้เลื้อย ต้นไม้ และหญ้า ออกดอกผลิตผล ที่ชุมนุมทั้งหมดนั้นเป็นรากแห่งความยินดีและมงคล
โทหา 236
राम सैल सोभा निरखि भरत हृदयँ अति पेमु।तापस तप फलु पाइ जिमि सुखी सिरानें नेमु।।236।।
rāma saila sobhā nirakhi bharata hṛdayã ati pemu |tāpasa tapa phalu pāi jimi sukhī sirāneṁ nemu ||236||
เมื่อมองความงามของภูเขาของรามะ ใจของภรตะเต็มไปด้วยความรักอันยิ่งใหญ่ ราวกับนักบวชได้รับผลแห่งการบำเพ็ญตบะ เขามีความสุข และคำปฏิญาณของเขาสำเร็จ
เจาปาอี 237.1-4
तब केवट ऊँचें चढ़ि धाई।कहेउ भरत सन भुजा उठाई।।
नाथ देखिअहिं बिटप बिसाला।पाकरि जंबु रसाल तमाला।।
जिन्ह तरुबरन्ह मध्य बटु सोहा।मंजु बिसाल देखि मनु मोहा।।
नील सघन पल्ल्व फल लाला।अबिरल छाहँ सुखद सब काला।।
मानहुँ तिमिर अरुनमय रासी।बिरची बिधि सँकेलि सुषमा सी।।
ए तरु सरित समीप गोसाँई।रघुबर परनकुटी जहँ छाई।।
तुलसी तरुबर बिबिध सुहाए।कहुँ कहुँ सियँ कहुँ लखन लगाए।।
बट छायाँ बेदिका बनाई।सियँ निज पानि सरोज सुहाई।।
taba kevaṭa ū̃ceṁ caṛhi dhāī |kaheu bharata sana bhujā uṭhāī ||
nātha dekhiahiṁ biṭapa bisālā |pākari jaṁbu rasāla tamālā ||
jinha tarubaranha madhya baṭu sohā |maṁju bisāla dekhi manu mohā ||
nīla saghana pallva phala lālā |abirala chāhã sukhada saba kālā ||
mānahũ timira arunamaya rāsī |biracī bidhi sãkeli suṣamā sī ||
e taru sarita samīpa gosā̃ī |raghubara paranakuṭī jahã chāī ||
tulasī tarubara bibidha suhāe |kahũ kahũ siyã kahũ lakhana lagāe ||
baṭa chāyā̃ bedikā banāī |siyã nija pāni saroja suhāī ||
แล้วเกวัตขึ้นไปบนที่สูงและวิ่งไป ยกแขนขึ้นและกล่าวกับภรตะว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า จงทอดพระเนตรต้นไม้ใหญ่เหล่านั้น มะม่วง ชัมบู ตามาละ ท่ามกลางต้นไม้เหล่านั้น ต้นไทรเปล่งประกาย เมื่อเห็นความงามและความยิ่งใหญ่ของมัน ใจของเขาหลงใหล ใบของมันเข้มและหนาทึบ ผลของมันแดง เงาของมันต่อเนื่องไม่ขาด ให้ความสบายตลอดเวลา มันเหมือนก้อนแห่งความมืดที่ทำจากรุ่งอรุณ ราวกับพระผู้สร้างได้สร้างมันด้วยความงามที่เข้มข้น ต้นไม้นี้อยู่ใกล้แม่น้ำ ที่ซึ่งพระผู้เป็นเจ้าแห่งราคูมีกระท่อมใบไม้ของพระองค์ ต้นตุลสีนานาชนิดเจริญเติบโตที่นั่น ที่นั่นที่นี่นางสีดา ที่นั่นที่นี่ลักษมณะได้ปลูกมันไว้ ใต้เงาของต้นไทร นางสีดาได้สร้างแท่น ประดับประดาด้วยพระหัตถ์ดุจดอกบัวของนางเอง
โทหา 237
जहाँ बैठि मुनिगन सहित नित सिय रामु सुजान।सुनहिं कथा इतिहास सब आगम निगम पुरान।।237।।
jahā̃ baiṭhi munigana sahita nita siya rāmu sujāna |sunahiṁ kathā itihāsa saba āgama nigama purāna ||237||
ที่นั่น ประทับนั่งทุกวันพร้อมด้วยฤาษีทั้งหลาย นางสีดาและรามะผู้ทรงปัญญา ทรงฟังเรื่องราวและประวัติศาสตร์ทั้งหมดแห่งอาคม พระเวท และปุราณะ
เจาปาอี 238.1-4
सखा बचन सुनि बिटप निहारी।उमगे भरत बिलोचन बारी।।
