Prakarana 24
त्याग-धर्म का सोपान: राजसत्ता, कुलधर्म, और व्यक्तिगत अहं (राजमद) के बीच विवेक का उदय। इस काण्ड में ‘घर’ (अयोध्या) बाह्य-स्थान नहीं, अंतःकरण का राज्य है—जहाँ राम-आज्ञा के सामने वासनात्मक प्रतिरोध (लक्ष्मण का रोष) भी शुद्ध होकर मर्यादा-भक्ति में ढलता है, और भरत-चरित्र ‘अनासक्ति’ का आदर्श बनकर मुक्ति-सीढ़ी का दृढ़ पायदान होता है।
ഈ ഖണ്ഡിത പാഠഭാഗത്തിൽ (ദോഹാ 230–239 ചുറ്റിൽ) ‘വീരരസ’ത്തിന്റെ ഉന്മാദം (ലക്ഷ്മണന്റെ രണ-ഉദ്യമം) ഉടൻ തന്നെ ‘ശാന്തരസ’ത്തിലും ‘ദാസ്യ/ഭ്രാതൃ-പ്രേമ’ത്തിലും രൂപാന്തരപ്പെടുന്നു. ദേവവാണി (ആകാശവാണി) ലക്ഷ്മണബലത്തെ പ്രശംസിക്കുമ്പോഴും നിതി-വിവേകത്തിന്റെ സൂചന നൽകുന്നു—അനുചിത-ഉചിത വിവേചനം, സഹസാ ചെയ്ത കര്‍മ്മത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പശ്ചാത്താപം, രാജമദത്തിന്റെ അത്യന്തം ദുഷ്കരത. രാമന്റെ മറുപടി, ഭരതനിൽ രാജമദം അസാധ്യമാണ് എന്നത് അതിശയോക്തി-അലങ്കാരങ്ങളാൽ ഉറപ്പിക്കുന്നു (കൊതുക് മേരുവിനെ പറത്തുക, കാഞ്ചിയാൽ ക്ഷീരസമുദ്രം നശിപ്പിക്കുക). തുടർന്ന് ദൃശ്യരചനയിൽ ആശ്രമപ്രദേശം ‘സുരാജ’ത്തിന്റെ രൂപകമാകുന്നു—നിയമ-യമം, ശാന്തി-സുമതി, രാമചരണാശ്രയമുള്ള ചിത്തം. ഒടുവിൽ ‘ജ്ഞാനസഭ’യുടെ ബിംബം ഉയരുന്നു: മുനിമണ്ഡലിയുടെ മദ്ധ്യേ സീതാ-രാമൻ ‘ഭക്തി-സച്ചിദാനന്ദ’ത്തിന്റെ സാകാര പ്രതിരൂപം. ഇങ്ങനെ ഈ ഭാഗം സാധകനെ ക്രോധ-ഊർജത്തിൽ നിന്ന് വിവേകത്തിലേക്ക്, വിവേകത്തിൽ നിന്ന് പ്രേമ-സമർപ്പണത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നു.
In this prakarana
People
Verses
ചൗപായി 230.1-4
उठि कर जोरि रजायसु मागा।मनहुँ बीर रस सोवत जागा।।
बाँधि जटा सिर कसि कटि भाथा।साजि सरासनु सायकु हाथा।।
आजु राम सेवक जसु लेऊँ।भरतहि समर सिखावन देऊँ।।
राम निरादर कर फलु पाई।सोवहुँ समर सेज दोउ भाई।।
आइ बना भल सकल समाजू।प्रगट करउँ रिस पाछिल आजू।।
जिमि करि निकर दलइ मृगराजू।लेइ लपेटि लवा जिमि बाजू।।
तैसेहिं भरतहि सेन समेता।सानुज निदरि निपातउँ खेता।।
जौं सहाय कर संकरु आई।तौ मारउँ रन राम दोहाई।।
uṭhi kara jori rajāyasu māgā |manahũ bīra rasa sovata jāgā ||
bā̃dhi jaṭā sira kasi kaṭi bhāthā |sāji sarāsanu sāyaku hāthā ||
āju rāma sevaka jasu leū̃ |bharatahi samara sikhāvana deū̃ ||
rāma nirādara kara phalu pāī |sovahũ samara seja dou bhāī ||
āi banā bhala sakala samājū |pragaṭa karaũ risa pāchila ājū ||
jimi kari nikara dalai mṛgarājū |lei lapeṭi lavā jimi bājū ||
taisehiṁ bharatahi sena sametā |sānuja nidari nipātaũ khetā ||
jauṁ sahāya kara saṁkaru āī |tau māraũ rana rāma dohāī ||
