Prakarana 24
त्याग-धर्म का सोपान: राजसत्ता, कुलधर्म, और व्यक्तिगत अहं (राजमद) के बीच विवेक का उदय। इस काण्ड में ‘घर’ (अयोध्या) बाह्य-स्थान नहीं, अंतःकरण का राज्य है—जहाँ राम-आज्ञा के सामने वासनात्मक प्रतिरोध (लक्ष्मण का रोष) भी शुद्ध होकर मर्यादा-भक्ति में ढलता है, और भरत-चरित्र ‘अनासक्ति’ का आदर्श बनकर मुक्ति-सीढ़ी का दृढ़ पायदान होता है।
ఈ విభక్త అంశంలో (దోహా 230–239 సమీపంలో) ‘వీర-రసం’ ఉప్పెన (లక్ష్మణుని రణ-ఉద్యమం) వెంటనే ‘శాంత-రసం’ మరియు ‘దాస్య/భ్రాతృ-ప్రేమ’గా రూపాంతరం చెందుతుంది. దేవవాణి లక్ష్మణ బలాన్ని ప్రశంసిస్తూనే నీతి-వివేక సంకేతాన్ని ఇస్తుంది—అనుచిత-ఉచిత విచారం, సహసా చేసిన కర్మపై పశ్చాత్తాపం, రాజమదం అత్యంత కఠినమని బోధ. రాముని ఉత్తరం, భరతునికి రాజమదం అసంభవమని అతిశయోక్తి అలంకారాలతో స్థిరపరుస్తుంది (దోమ మెరువును ఎగరేయడం, కాంజీతో క్షీరసింధువును నాశనం చేయడం). తరువాత దృశ్యరచనలో ఆశ్రమ-ప్రదేశం ‘సురాజ్య’ రూపకంగా నిలుస్తుంది—నియమ-యమాలు, శాంత-సుమతి, రామచరణ-ఆశ్రయమైన చిత్తం. చివరికి ‘జ్ఞానసభ’ బింబం ఉద్భవిస్తుంది: మునిమండలి మధ్య సీతా-రాములు ‘భక్తి-సచ్చిదానంద’ యొక్క సాకార ప్రతిరూపం. ఈ విధంగా ఈ భాగం సాధకునిని క్రోధ-శక్తి నుంచి వివేకానికి, వివేకం నుంచి ప్రేమ-సమర్పణకు ఎక్కిస్తుంది.
In this prakarana
People
Verses
చౌపాయి 230.1-4
उठि कर जोरि रजायसु मागा।मनहुँ बीर रस सोवत जागा।।
बाँधि जटा सिर कसि कटि भाथा।साजि सरासनु सायकु हाथा।।
आजु राम सेवक जसु लेऊँ।भरतहि समर सिखावन देऊँ।।
राम निरादर कर फलु पाई।सोवहुँ समर सेज दोउ भाई।।
आइ बना भल सकल समाजू।प्रगट करउँ रिस पाछिल आजू।।
जिमि करि निकर दलइ मृगराजू।लेइ लपेटि लवा जिमि बाजू।।
तैसेहिं भरतहि सेन समेता।सानुज निदरि निपातउँ खेता।।
जौं सहाय कर संकरु आई।तौ मारउँ रन राम दोहाई।।
uṭhi kara jori rajāyasu māgā |manahũ bīra rasa sovata jāgā ||
bā̃dhi jaṭā sira kasi kaṭi bhāthā |sāji sarāsanu sāyaku hāthā ||
āju rāma sevaka jasu leū̃ |bharatahi samara sikhāvana deū̃ ||
rāma nirādara kara phalu pāī |sovahũ samara seja dou bhāī ||
āi banā bhala sakala samājū |pragaṭa karaũ risa pāchila ājū ||
jimi kari nikara dalai mṛgarājū |lei lapeṭi lavā jimi bājū ||
taisehiṁ bharatahi sena sametā |sānuja nidari nipātaũ khetā ||
jauṁ sahāya kara saṁkaru āī |tau māraũ rana rāma dohāī ||
లేచి చేతులు జోడించి, లక్ష్మణుడు చేయకూడదని అనుమతి కోరాడు, వీర రసం నిద్రలేచినట్లు. తలపై జటాజూటాన్ని కట్టి, నడుమున బాణపు తూటును కట్టి, విల్లు నారి గట్టి చేతిలో బాణం పట్టుకున్నాడు. "నేడు రాముని సేవకుడనని కీర్తి పొందుతాను, భరతునకు యుద్ధంలో పాఠం చెప్పుతాను. రాముని అశ్రద్ధ చేసిన ఫలితాన్ని అనుభవించి, ఇద్దరు సోదరులు యుద్ధ పడకపై నిద్రపోవుచుక్కడి. సర్వ సభ కలిసి రావడం మంచిదే; నేడు నా పాత కోపాన్ని ప్రకటిస్తాను. సింహం ఏనుగుల గుంపును చీల్చినట్లు, లేదా గ్రద్ద నల్ల కోడిని పట్టి ముంచుకుపోయినట్లు, అట్లాగే భరతుని, అతని సైన్యంతో తమ్ముడితో కలిసి అగౌరవపరచి, యుద్ధభూమిలో పడగొడుతాను. శంకరుడే సాయానికి వస్తే, రాముని పేరు చెప్పి అతనిని కూడా యుద్ధంలో చంపుతాను."