करत प्रनाम चले दोउ भाई।कहत प्रीति सारद सकुचाई।।
हरषहिं निरखि राम पद अंका।मानहुँ पारसु पायउ रंका।।
रज सिर धरि हियँ नयनन्हि लावहिं।रघुबर मिलन सरिस सुख पावहिं।।
देखि भरत गति अकथ अतीवा।प्रेम मगन मृग खग जड़ जीवा।।
सखहि सनेह बिबस मग भूला।कहि सुपंथ सुर बरषहिं फूला।।
निरखि सिद्ध साधक अनुरागे।सहज सनेहु सराहन लागे।।
होत न भूतल भाउ भरत को।अचर सचर चर अचर करत को।।
sakhā bacana suni biṭapa nihārī |umage bharata bilocana bārī ||
karata pranāma cale dou bhāī |kahata prīti sārada sakucāī ||
haraṣahiṁ nirakhi rāma pada aṁkā |mānahũ pārasu pāyau raṁkā ||
raja sira dhari hiyã nayananhi lāvahiṁ |raghubara milana sarisa sukha pāvahiṁ ||
dekhi bharata gati akatha atīvā |prema magana mṛga khaga jaṛa jīvā ||
sakhahi saneha bibasa maga bhūlā |kahi supaṁtha sura baraṣahiṁ phūlā ||
nirakhi siddha sādhaka anurāge |sahaja sanehu sarāhana lāge ||
hota na bhūtala bhāu bharata ko |acara sacara cara acara karata ko ||
ได้ยินถ้อยคำของสหายแล้วแลเห็นต้นไม้ น้ำตาของภารตะไหลล้นออกมาจากทั้งสองตา พี่น้องทั้งสองเดินไปขณะที่ก้มกราบไหว้ แม้แต่ศารทาก็ยังเขินอายที่จะพรรณนาความรักของทั้งสอง ทั้งสองชื่นชมยินดีเมื่อเห็นรอยพระบาทของพระราม เสมือนคนยากจนที่ได้พบศิลาปารส ทั้งสองวางธุลีบนพระเกศา และกดแนบไว้ที่หัวใจและดวงตา และได้รับความสุขเสมือนได้พบพระรามด้วยตนเอง เห็นสภาพของภารตะที่ยิ่งใหญ่เหลือคำบรรยาย สัตว์ร้าย นก และสรรพสัตว์ทั้งที่ไร้ชีวิตและมีชีวิต ต่างจมดิ่งในความรัก สหายของท่านหลงใหลในความรักจนหลงทาง เทพเจ้าทรงชี้ทางที่ถูกต้องและโปรยปรายดอกไม้ลงมา เมื่อเห็นท่าน พระฤาษีที่บรรลุแล้วและผู้บำเพ็ญต่างเต็มเปี่ยมด้วยความศรัทธา และเริ่มสรรเสริญความรักอันเป็นธรรมชาติของท่าน หากไม่มีความภักดีเช่นของภารตะบนแผ่นดิน ใครเล่าจะทำให้สิ่งที่เคลื่อนไหวไม่เคลื่อนไหว และสิ่งที่ไม่เคลื่อนไหวเคลื่อนไหวได้
โทหา 238
पेम अमिअ मंदरु बिरहु भरतु पयोधि गँभीर।मथि प्रगटेउ सुर साधु हित कृपासिंधु रघुबीर।।238।।
pema amia maṁdaru birahu bharatu payodhi gãbhīra |mathi pragaṭeu sura sādhu hita kṛpāsiṁdhu raghubīra ||238||
ความรักคือน้ำอมฤต การพรากจากคือภูเขา ภรตะคือมหาสมุทรอันลึก เมื่อกวนสิ่งเหล่านี้แล้ว สมุทรแห่งความกรุณา องค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งราคู ได้ปรากฏพระองค์เพื่อความดีของเทวดาและนักบุญทั้งหลาย
เจาปาอี 239.1-4
सखा समेत मनोहर जोटा।लखेउ न लखन सघन बन ओटा।।
भरत दीख प्रभु आश्रमु पावन।सकल सुमंगल सदनु सुहावन।।
करत प्रबेस मिटे दुख दावा।जनु जोगीं परमारथु पावा।।
देखे भरत लखन प्रभु आगे।पूँछे बचन कहत अनुरागे।।
सीस जटा कटि मुनि पट बाँधें।तून कसें कर सरु धनु काँधें।।
बेदी पर मुनि साधु समाजू।सीय सहित राजत रघुराजू।।