എഴുന്നേറ്റ് കൈകൾ കൂട്ടി, ലക്ഷ്മണൻ പ്രവൃത്തിക്ക് അനുമതി ചോദിച്ചു, വീര രസം ഉറക്കത്തിൽ നിന്ന് ഉണർന്നതുപോലെ. തലയിൽ ജടാജൂടം കെട്ടി, അരയിൽ അമ്പുപെട്ടി ബന്ധിച്ച്, വില്ല് നാണയിട്ട് കൈയിൽ അമ്പ് പിടിച്ചു. "ഇന്ന് രാമന്റെ സേവകൻ എന്ന കീർത്തി നേടും, ഭരതന് യുദ്ധത്തിൽ പാഠം പറയും. രാമനെ അലക്ഷ്യം ചെയ്തതിന്റെ ഫലം അനുഭവിച്ച്, രണ്ട് സഹോദരന്മാരും യുദ്ധത്തിന്റെ കിടക്കയിൽ ഉറങ്ങട്ടെ. എല്ലാ സഭയും ഒന്നിച്ചു വന്നത് നന്നായി; ഇന്ന് എന്റെ പഴയ കോപം പ്രകടമാക്കും. സിംഹം ആനകളുടെ കൂട്ടത്തെ കീറുന്നതുപോലെ, അല്ലെങ്കിൽ പരുന്ത് കാടക്കോഴിയെ പിടിച്ച് ചുറ്റിക്കൊണ്ടുപോകുന്നതുപോലെ, അങ്ങനെ ഭരതനെ, അവന്റെ സൈന്യത്തോടും അനുജനോടും കൂടി അവഗണിച്ച്, യുദ്ധഭൂമിയിൽ വീഴ്ത്തും. ശങ്കരൻ തന്നെ സഹായത്തിന് വന്നാലും, രാമന്റെ പേര് ചൊല്ലി അവനെയും യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലും."
ദോഹ 230
अति सरोष माखे लखनु लखि सुनि सपथ प्रवान।सभय लोक सब लोकपति चाहत भभरि भगान।।230।।
ati saroṣa mākhe lakhanu lakhi suni sapatha pravāna |sabhaya loka saba lokapati cāhata bhabhari bhagāna ||230||
ലക്ഷ്മണൻ അത്യന്തം കോപത്തോടെ ജ്വലിച്ചു; എല്ലാ ലോകങ്ങളും അവയുടെ കാവൽക്കാരും അവനെ കണ്ട് അവന്റെ സത്യപ്രതിജ്ഞ കേട്ട്, ഭയത്താൽ തെറ്റിപ്പോയി, ഓടിപ്പോകാൻ ആഗ്രഹിച്ചു.
ചൗപായി 231.1-4
जगु भय मगन गगन भइ बानी।लखन बाहुबलु बिपुल बखानी।।
तात प्रताप प्रभाउ तुम्हारा।को कहि सकइ को जाननिहारा।।
अनुचित उचित काजु किछु होऊ।समुझि करिअ भल कह सबु कोऊ।।
सहसा करि पाछैं पछिताहीं।कहहिं बेद बुध ते बुध नाहीं।।
सुनि सुर बचन लखन सकुचाने।राम सीयँ सादर सनमाने।।
कही तात तुम्ह नीति सुहाई।सब तें कठिन राजमदु भाई।।
जो अचवँत नृप मातहिं तेई।नाहिन साधुसभा जेहिं सेई।।
सुनहु लखन भल भरत सरीसा।बिधि प्रपंच महँ सुना न दीसा।।
jagu bhaya magana gagana bhai bānī |lakhana bāhubalu bipula bakhānī ||
tāta pratāpa prabhāu tumhārā |ko kahi sakai ko jānanihārā ||
anucita ucita kāju kichu hoū |samujhi karia bhala kaha sabu koū ||
sahasā kari pāchaiṁ pachitāhīṁ |kahahiṁ beda budha te budha nāhīṁ ||
suni sura bacana lakhana sakucāne |rāma sīyã sādara sanamāne ||
kahī tāta tumha nīti suhāī |saba teṁ kaṭhina rājamadu bhāī ||
jo acavãta nṛpa mātahiṁ teī |nāhina sādhusabhā jehiṁ seī ||
sunahu lakhana bhala bharata sarīsā |bidhi prapaṁca mahã sunā na dīsā ||