దోహా 230
अति सरोष माखे लखनु लखि सुनि सपथ प्रवान।सभय लोक सब लोकपति चाहत भभरि भगान।।230।।
ati saroṣa mākhe lakhanu lakhi suni sapatha pravāna |sabhaya loka saba lokapati cāhata bhabhari bhagāna ||230||
లక్ష్మణుడు అత్యంత కోపంతో మండిపోయాడు; అన్ని లోకాలు మరియు వాటి కాపాడువారు అతనిని చూచి అతని శపథాన్ని విని, భయంతో గంధర్వించి, పారిపోవాలని కోరారు.
చౌపాయి 231.1-4
जगु भय मगन गगन भइ बानी।लखन बाहुबलु बिपुल बखानी।।
तात प्रताप प्रभाउ तुम्हारा।को कहि सकइ को जाननिहारा।।
अनुचित उचित काजु किछु होऊ।समुझि करिअ भल कह सबु कोऊ।।
सहसा करि पाछैं पछिताहीं।कहहिं बेद बुध ते बुध नाहीं।।
सुनि सुर बचन लखन सकुचाने।राम सीयँ सादर सनमाने।।
कही तात तुम्ह नीति सुहाई।सब तें कठिन राजमदु भाई।।
जो अचवँत नृप मातहिं तेई।नाहिन साधुसभा जेहिं सेई।।
सुनहु लखन भल भरत सरीसा।बिधि प्रपंच महँ सुना न दीसा।।
jagu bhaya magana gagana bhai bānī |lakhana bāhubalu bipula bakhānī ||
tāta pratāpa prabhāu tumhārā |ko kahi sakai ko jānanihārā ||
anucita ucita kāju kichu hoū |samujhi karia bhala kaha sabu koū ||
sahasā kari pāchaiṁ pachitāhīṁ |kahahiṁ beda budha te budha nāhīṁ ||
suni sura bacana lakhana sakucāne |rāma sīyã sādara sanamāne ||
kahī tāta tumha nīti suhāī |saba teṁ kaṭhina rājamadu bhāī ||
jo acavãta nṛpa mātahiṁ teī |nāhina sādhusabhā jehiṁ seī ||
sunahu lakhana bhala bharata sarīsā |bidhi prapaṁca mahã sunā na dīsā ||
ప్రపంచం భయంలో మునిగింది, ఆకాశం నుండి ఒక అశరీరి వినిపించింది, లక్ష్మణుని భుజబలాన్ని విస్తృతంగా కీర్తించింది. "నాయనా, నీ గొప్పతనం మరియు శక్తిని ఎవరు చెప్పగలరు, ఎవరు పూర్తిగా తెలుసుకోగలరు?" "ఒక పని సరికానిదైనా సరైనదైనా, అది ఏదైనా కావచ్చు, బాగా ఆలోచించిన తరువాత మాత్రమే చేయాలి; అందరూ మంచివారు అలాగే చెబుతారు." "ఆకస్మికంగా చేసి తరువాత పశ్చాత్తాపపడేవారిని, వేదాలు జ్ఞానులలో జ్ఞానులుగా లెక్కించవని చెబుతాయి." దేవుని మాటలు విని లక్ష్మణుడు సిగ్గుపడ్డాడు; రాముడు మరియు సీత అతనిని గౌరవంగా సత్కరించారు. "నాయనా, నీవు మంచి నీతి మాటలు చెప్పావు, కానీ సోదరా, అన్నింటిలో రాజాధికార మదమే అత్యంత కష్టమైనది." "మంచివారి సభను ఎప్పుడూ సందర్శించని రాజులు, దానిని ఒక్క మింగుడు మింగగానే పిచ్చివారైపోతారు." "విను లక్ష్మణా, భరతుని వంటి మంచివాడిని, బ్రహ్మ సృష్టిలో నేను విన్నా లేదు, చూసాను లేదు."
దోహా 231
भरतहि होइ न राजमदु बिधि हरि हर पद पाइ।कबहुँ कि काँजी सीकरनि छीरसिंधु बिनसाइ।।231।।
bharatahi hoi na rājamadu bidhi hari hara pada pāi |kabahũ ki kā̃jī sīkarani chīrasiṁdhu binasāi ||231||
భరతునికి బ్రహ్మ, విష్ణు, శివుల స్థానం లభించినా, రాజ్యాధికార గర్వం కలుగదు. పుల్లటి గంజి చుక్కలచే పాల సముద్రం ఎన్నడూ చెడిపోతుందా?