बलकल बसन जटिल तनु स्यामा।जनु मुनि बेष कीन्ह रति कामा।।
कर कमलनि धनु सायकु फेरत।जिय की जरनि हरत हँसि हेरत।।
sakhā sameta manohara joṭā |lakheu na lakhana saghana bana oṭā ||
bharata dīkha prabhu āśramu pāvana |sakala sumaṁgala sadanu suhāvana ||
karata prabesa miṭe dukha dāvā |janu jogīṁ paramārathu pāvā ||
dekhe bharata lakhana prabhu āge |pū̃che bacana kahata anurāge ||
sīsa jaṭā kaṭi muni paṭa bā̃dheṁ |tūna kaseṁ kara saru dhanu kā̃dheṁ ||
bedī para muni sādhu samājū |sīya sahita rājata raghurājū ||
balakala basana jaṭila tanu syāmā |janu muni beṣa kīnha rati kāmā ||
kara kamalani dhanu sāyaku pherata |jiya kī jarani harata hãsi herata ||
คู่พี่น้องผู้งดงามพร้อมด้วยสหาย ลักษมณ์มิอาจมองเห็นได้ เพราะม่านแห่งป่าทึบบดบัง ภรตทอดพระเนตรอาศรมอันศักดิ์สิทธิ์ขององค์พระผู้เป็นเจ้า เป็นที่ประทับอันน่ารักซึ่งเปี่ยมด้วยมงคลทั้งปวง เมื่อเสด็จเข้าไป ไฟแห่งความทุกข์ก็ดับสูญ ดุจโยคีผู้บรรลุธรรมารถอันสูงสุด ภรตทอดพระเนตรเห็นลักษมณ์อยู่ต่อหน้าองค์พระผู้เป็นเจ้า ทรงตอบคำถามและกล่าววาจาเปี่ยมด้วยความรัก ผมถักเป็นชฎาบนพระเศียร ผ้าของฤาษีผูกรอบพระองค์ ปล่องธนูรั้งไว้ พระหัตถ์ทรงศร และธนูทรงบนพระอังสา บนแท่นบูชา ท่ามกลางสมาคมแห่งฤาษีและสาธุชน กษัตริย์แห่งราคุวงศ์ทรงโอภาสพร้อมด้วยนางสีดา ทรงครองผ้าเปลือกไม้ ผมถักเป็นชฎา พระวรกายสีดำ ดุจพระรตีและพระกามทรงสวมรูปลักษณ์ฤาษี ทรงหมุนธนูและศรในพระหัตถ์ประดุจดอกบัว และด้วยพระเนตรอันยิ้มทรงขจัดความเร่าร้อนแห่งหัวใจ
โทหา 239
लसत मंजु मुनि मंडली मध्य सीय रघुचंदु।ग्यान सभाँ जनु तनु धरे भगति सच्चिदानंदु।।239।।
lasata maṁju muni maṁḍalī madhya sīya raghucaṁdu |gyāna sabhā̃ janu tanu dhare bhagati saccidānaṁdu ||239||
ท่ามกลางวงมณฑลแห่งฤาษีอันงดงาม นางสีดาและพระรามจันทร์แห่งราชวงศ์รคูรุทรงรุ่งโรจน์ ดั่งความภักดีและสัจ-จิต-อานันทะทรงรับเอาร่างกาย ณ สภาแห่งปัญญา
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में भरत-चरित्र और राजमद-निवारण वाले प्रसंग का पाठ क्रोध, अहं, और भ्रातृ-कलह के संस्कारों को शांत करता है; सेवकभाव, विनय, और ‘मर्यादा’ की बुद्धि दृढ़ होती है—विशेषतः घर-परिवार/सत्ता-संबंधी विवादों में मन को धर्म-मार्ग पर स्थिर करने वाला माना जाता है।
सामान्य मानस-पारायण परंपरा में रामनाम-सम्पुट (जैसे ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’) या ‘राम’ नाम का जप-सम्पुट जोड़ा जाता है; भरत-प्रसंग में कुछ परंपराएँ ‘भरत चरित करहु बिसेसा’ (मानस-भाव-सम्पुट) रूप से भी स्मरण कराती हैं, पर निश्चित एकरूप ‘अनिवार्य’ सम्पुट सम्प्रदायानुसार बदलता है।
Ask anything about Prakarana 24 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