ലോകം ഭയത്തിൽ മുങ്ങി, ആകാശത്തുനിന്നൊരു അശരീരി കേട്ടു, ലക്ഷ്മണന്റെ ഭുജബലം വിശദമായി പ്രശംസിച്ചു. "മകനേ, നിന്റെ പ്രഭാവവും ശക്തിയും ആരു പറയാനാകും, ആരു പൂർണ്ണമായി അറിയാനാകും?" "ഒരു പ്രവൃത്തി അനുചിതമായാലും ഉചിതമായാലും, അതെന്തായാലും, നന്നായി ചിന്തിച്ചശേഷം മാത്രം ചെയ്യണം; എല്ലാ നല്ലവരും അങ്ങനെ പറയുന്നു." "പെട്ടെന്നു ചെയ്തു പിന്നീടു പശ്ചാത്തപിക്കുന്നവരെ, വേദങ്ങൾ ജ്ഞാനികളിൽ ജ്ഞാനികളായി എണ്ണുന്നില്ലെന്നു പറയുന്നു." ദേവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടു ലക്ഷ്മണൻ ലജ്ജിച്ചു; രാമനും സീതയും അവനെ ബഹുമാനത്തോടെ ആദരിച്ചു. "മകനേ, നീ നല്ല നീതി വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു, എന്നാൽ സഹോദരാ, എല്ലാറ്റിലും രാജധികാര മദമാണു ഏറ്റവും കഠിനം." "നല്ലവരുടെ സഭ ഒരിക്കലും സേരാത്ത രാജാക്കന്മാർ, അതു ഒരു വറ്റ് കുടിക്കുമ്പോഴേ ഭ്രാന്തു പിടിക്കുന്നു." "കേൾക്കു ലക്ഷ്മണാ, ഭരതനെപ്പോലത്തെ നല്ലവനെ, ബ്രഹ്മാവിന്റെ സൃഷ്ടിയിൽ ഞാൻ കേട്ടതുമില്ല, കണ്ടതുമില്ല."
ദോഹ 231
भरतहि होइ न राजमदु बिधि हरि हर पद पाइ।कबहुँ कि काँजी सीकरनि छीरसिंधु बिनसाइ।।231।।
bharatahi hoi na rājamadu bidhi hari hara pada pāi |kabahũ ki kā̃jī sīkarani chīrasiṁdhu binasāi ||231||
ഭരതന് ബ്രഹ്മാവിന്റെയും വിഷ്ണുവിന്റെയും ശിവന്റെയും സ്ഥാനം ലഭിച്ചാലും രാജ്യാധികാര അഹങ്കാരം ഉണ്ടാകില്ല. പുളിയ കഞ്ഞിയുടെ തുള്ളികൾ കൊണ്ട് പാൽ സമുദ്രം എന്നും നശിക്കുമോ?
ചൗപായി 232.1-4
तिमिरु तरुन तरनिहि मकु गिलई।गगनु मगन मकु मेघहिं मिलई।।
गोपद जल बूड़हिं घटजोनी।सहज छमा बरु छाड़ै छोनी।।
मसक फूँक मकु मेरु उड़ाई।होइ न नृपमदु भरतहि भाई।।
लखन तुम्हार सपथ पितु आना।सुचि सुबंधु नहिं भरत समाना।।
सगुन खीरु अवगुन जलु ताता।मिलइ रचइ परपंचु बिधाता।।
भरतु हंस रबिबंस तड़ागा।जनमि कीन्ह गुन दोष बिभागा।।
गहि गुन पय तजि अवगुन बारी।निज जस जगत कीन्हि उजिआरी।।
कहत भरत गुन सीलु सुभाऊ।पेम पयोधि मगन रघुराऊ।।
timiru taruna taranihi maku gilaī |gaganu magana maku meghahiṁ milaī ||
gopada jala būṛahiṁ ghaṭajonī |sahaja chamā baru chāṛai chonī ||
masaka phū̃ka maku meru uṛāī |hoi na nṛpamadu bharatahi bhāī ||
lakhana tumhāra sapatha pitu ānā |suci subaṁdhu nahiṁ bharata samānā ||
saguna khīru avaguna jalu tātā |milai racai parapaṁcu bidhātā ||
bharatu haṁsa rabibaṁsa taṛāgā |janami kīnha guna doṣa bibhāgā ||
gahi guna paya taji avaguna bārī |nija jasa jagata kīnhi ujiārī ||
kahata bharata guna sīlu subhāū |pema payodhi magana raghurāū ||