చౌపాయి 232.1-4
तिमिरु तरुन तरनिहि मकु गिलई।गगनु मगन मकु मेघहिं मिलई।।
गोपद जल बूड़हिं घटजोनी।सहज छमा बरु छाड़ै छोनी।।
मसक फूँक मकु मेरु उड़ाई।होइ न नृपमदु भरतहि भाई।।
लखन तुम्हार सपथ पितु आना।सुचि सुबंधु नहिं भरत समाना।।
सगुन खीरु अवगुन जलु ताता।मिलइ रचइ परपंचु बिधाता।।
भरतु हंस रबिबंस तड़ागा।जनमि कीन्ह गुन दोष बिभागा।।
गहि गुन पय तजि अवगुन बारी।निज जस जगत कीन्हि उजिआरी।।
कहत भरत गुन सीलु सुभाऊ।पेम पयोधि मगन रघुराऊ।।
timiru taruna taranihi maku gilaī |gaganu magana maku meghahiṁ milaī ||
gopada jala būṛahiṁ ghaṭajonī |sahaja chamā baru chāṛai chonī ||
masaka phū̃ka maku meru uṛāī |hoi na nṛpamadu bharatahi bhāī ||
lakhana tumhāra sapatha pitu ānā |suci subaṁdhu nahiṁ bharata samānā ||
saguna khīru avaguna jalu tātā |milai racai parapaṁcu bidhātā ||
bharatu haṁsa rabibaṁsa taṛāgā |janami kīnha guna doṣa bibhāgā ||
gahi guna paya taji avaguna bārī |nija jasa jagata kīnhi ujiārī ||
kahata bharata guna sīlu subhāū |pema payodhi magana raghurāū ||
చీకటి యవ్వన సూర్యుడిని మింగవచ్చు, ఆకాశం మేఘాలలో కోల్పోయి వాటితో కలవవచ్చు. కుండలో పుట్టిన అగస్త్యుడు ఆవు గిట్ట నీటిలో మునగవచ్చు, భూమి తన సహజ సహనాన్ని విడిచిపెట్టవచ్చు. దోమ ఊత మేరు పర్వతాన్ని ఎగురగొట్టవచ్చు, కానీ రాజ గర్వం భరతుడిలో పుట్టదు, సోదరుడా. లక్ష్మణా, నిన్నును తండ్రినిను ప్రమాణంగా తీసుకుంటున్నాను: భరతుడితో సమానమైన పవిత్ర మంచి సోదరుడు లేడు. గుణం పాలు, దోషం నీరు, తమ్ముడా; సృష్టికర్త వీటిని కలిపి మాయా ప్రపంచాన్ని సృష్టిస్తాడు. భరతుడు సూర్య వంశపు సరస్సులో ఒక హంస; పుట్టినప్పటి నుండే గుణదోషాలను వేరు చేశాడు. గుణపు పాలు తీసుకుని, దోషపు నీరు విడిచి, తన కీర్తి కాంతితో ప్రపంచాన్ని ప్రకాశింపజేశాడు. భరతుడి గుణాలు, శీలం, స్వభావం చెప్పుతూ, రఘు రాజు ప్రేమ సముద్రంలో మునిగిపోయాడు.
దోహా 232
सुनि रघुबर बानी बिबुध देखि भरत पर हेतु।सकल सराहत राम सो प्रभु को कृपानिकेतु।।232।।
suni raghubara bānī bibudha dekhi bharata para hetu |sakala sarāhata rāma so prabhu ko kṛpāniketu ||232||
రఘువంశశ్రేష్ఠుడైన రాముని మాటలు విని, భరతుని యందు ఆయన ప్రేమను చూచి, అన్ని దేవతలు రాముని స్తుతించారు, ఈవిధంగా కరుణకు నివాసమైన రాముని వంటి ప్రభువు ఎవరు అని చెప్పారు.
చౌపాయి 233.1-4
जौं न होत जग जनम भरत को।सकल धरम धुर धरनि धरत को।।
कबि कुल अगम भरत गुन गाथा।को जानइ तुम्ह बिनु रघुनाथा।।
लखन राम सियँ सुनि सुर बानी।अति सुखु लहेउ न जाइ बखानी।।
इहाँ भरतु सब सहित सहाए।मंदाकिनीं पुनीत नहाए।।
सरित समीप राखि सब लोगा।मागि मातु गुर सचिव नियोगा।।
चले भरतु जहँ सिय रघुराई।साथ निषादनाथु लघु भाई।।
समुझि मातु करतब सकुचाहीं।करत कुतरक कोटि मन माहीं।।
रामु लखनु सिय सुनि मम नाऊँ।उठि जनि अनत जाहिं तजि ठाऊँ।।
jauṁ na hota jaga janama bharata ko |sakala dharama dhura dharani dharata ko ||
kabi kula agama bharata guna gāthā |ko jānai tumha binu raghunāthā ||
lakhana rāma siyã suni sura bānī |ati sukhu laheu na jāi bakhānī ||
ihā̃ bharatu saba sahita sahāe |maṁdākinīṁ punīta nahāe ||
sarita samīpa rākhi saba logā |māgi mātu gura saciva niyogā ||
cale bharatu jahã siya raghurāī |sātha niṣādanāthu laghu bhāī ||
samujhi mātu karataba sakucāhīṁ |karata kutaraka koṭi mana māhīṁ ||
rāmu lakhanu siya suni mama nāū̃ |uṭhi jani anata jāhiṁ taji ṭhāū̃ ||
భరతుడు లోకంలో పుట్టి ఉండకపోతే, భూమిపై ధర్మభారాన్ని ఎవరు మోసి ఉండేవారు? భరతుని గుణగాథ అన్ని కవుల సమూహానికి అందనిది. రఘునాథా, నీవు తప్ప మరెవరు దానిని తెలుసుకోగలరు? లక్ష్మణుడు, రాముడు, సీత దేవతల మాటలను విని, వర్ణించలేనంత ఆనందాన్ని పొందారు. ఇక్కడ భరతుడు, తన సంఘమంతా ఉండగా, పవిత్రమైన మందాకినిలో ఆనందంగా స్నానం చేసాడు. అందరినీ నది దగ్గర వదిలి, తన తల్లుల, గురువు, మంత్రి వద్ద శలవు తీసుకొని, భరతుడు, నిషాదుల రాజు, తమ్ముడు వెంట రాగా, సీత మరియు రఘువంశ ప్రభువు ఉన్న చోటుకు బయలుదేరాడు. తన తల్లి చేసిన పనిని గుర్తుచేసుకొని, సిగ్గుతో నిండిపోయాడు, మనసులో కోట్లాది సందేహాలను లేపాడు. నా పేరు విని, రాముడు, లక్ష్మణుడు, సీత లేచి ఇక్కడిని విడి మరో చోటుకు వెళ్లిపోవచ్చు.