ഇരുൾ യൗവന സൂര്യനെ വിഴുങ്ങാം, ആകാശം മേഘങ്ങളിൽ മറഞ്ഞ് അവയുമായി ലയിക്കാം. കുടത്തിൽ ജനിച്ച അഗസ്ത്യൻ പശുവിന്റെ കുളമ്പടി വെള്ളത്തിൽ മുങ്ങാം, ഭൂമി തന്റെ സ്വാഭാവിക ക്ഷമ ഉപേക്ഷിക്കാം. കൊതുകിന്റെ ഊത്ത് മേരു പർവ്വതത്തെ പറത്തിക്കളയാം, എന്നാൽ രാജ അഹങ്കാരം ഭരതനിൽ ഉണ്ടാകില്ല, സഹോദരാ. ലക്ഷ്മണാ, നിന്നെയും പിതാവിനെയും സത്യമായി എടുക്കുന്നു: ഭരതനെപ്പോല പവിത്രനായ നല്ല സഹോദരൻ ഇല്ല. ഗുണം പാൽ, ദോഷം വെള്ളം, സഹോദരാ; സൃഷ്ടികർത്താവ് ഇവയെ കൂട്ടിക്കലർത്തി മായാ ലോകത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഭരതൻ സൂര്യ വംശത്തിലെ തടാകത്തിൽ ഒരു അരയന്നം; ജനിച്ചതു മുതൽ ഗുണദോഷങ്ങളെ വേർതിരിച്ചു. ഗുണത്തിന്റെ പാൽ എടുത്ത്, ദോഷത്തിന്റെ വെള്ളം വിട്ട്, തന്റെ കീർത്തിയുടെ പ്രകാശത്താൽ ലോകത്തെ പ്രകാശിപ്പിച്ചു. ഭരതന്റെ ഗുണങ്ങൾ, ശീലം, സ്വഭാവം പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, രഘു രാജാവ് സ്നേഹത്തിന്റെ സമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങി.
ദോഹ 232
सुनि रघुबर बानी बिबुध देखि भरत पर हेतु।सकल सराहत राम सो प्रभु को कृपानिकेतु।।232।।
suni raghubara bānī bibudha dekhi bharata para hetu |sakala sarāhata rāma so prabhu ko kṛpāniketu ||232||
രഘുവംശത്തിലെ ഉത്തമനായ രാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ഭരതനോടുള്ള അവന്റെ സ്നേഹം കണ്ട്, എല്ലാ ദേവന്മാരും രാമനെ സ്തുതിച്ചു, ഇങ്ങനെ കരുണയുടെ വാസസ്ഥാനമായ രാമനെപ്പോലുള്ള പ്രഭു ആര് എന്ന് പറഞ്ഞു.
ചൗപായി 233.1-4
जौं न होत जग जनम भरत को।सकल धरम धुर धरनि धरत को।।
कबि कुल अगम भरत गुन गाथा।को जानइ तुम्ह बिनु रघुनाथा।।
लखन राम सियँ सुनि सुर बानी।अति सुखु लहेउ न जाइ बखानी।।
इहाँ भरतु सब सहित सहाए।मंदाकिनीं पुनीत नहाए।।
सरित समीप राखि सब लोगा।मागि मातु गुर सचिव नियोगा।।
चले भरतु जहँ सिय रघुराई।साथ निषादनाथु लघु भाई।।
समुझि मातु करतब सकुचाहीं।करत कुतरक कोटि मन माहीं।।
रामु लखनु सिय सुनि मम नाऊँ।उठि जनि अनत जाहिं तजि ठाऊँ।।
jauṁ na hota jaga janama bharata ko |sakala dharama dhura dharani dharata ko ||
kabi kula agama bharata guna gāthā |ko jānai tumha binu raghunāthā ||
lakhana rāma siyã suni sura bānī |ati sukhu laheu na jāi bakhānī ||
ihā̃ bharatu saba sahita sahāe |maṁdākinīṁ punīta nahāe ||
sarita samīpa rākhi saba logā |māgi mātu gura saciva niyogā ||
cale bharatu jahã siya raghurāī |sātha niṣādanāthu laghu bhāī ||
samujhi mātu karataba sakucāhīṁ |karata kutaraka koṭi mana māhīṁ ||
rāmu lakhanu siya suni mama nāū̃ |uṭhi jani anata jāhiṁ taji ṭhāū̃ ||