దోహా 233
मातु मते महुँ मानि मोहि जो कछु करहिं सो थोर।अघ अवगुन छमि आदरहिं समुझि आपनी ओर।।233।।
mātu mate mahũ māni mohi jo kachu karahiṁ so thora |agha avaguna chami ādarahiṁ samujhi āpanī ora ||233||
నా తల్లి పథకంలో నన్ను భాగస్వామిగా భావించి నాకు ఏమి చేసినా అది చాలా తక్కువే. లేదా తమ దయాగుణాన్ని మననం చేసి నా పాపాలను దోషాలను క్షమించి నన్ను గౌరవంగా ఆహ్వానిస్తారు.
చౌపాయి 234.1-4
जौं परिहरहिं मलिन मनु जानी।जौ सनमानहिं सेवकु मानी।।
मोरें सरन रामहि की पनही।राम सुस्वामि दोसु सब जनही।।
जग जस भाजन चातक मीना।नेम पेम निज निपुन नबीना।।
अस मन गुनत चले मग जाता।सकुच सनेहँ सिथिल सब गाता।।
फेरत मनहुँ मातु कृत खोरी।चलत भगति बल धीरज धोरी।।
जब समुझत रघुनाथ सुभाऊ।तब पथ परत उताइल पाऊ।।
भरत दसा तेहि अवसर कैसी।जल प्रबाहँ जल अलि गति जैसी।।
देखि भरत कर सोचु सनेहू।भा निषाद तेहि समयँ बिदेहू।।
jauṁ pariharahiṁ malina manu jānī |jau sanamānahiṁ sevaku mānī ||
moreṁ sarana rāmahi kī panahī |rāma susvāmi dosu saba janahī ||
jaga jasa bhājana cātaka mīnā |nema pema nija nipuna nabīnā ||
asa mana gunata cale maga jātā |sakuca sanehã sithila saba gātā ||
pherata manahũ mātu kṛta khorī |calata bhagati bala dhīraja dhorī ||
jaba samujhata raghunātha subhāū |taba patha parata utāila pāū ||
bharata dasā tehi avasara kaisī |jala prabāhã jala ali gati jaisī ||
dekhi bharata kara socu sanehū |bhā niṣāda tehi samayã bidehū ||
నా మనసు చెడుగా ఉందని తెలుసుకొని నన్ను త్రోసిపోసినా, లేక తన సేవకుడని భావించి నన్ను గౌరవించినా, నా శరణు రాముని పాదుకలే. రాముడు కరుణామయుడైన స్వామి; అన్ని తప్పులు సేవకునికే చెందుతాయి. చాతక పక్షి, చేప ఇవి లోకస్తుతికి పాత్రాలు, ఎందుకంటే వాటి నియమము, ప్రేమ ఎప్పుడూ నిపుణంగా, ఎప్పుడూ కొత్తగా ఉంటాయి. ఇలా మనసులో ఆలోచిస్తూ అతడు దారిలో వెళ్ళాడు, సిగ్గు, ప్రేమ అతని మొత్తం శరీరాన్ని సడలించాయి. అతని తల్లి చేసిన తప్పు అతన్ని వెనుకకు తిప్పుతున్నట్లుగా, అతని భక్తి బలం, బలిష్టమైన ఎద్దులా, ధైర్యంతో అతన్ని ముందుకు లాగుతున్నట్లుగా ఉంది. రఘునాథుని స్వభావాన్ని మనసులో తలచుకున్నప్పుడు, అతని పాదాలు దారిలో వేగిరిపోయాయి. ఆ సమయంలో భరతుని స్థితి ఎలా ఉంది? నీటి ప్రవాహంలో కొట్టుకుపోయే నీటి పురుగు వంటిది. భరతుని చింతను, ప్రేమను చూసి, నిషాదుడు ఆ క్షణంలో తన శరీర జ్ఞానం కోల్పోయాడు.