ഭരതൻ ലോകത്ത് ജനിച്ചിരുന്നില്ലെങ്കിൽ, ഭൂമിയിൽ ധർമ്മത്തിന്റെ ഭാരം ആർ വഹിക്കുമായിരുന്നു? ഭരതന്റെ ഗുണഗാഥ എല്ലാ കവികളുടെ സമൂഹത്തിനും എത്തിച്ചേരാൻ കഴിയാത്തതാണ്. രഘുനാഥാ, നീ കൂടാതെ അത് ആർക്ക് അറിയാൻ കഴിയും? ലക്ഷ്മണൻ, രാമൻ, സീത എന്നിവർ ദേവന്മാരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയാത്തത്ര ആനന്ദം അനുഭവിച്ചു. ഇവിടെ ഭരതൻ, തന്റെ എല്ലാ കൂട്ടരോടൊപ്പം, പുണ്യമായ മന്ദാകിനിയിൽ ആനന്ദത്തോടെ സ്നാനം ചെയ്തു. എല്ലാ ജനങ്ങളെയും നദീതീരത്ത് വിട്ടു, തന്റെ മാതാക്കൾ, ഗുരു, മന്ത്രി എന്നിവരോട് വിട പറഞ്ഞ്, ഭരതൻ, നിഷാദരുടെ രാജാവും അനുജനും കൂടെ, സീതയും രഘുവംശ പ്രഭുവും ഇരുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. തന്റെ മാതാവിന്റെ പ്രവൃത്തി ഓർത്ത്, അവൻ ലജ്ജയാൽ നിറഞ്ഞു, മനസ്സിൽ കോടിക്കണക്കിന് സംശയങ്ങൾ ഉയർത്തി. എന്റെ പേര് കേട്ട്, രാമൻ, ലക്ഷ്മണൻ, സീത എഴുന്നേറ്റ് ഇവിടെ നിന്ന് മറ്റെവിടെയോ പോയേക്കാം.
ദോഹ 233
मातु मते महुँ मानि मोहि जो कछु करहिं सो थोर।अघ अवगुन छमि आदरहिं समुझि आपनी ओर।।233।।
mātu mate mahũ māni mohi jo kachu karahiṁ so thora |agha avaguna chami ādarahiṁ samujhi āpanī ora ||233||
എന്റെ അമ്മയുടെ പദ്ധതിയിൽ എന്നെയും പങ്കാളിയായി കരുതി എനിക്ക് എന്ത് ചെയ്താലും അത് അല്പമാത്രമാണ്. അല്ലെങ്കിൽ തങ്ങളുടെ കരുണയെ മനസ്സിലാക്കി എന്റെ പാപങ്ങളെയും കുറ്റങ്ങളെയും മാപ്പാക്കി എന്നെ സ്നേഹപൂർവ്വം സ്വീകരിക്കും.
ചൗപായി 234.1-4
जौं परिहरहिं मलिन मनु जानी।जौ सनमानहिं सेवकु मानी।।
मोरें सरन रामहि की पनही।राम सुस्वामि दोसु सब जनही।।
जग जस भाजन चातक मीना।नेम पेम निज निपुन नबीना।।
अस मन गुनत चले मग जाता।सकुच सनेहँ सिथिल सब गाता।।
फेरत मनहुँ मातु कृत खोरी।चलत भगति बल धीरज धोरी।।
जब समुझत रघुनाथ सुभाऊ।तब पथ परत उताइल पाऊ।।
भरत दसा तेहि अवसर कैसी।जल प्रबाहँ जल अलि गति जैसी।।
देखि भरत कर सोचु सनेहू।भा निषाद तेहि समयँ बिदेहू।।
jauṁ pariharahiṁ malina manu jānī |jau sanamānahiṁ sevaku mānī ||
moreṁ sarana rāmahi kī panahī |rāma susvāmi dosu saba janahī ||
jaga jasa bhājana cātaka mīnā |nema pema nija nipuna nabīnā ||
asa mana gunata cale maga jātā |sakuca sanehã sithila saba gātā ||
pherata manahũ mātu kṛta khorī |calata bhagati bala dhīraja dhorī ||
jaba samujhata raghunātha subhāū |taba patha parata utāila pāū ||
bharata dasā tehi avasara kaisī |jala prabāhã jala ali gati jaisī ||
dekhi bharata kara socu sanehū |bhā niṣāda tehi samayã bidehū ||