దోహా 234
लगे होन मंगल सगुन सुनि गुनि कहत निषादु।मिटिहि सोचु होइहि हरषु पुनि परिनाम बिषादु।।234।।
lage hona maṁgala saguna suni guni kahata niṣādu |miṭihi socu hoihi haraṣu puni parināma biṣādu ||234||
శుభ శకునాలు కనిపించడం మొదలయింది. వాటిని విని ఆలోచించి నిషాదుడు చెప్పాడు: నీ చింత తీరుతుంది, ఆనందం కలుగుతుంది, కానీ చివరికి మళ్ళీ దుఃఖం వస్తుంది.
చౌపాయి 235.1-4
सेवक बचन सत्य सब जाने।आश्रम निकट जाइ निअराने।।
भरत दीख बन सैल समाजू।मुदित छुधित जनु पाइ सुनाजू।।
ईति भीति जनु प्रजा दुखारी।त्रिबिध ताप पीड़ित ग्रह मारी।।
जाइ सुराज सुदेस सुखारी।होहिं भरत गति तेहि अनुहारी।।
राम बास बन संपति भ्राजा।सुखी प्रजा जनु पाइ सुराजा।।
सचिव बिरागु बिबेकु नरेसू।बिपिन सुहावन पावन देसू।।
भट जम नियम सैल रजधानी।सांति सुमति सुचि सुंदर रानी।।
सकल अंग संपन्न सुराऊ।राम चरन आश्रित चित चाऊ।।
sevaka bacana satya saba jāne |āśrama nikaṭa jāi niarāne ||
bharata dīkha bana saila samājū |mudita chudhita janu pāi sunājū ||
īti bhīti janu prajā dukhārī |tribidha tāpa pīṛita graha mārī ||
jāi surāja sudesa sukhārī |hohiṁ bharata gati tehi anuhārī ||
rāma bāsa bana saṁpati bhrājā |sukhī prajā janu pāi surājā ||
saciva birāgu bibeku naresū |bipina suhāvana pāvana desū ||
bhaṭa jama niyama saila rajadhānī |sāṁti sumati suci suṁdara rānī ||
sakala aṁga saṁpanna surāū |rāma carana āśrita cita cāū ||
తన సేవకుని మాటలన్నీ సత్యమని భరతుడు తెలిసికొని, ముందుకు వెళ్లి ఆశ్రమం సమీపంలో చేరుకున్నాడు. అడవియును కొండలును కూడిన సభను భరతుడు చూచాడు, ఆకలితో ఉన్నవాడు మంచి భోజనం పొందినట్లు ఆనందించాడు. కష్టాలతోను భయాలతోను కష్టపడుతున్న ప్రజలవలె, మూడు విధాల తాపాలతోను చెడు గ్రహాలతోను వ్యాధులతోను పీడించబడినవారు, మంచి రాజును మంచి దేశమును గల ప్రాంతానికి వెళ్లి సుఖం పొందుతారు, అట్లే భరతుని స్థితి ఉండెను. రాముడు నివసించిన అడవి ప్రభతో మెరిసింది, మంచి రాజును పొందిన సుఖీ భవించే ప్రజలవలె. వైరాగ్యమును వివేకమును మంత్రులు, అందమైన పవిత్రమైన అడవి రాజ్యము. యముడును నియమమును సైనికులు, కొండ రాజధాని, శాంతియు సుమతియు పవిత్రమైన అందమైన రాణులు. ఆ రాజు ప్రతి అంగమున సంపూర్ణుడు, రాముని పాదాలలో శరణు పొందిన అతని మనసు ఆనందముతో నిండింది.
దోహా 235
जीति मोह महिपालु दल सहित बिबेक भुआलु।करत अकंटक राजु पुरँ सुख संपदा सुकालु।।235।।
jīti moha mahipālu dala sahita bibeka bhuālu |karata akaṁṭaka rāju purã sukha saṁpadā sukālu ||235||
మోహ రాజును అతని సైన్యంతో జయించి, వివేక రాజు నగరంలో కంటకం లేకుండా పాలన చేస్తున్నాడు; ఆ నగరంలో సుఖం, సంపద, శుభకాలం ఉన్నాయి.