എന്റെ മനസ്സ് മ്ലാനമാണെന്ന് അറിഞ്ഞ് എന്നെ തള്ളിയാലും, അല്ലെങ്കിൽ തന്റെ സേവകനെന്ന് കരുതി എന്നെ ബഹുമാനിച്ചാലും, എന്റെ ശരണം രാമന്റെ പാദുകകൾ മാത്രമാണ്. രാമൻ കരുണയുള്ള സ്വാമി; എല്ലാ കുറ്റവും സേവകന് മാത്രം. ചാതകപ്പക്ഷിയും മത്സ്യവും ലോകസ്തുതിയുടെ പാത്രങ്ങളാണ്, കാരണം അവയുടെ നിയമവും പ്രേമവും എപ്പോഴും നിപുണമായും എപ്പോഴും പുതിയതായും ഇരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ വഴിയിലൂടെ പോയി, ലജ്ജയും പ്രേമവും അവന്റെ മുഴുവൻ ശരീരത്തെയും സുഷ്ഠിലമാക്കി. അവന്റെ അമ്മയുടെ തെറ്റ് അവനെ തിരിച്ചുവിടുന്നതുപോലെയും, അവന്റെ ഭക്തിയുടെ ബലം, ബലിഷ്ഠമായ കാളയെപ്പോലെ, ധൈര്യത്തോടെ അവനെ മുന്നോട്ട് വലിക്കുന്നതുപോലെയും ആയിരുന്നു. രഘുനാഥന്റെ സ്വഭാവം ഓർത്തപ്പോൾ, അവന്റെ പാദങ്ങൾ വഴിയിൽ തിടുക്കത്തിൽ സഞ്ചരിച്ചു. ആ സമയത്ത് ഭരതന്റെ അവസ്ഥ എങ്ങനെയായിരുന്നു? നീരൊഴുക്കിൽ കൊണ്ടുപോകപ്പെടുന്ന ജലപ്രാണിയുടേതുപോലെ. ഭരതന്റെ വിഷമവും പ്രേമവും കണ്ട്, നിഷാദൻ ആ നിമിഷം തന്റെ ശരീരജ്ഞാനം നഷ്ടപ്പെട്ട് മയക്കത്തിലായി.
ദോഹ 234
लगे होन मंगल सगुन सुनि गुनि कहत निषादु।मिटिहि सोचु होइहि हरषु पुनि परिनाम बिषादु।।234।।
lage hona maṁgala saguna suni guni kahata niṣādu |miṭihi socu hoihi haraṣu puni parināma biṣādu ||234||
ശുഭ ശകുനങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷമാകാൻ തുടങ്ങി. അവ കേട്ട് ചിന്തിച്ച് നിഷാദൻ പറഞ്ഞു: നിങ്ങളുടെ വിഷമം മാറും, സന്തോഷം ഉണ്ടാകും, എന്നാൽ ഒടുവിൽ വീണ്ടും ദുഃഖം വരും.
ചൗപായി 235.1-4
सेवक बचन सत्य सब जाने।आश्रम निकट जाइ निअराने।।
भरत दीख बन सैल समाजू।मुदित छुधित जनु पाइ सुनाजू।।
ईति भीति जनु प्रजा दुखारी।त्रिबिध ताप पीड़ित ग्रह मारी।।
जाइ सुराज सुदेस सुखारी।होहिं भरत गति तेहि अनुहारी।।
राम बास बन संपति भ्राजा।सुखी प्रजा जनु पाइ सुराजा।।
सचिव बिरागु बिबेकु नरेसू।बिपिन सुहावन पावन देसू।।
भट जम नियम सैल रजधानी।सांति सुमति सुचि सुंदर रानी।।
सकल अंग संपन्न सुराऊ।राम चरन आश्रित चित चाऊ।।
sevaka bacana satya saba jāne |āśrama nikaṭa jāi niarāne ||
bharata dīkha bana saila samājū |mudita chudhita janu pāi sunājū ||
īti bhīti janu prajā dukhārī |tribidha tāpa pīṛita graha mārī ||
jāi surāja sudesa sukhārī |hohiṁ bharata gati tehi anuhārī ||
rāma bāsa bana saṁpati bhrājā |sukhī prajā janu pāi surājā ||
saciva birāgu bibeku naresū |bipina suhāvana pāvana desū ||
bhaṭa jama niyama saila rajadhānī |sāṁti sumati suci suṁdara rānī ||
sakala aṁga saṁpanna surāū |rāma carana āśrita cita cāū ||
തന്റെ സേവകന്റെ വാക്കുകളെല്ലാം സത്യമെന്ന് ഭരതൻ അറിഞ്ഞ്, മുന്നോട്ട് പോയി ആശ്രമത്തിന്റെ സമീപം എത്തി. കാടും മലകളും കൂടിയ സഭ ഭരതൻ കണ്ടു, വിശക്കുന്നവന് നല്ല ഭക്ഷണം കിട്ടിയതുപോലെ ആനന്ദിച്ചു. ദുഃഖങ്ങളാലും ഭയങ്ങളാലും വലയുന്ന ജനങ്ങളെപ്പോലെ, മൂന്നുവിധത്തിലുള്ള താപങ്ങളാലും ദുഷ്ട ഗ്രഹങ്ങളാലും രോഗങ്ങളാലും പീഡിതരായവർ, നല്ല രാജാവും നല്ല നാടും ഉള്ള സ്ഥലത്തേക്ക് പോയി സുഖം പ്രാപിക്കുന്നതുപോലെ, ഭരതന്റെ സ്ഥിതിയും അങ്ങനെത്തന്നെ ആയിരുന്നു. രാമൻ വസിച്ച കാട് പ്രഭയോടെ തിളങ്ങി, നല്ല രാജാവിനെ പ്രാപിച്ച സുഖിയായ ജനങ്ങളെപ്പോലെ. വൈരാഗ്യവും വിവേകവും മന്ത്രിമാർ, സുന്ദരമായ പവിത്രമായ കാട് രാജ്യം. യമനും നിയമനും പടയാളികൾ, മല തലസ്ഥാനം, ശാന്തിയും സുമതിയും പവിത്ര സുന്ദര രാജ്ഞിമാർ. ആ രാജാവ് എല്ലാ അംഗങ്ങളിലും സമ്പൂർണ്ണൻ, രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ ശരണാഗതനായ അവന്റെ മനസ്സ് ആനന്ദത്താൽ നിറഞ്ഞു.
ദോഹ 235
जीति मोह महिपालु दल सहित बिबेक भुआलु।करत अकंटक राजु पुरँ सुख संपदा सुकालु।।235।।
jīti moha mahipālu dala sahita bibeka bhuālu |karata akaṁṭaka rāju purã sukha saṁpadā sukālu ||235||
മോഹ രാജാവിനെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സൈന്യത്തോടൊപ്പം വെല്ലുകയും, വിവേക രാജാവ് നഗരത്തിൽ തടസ്സമില്ലാതെ ഭരണം നടത്തുകയും ചെയ്യുന്നു; ആ നഗരത്തിൽ സുഖം, സമ്പത്ത്, നല്ലകാലം നിലനിൽക്കുന്നു.
ചൗപായി 236.1-4
बन प्रदेस मुनि बास घनेरे।जनु पुर नगर गाउँ गन खेरे।।
बिपुल बिचित्र बिहग मृग नाना।प्रजा समाजु न जाइ बखाना।।
खगहा करि हरि बाघ बराहा।देखि महिष बृष साजु सराहा।।
बयरु बिहाइ चरहिं एक संगा।जहँ तहँ मनहुँ सेन चतुरंगा।।
झरना झरहिं मत्त गज गाजहिं।मनहुँ निसान बिबिधि बिधि बाजहिं।।
चक चकोर चातक सुक पिक गन।कूजत मंजु मराल मुदित मन।।
अलिगन गावत नाचत मोरा।जनु सुराज मंगल चहु ओरा।।
बेलि बिटप तृन सफल सफूला।सब समाजु मुद मंगल मूला।।
bana pradesa muni bāsa ghanere |janu pura nagara gāũ gana khere ||
bipula bicitra bihaga mṛga nānā |prajā samāju na jāi bakhānā ||
khagahā kari hari bāgha barāhā |dekhi mahiṣa bṛṣa sāju sarāhā ||
bayaru bihāi carahiṁ eka saṁgā |jahã tahã manahũ sena caturaṁgā ||
jharanā jharahiṁ matta gaja gājahiṁ |manahũ nisāna bibidhi bidhi bājahiṁ ||
caka cakora cātaka suka pika gana |kūjata maṁju marāla mudita mana ||
aligana gāvata nācata morā |janu surāja maṁgala cahu orā ||
beli biṭapa tṛna saphala saphūlā |saba samāju muda maṁgala mūlā ||