చౌపాయి 236.1-4
बन प्रदेस मुनि बास घनेरे।जनु पुर नगर गाउँ गन खेरे।।
बिपुल बिचित्र बिहग मृग नाना।प्रजा समाजु न जाइ बखाना।।
खगहा करि हरि बाघ बराहा।देखि महिष बृष साजु सराहा।।
बयरु बिहाइ चरहिं एक संगा।जहँ तहँ मनहुँ सेन चतुरंगा।।
झरना झरहिं मत्त गज गाजहिं।मनहुँ निसान बिबिधि बिधि बाजहिं।।
चक चकोर चातक सुक पिक गन।कूजत मंजु मराल मुदित मन।।
अलिगन गावत नाचत मोरा।जनु सुराज मंगल चहु ओरा।।
बेलि बिटप तृन सफल सफूला।सब समाजु मुद मंगल मूला।।
bana pradesa muni bāsa ghanere |janu pura nagara gāũ gana khere ||
bipula bicitra bihaga mṛga nānā |prajā samāju na jāi bakhānā ||
khagahā kari hari bāgha barāhā |dekhi mahiṣa bṛṣa sāju sarāhā ||
bayaru bihāi carahiṁ eka saṁgā |jahã tahã manahũ sena caturaṁgā ||
jharanā jharahiṁ matta gaja gājahiṁ |manahũ nisāna bibidhi bidhi bājahiṁ ||
caka cakora cātaka suka pika gana |kūjata maṁju marāla mudita mana ||
aligana gāvata nācata morā |janu surāja maṁgala cahu orā ||
beli biṭapa tṛna saphala saphūlā |saba samāju muda maṁgala mūlā ||
అడవి ప్రాంతంలో మునుల నివాసాలు అనేకం ఉన్నాయి; అవి పట్టణాలు, నగరాలు, గ్రామాలు, చిన్న ఊళ్ల వలె కనిపించాయి. పక్షులు మృగాలు అనేకం అద్భుతంగా నానావిధాలుగా ఉన్నాయి; ఆ ప్రజాసమూహాన్ని వర్ణించలేము. ఖడ్గమృగం, ఏనుగు, సింహం, పులి, పంది, గంగెమ్మ, ఎద్దులు - వాటిని చూచి ఆ సేనా వైభవాన్ని కొనియాడిరి. శత్రుత్వం విడచి ఒకటిగా మేస్తూ ఉన్నాయి; చతురంగ సైన్యం ఇక్కడ అక్కడ నిలిచినట్లు తోచింది. జలపాతాలు ప్రవహించాయి, మత్తమైన ఏనుగులు ఘర్జించాయి; నానావిధ భేరులు మోగుతున్నట్లు తోచింది. చక్వా, చకోర, చాతక, చిలుక, కోకిలలు ఇంపుగా కూస్తూ, అందమైన హంసలు మనసా రంజించాయి. తుమ్మెదలు పాడుతూ నెమళ్లు నాట్యం చేస్తూ; మంచి రాజు పాలనలో చుట్టు మంగళం జరుగుతున్నట్లు తోచింది. లతలు, వృక్షాలు, గడ్డి ఫలపుష్పాలతో నిండాయి; ఆ మొత్తం సమాజం ఆనందానికీ మంగళానికీ మూలమైంది.
దోహా 236
राम सैल सोभा निरखि भरत हृदयँ अति पेमु।तापस तप फलु पाइ जिमि सुखी सिरानें नेमु।।236।।
rāma saila sobhā nirakhi bharata hṛdayã ati pemu |tāpasa tapa phalu pāi jimi sukhī sirāneṁ nemu ||236||
రాముని పర్వతము యొక్క శోభను చూచి భరతుని హృదయములో అపారమైన ప్రేమ పెల్లింది, తపస్వి తన తపస్సు ఫలమును పొంది తన నియమము నెరవేరినప్పుడు సుఖముగా ఉండినట్లు.
చౌపాయి 237.1-4
तब केवट ऊँचें चढ़ि धाई।कहेउ भरत सन भुजा उठाई।।
नाथ देखिअहिं बिटप बिसाला।पाकरि जंबु रसाल तमाला।।
जिन्ह तरुबरन्ह मध्य बटु सोहा।मंजु बिसाल देखि मनु मोहा।।
नील सघन पल्ल्व फल लाला।अबिरल छाहँ सुखद सब काला।।
मानहुँ तिमिर अरुनमय रासी।बिरची बिधि सँकेलि सुषमा सी।।
ए तरु सरित समीप गोसाँई।रघुबर परनकुटी जहँ छाई।।
तुलसी तरुबर बिबिध सुहाए।कहुँ कहुँ सियँ कहुँ लखन लगाए।।
बट छायाँ बेदिका बनाई।सियँ निज पानि सरोज सुहाई।।
taba kevaṭa ū̃ceṁ caṛhi dhāī |kaheu bharata sana bhujā uṭhāī ||
nātha dekhiahiṁ biṭapa bisālā |pākari jaṁbu rasāla tamālā ||
jinha tarubaranha madhya baṭu sohā |maṁju bisāla dekhi manu mohā ||
nīla saghana pallva phala lālā |abirala chāhã sukhada saba kālā ||
mānahũ timira arunamaya rāsī |biracī bidhi sãkeli suṣamā sī ||
e taru sarita samīpa gosā̃ī |raghubara paranakuṭī jahã chāī ||
tulasī tarubara bibidha suhāe |kahũ kahũ siyã kahũ lakhana lagāe ||
baṭa chāyā̃ bedikā banāī |siyã nija pāni saroja suhāī ||
అప్పుడు నావికుడు ఎత్తైన స్థలం ఎక్కి పరుగెత్తి, చేయి ఎత్తి భరతునితో చెప్పాడు. "ప్రభూ, ఆ పెద్ద చెట్లను చూడండి: పాకర్, జంబు, రసాల, తమాల." "ఆ ఉత్తమ వృక్షాల మధ్య ఒక మర్రిచెట్టు అందంగా పెద్దదిగా నిలుచున్నది, దానిని చూచి మనసు మైమరచిపోయింది." "దాని గట్టి ఆకులు నీలిరంగు, కాయలు ఎర్రగా, దాని ఎడతెరలేని నీడ అన్ని కాలాలలో సుఖాన్ని ఇస్తుంది." "అది చీకటియును ఎరుపును కలిసిన రాశివలె కనిపిస్తుంది, బ్రహ్మ అన్ని అందాలను కూడగట్టి నిర్మించినట్లుగా." "ప్రభూ, ఈ చెట్లు నది సమీపంలో నిలుచున్నాయి, అక్కడ రఘువంశశ్రేష్ఠుడు తన ఆకుల పాకను వేసాడు." "అక్కడ అనేక అందమైన తులసి మొక్కలు వివిధ చోట్ల పెరుగుతున్నాయి, సీత కొన్నిటిని ఇక్కడ, లక్ష్మణుడు కొన్నిటిని అక్కడ నాటారు." "మర్రిచెట్టు నీడలో, సీత తన స్వంత కమల హస్తాలతో అందమైన వేదికను నిర్మించింది."
దోహా 237
जहाँ बैठि मुनिगन सहित नित सिय रामु सुजान।सुनहिं कथा इतिहास सब आगम निगम पुरान।।237।।
jahā̃ baiṭhi munigana sahita nita siya rāmu sujāna |sunahiṁ kathā itihāsa saba āgama nigama purāna ||237||
అక్కడ, మునులతో కూడి కూర్చుని, సీతయు, జ్ఞానియైన రాముడును ప్రతిదినం కథలను, చరిత్రలను, అన్ని ఆగమాలను, వేదాలను, పురాణాలను వింటున్నారు.
చౌపాయి 238.1-4
सखा बचन सुनि बिटप निहारी।उमगे भरत बिलोचन बारी।।
करत प्रनाम चले दोउ भाई।कहत प्रीति सारद सकुचाई।।
हरषहिं निरखि राम पद अंका।मानहुँ पारसु पायउ रंका।।
रज सिर धरि हियँ नयनन्हि लावहिं।रघुबर मिलन सरिस सुख पावहिं।।
देखि भरत गति अकथ अतीवा।प्रेम मगन मृग खग जड़ जीवा।।
सखहि सनेह बिबस मग भूला।कहि सुपंथ सुर बरषहिं फूला।।
निरखि सिद्ध साधक अनुरागे।सहज सनेहु सराहन लागे।।
होत न भूतल भाउ भरत को।अचर सचर चर अचर करत को।।
sakhā bacana suni biṭapa nihārī |umage bharata bilocana bārī ||
karata pranāma cale dou bhāī |kahata prīti sārada sakucāī ||
haraṣahiṁ nirakhi rāma pada aṁkā |mānahũ pārasu pāyau raṁkā ||
raja sira dhari hiyã nayananhi lāvahiṁ |raghubara milana sarisa sukha pāvahiṁ ||
dekhi bharata gati akatha atīvā |prema magana mṛga khaga jaṛa jīvā ||
sakhahi saneha bibasa maga bhūlā |kahi supaṁtha sura baraṣahiṁ phūlā ||
nirakhi siddha sādhaka anurāge |sahaja sanehu sarāhana lāge ||
hota na bhūtala bhāu bharata ko |acara sacara cara acara karata ko ||
తన మిత్రుని మాటలు విని, చెట్టును చూచి, భరతుని కళ్ళు కన్నీరెత్తి పొంగిపోయెను. ఇద్దరు సోదరులు వందనం చేస్తూ నడిచిపోయిరి; వారి ప్రేమను వర్ణించ శారదకు కూడా సిగ్గుగా ఉన్నది. రాముని పాదముల గుర్తులను చూచి వారు ఆనందించిరి, పరమశిలను పొందిన ఒక పేదవాడివలె. ఆ ధూళిని తలపై ధరించి, హృదయమునకు, కళ్ళకు ఒత్తిరి, రాముని కలిసినట్లుగా సుఖమును పొందిరి. భరతుని స్థితిని చూచి, వర్ణించలేనంత అత్యద్భుతమైన, మృగాలు, పక్షులు, చేతనమున్న, లేని సమస్త జీవులు ప్రేమలో మునిగిపోయెను. అతని మిత్రుడు ప్రేమచే పరవశించి దారి తప్పిపోయెను; దేవతలు సరైన మార్గమును చూపి పువ్వులను వర్షించిరి. అతనిని చూచి, సిద్ధులు, సాధకులు భక్తితో నిండి, అతని సహజ ప్రేమను కొనియాడసాగిరి. భూమిపై భరతునికి ఉన్నటువంటి భక్తి లేకపోతే, చరాచరమును అచరాచరముగా, అచరాచరమును చరాచరముగా చేయువాడు ఎవడు?
దోహా 238
पेम अमिअ मंदरु बिरहु भरतु पयोधि गँभीर।मथि प्रगटेउ सुर साधु हित कृपासिंधु रघुबीर।।238।।
pema amia maṁdaru birahu bharatu payodhi gãbhīra |mathi pragaṭeu sura sādhu hita kṛpāsiṁdhu raghubīra ||238||
ప్రేమ అమృతం, విరహం మందర పర్వతం, భరతుడు గాఢ సముద్రం. ఆ సముద్రాన్ని చిందించి, కరుణా సముద్రమైన రఘుబీరుడు, దేవతలకును సాధువులకును హితం కొరకు అమృతాన్ని ప్రకటించాడు.
చౌపాయి 239.1-4
सखा समेत मनोहर जोटा।लखेउ न लखन सघन बन ओटा।।
भरत दीख प्रभु आश्रमु पावन।सकल सुमंगल सदनु सुहावन।।
करत प्रबेस मिटे दुख दावा।जनु जोगीं परमारथु पावा।।
देखे भरत लखन प्रभु आगे।पूँछे बचन कहत अनुरागे।।
सीस जटा कटि मुनि पट बाँधें।तून कसें कर सरु धनु काँधें।।
बेदी पर मुनि साधु समाजू।सीय सहित राजत रघुराजू।।
बलकल बसन जटिल तनु स्यामा।जनु मुनि बेष कीन्ह रति कामा।।
कर कमलनि धनु सायकु फेरत।जिय की जरनि हरत हँसि हेरत।।
sakhā sameta manohara joṭā |lakheu na lakhana saghana bana oṭā ||
bharata dīkha prabhu āśramu pāvana |sakala sumaṁgala sadanu suhāvana ||
karata prabesa miṭe dukha dāvā |janu jogīṁ paramārathu pāvā ||
dekhe bharata lakhana prabhu āge |pū̃che bacana kahata anurāge ||
sīsa jaṭā kaṭi muni paṭa bā̃dheṁ |tūna kaseṁ kara saru dhanu kā̃dheṁ ||
bedī para muni sādhu samājū |sīya sahita rājata raghurājū ||
balakala basana jaṭila tanu syāmā |janu muni beṣa kīnha rati kāmā ||
kara kamalani dhanu sāyaku pherata |jiya kī jarani harata hãsi herata ||
స్నేహితునితో కూడిన సుందర సోదర జంట, చింతిత అరణ్యం యొక్క తెర వలన చూసినా కనిపించలేదు. భరతుడు ప్రభువు యొక్క పవిత్ర ఆశ్రమాన్ని చూశాడు, అన్ని శుభాలతో నిండిన అందమైన నివాస స్థలం. అతడు లోపలికి ప్రవేశించగా అతని దుఃఖాగ్ని ఆరిపోయింది, యోగులు పరమార్థాన్ని పొందినట్లు. భరతుడు ప్రభువు ముందు లక్ష్మణుడిని చూశాడు, అతని ప్రశ్నలకు సమాధానమిస్తూ అనురాగంతో మాట్లాడుతూ. తలపై జడలు, నడుమున ముని వస్త్రం కట్టబడి, బాణపు సంచి బిగించబడి, చేతిలో బాణం, భుజంపై ధనుస్సు. వేదిపై మునులు సాధువుల సమాజంలో, సీతతో రఘురాజు ప్రకాశించాడు. చెట్టు బెరడు వస్త్రాలు ధరించి, జడలు మరియు నల్లని శరీరంతో, వారు ముని వేషం ధరించిన రతి కాముల వలె కనిపించారు. కమల హస్తాలలో ధనుస్సు బాణం తిప్పుతూ, చిరునవ్వుతో చూస్తూ హృదయ దాహాన్ని తొలగించాడు.
దోహా 239
लसत मंजु मुनि मंडली मध्य सीय रघुचंदु।ग्यान सभाँ जनु तनु धरे भगति सच्चिदानंदु।।239।।
lasata maṁju muni maṁḍalī madhya sīya raghucaṁdu |gyāna sabhā̃ janu tanu dhare bhagati saccidānaṁdu ||239||
మునుల సుందర మండలి మధ్యన సీతయు రఘుచంద్రుడును ప్రకాశించారు, జ్ఞానసభలో భక్తియు సచ్చిదానందుడును దేహము ధరించినట్లు.
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में भरत-चरित्र और राजमद-निवारण वाले प्रसंग का पाठ क्रोध, अहं, और भ्रातृ-कलह के संस्कारों को शांत करता है; सेवकभाव, विनय, और ‘मर्यादा’ की बुद्धि दृढ़ होती है—विशेषतः घर-परिवार/सत्ता-संबंधी विवादों में मन को धर्म-मार्ग पर स्थिर करने वाला माना जाता है।
सामान्य मानस-पारायण परंपरा में रामनाम-सम्पुट (जैसे ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’) या ‘राम’ नाम का जप-सम्पुट जोड़ा जाता है; भरत-प्रसंग में कुछ परंपराएँ ‘भरत चरित करहु बिसेसा’ (मानस-भाव-सम्पुट) रूप से भी स्मरण कराती हैं, पर निश्चित एकरूप ‘अनिवार्य’ सम्पुट सम्प्रदायानुसार बदलता है।
Ask anything about Prakarana 24 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