കാടിൻ്റെ പ്രദേശത്ത് മുനിമാരുടെ വാസസ്ഥലങ്ങൾ അനേകം ഉണ്ടായിരുന്നു; അവ നഗരങ്ങൾ, പട്ടണങ്ങൾ, ഗ്രാമങ്ങൾ, ചെറുഗ്രാമങ്ങൾ പോലെ തോന്നി. പക്ഷികളും മൃഗങ്ങളും അനേകം, അത്ഭുതകരം, നാനാവിധം; ആ പ്രജാസമൂഹത്തെ വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയില്ല. ഖഡ്ഗമൃഗം, ആന, സിംഹം, പുലി, പന്നി, എമ്മ, കാള എന്നിവയെ കണ്ട് ആ സൈന്യത്തിൻ്റെ വൈഭവത്തെ പ്രശംസിച്ചു. ശത്രുത്വം വെടിഞ്ഞ് ഒന്നിച്ച് മേഞ്ഞു; എവിടെയും ചതുരംഗ സൈന്യം നിൽക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി. വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങൾ ഒഴുകി, മത്തമായ ആനകൾ ഘർജ്ജിച്ചു; നാനാവിധ മൃദംഗങ്ങൾ മുഴങ്ങുന്നതുപോലെ തോന്നി. ചക്വാ, ചകോര, ചാതക, തത്ത, കുയിലുകൾ മധുരമായി പാടി, സുന്ദരമായ അരയന്നങ്ങൾ മനസ്സാർന്ന് ആനന്ദിച്ചു. വണ്ടുകൾ പാടി മയിലുകൾ ആടി; നല്ല രാജാവിൻ്റെ ഭരണത്തിൽ എല്ലായിടത്തും മംഗളം നടക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി. വള്ളികളും മരങ്ങളും പുല്ലുകളും ഫലപുഷ്പങ്ങൾ നിറഞ്ഞിരുന്നു; ആ മുഴുവൻ സമാജവും ആനന്ദത്തിനും മംഗളത്തിനും മൂലമായിരുന്നു.
ദോഹ 236
राम सैल सोभा निरखि भरत हृदयँ अति पेमु।तापस तप फलु पाइ जिमि सुखी सिरानें नेमु।।236।।
rāma saila sobhā nirakhi bharata hṛdayã ati pemu |tāpasa tapa phalu pāi jimi sukhī sirāneṁ nemu ||236||
രാമന്റെ പർവ്വതത്തിന്റെ സൗന്ദര്യം കണ്ട് ഭരതന്റെ ഹൃദയത്തിൽ അപാരമായ സ്നേഹം ഉണർന്നു, തപസ്വി തന്റെ തപസ്സിന്റെ ഫലം നേടി തന്റെ നേമം നിറവേറിയപ്പോൾ സുഖിയായതുപോലെ.
ചൗപായി 237.1-4
तब केवट ऊँचें चढ़ि धाई।कहेउ भरत सन भुजा उठाई।।
नाथ देखिअहिं बिटप बिसाला।पाकरि जंबु रसाल तमाला।।
जिन्ह तरुबरन्ह मध्य बटु सोहा।मंजु बिसाल देखि मनु मोहा।।
नील सघन पल्ल्व फल लाला।अबिरल छाहँ सुखद सब काला।।
मानहुँ तिमिर अरुनमय रासी।बिरची बिधि सँकेलि सुषमा सी।।
ए तरु सरित समीप गोसाँई।रघुबर परनकुटी जहँ छाई।।
तुलसी तरुबर बिबिध सुहाए।कहुँ कहुँ सियँ कहुँ लखन लगाए।।
बट छायाँ बेदिका बनाई।सियँ निज पानि सरोज सुहाई।।
taba kevaṭa ū̃ceṁ caṛhi dhāī |kaheu bharata sana bhujā uṭhāī ||
nātha dekhiahiṁ biṭapa bisālā |pākari jaṁbu rasāla tamālā ||
jinha tarubaranha madhya baṭu sohā |maṁju bisāla dekhi manu mohā ||
nīla saghana pallva phala lālā |abirala chāhã sukhada saba kālā ||
mānahũ timira arunamaya rāsī |biracī bidhi sãkeli suṣamā sī ||
e taru sarita samīpa gosā̃ī |raghubara paranakuṭī jahã chāī ||
tulasī tarubara bibidha suhāe |kahũ kahũ siyã kahũ lakhana lagāe ||
baṭa chāyā̃ bedikā banāī |siyã nija pāni saroja suhāī ||
അപ്പോൾ തോണിക്കാരൻ ഉയരമുള്ള സ്ഥലത്തേക്ക് കയറി ഓടി, കൈ ഉയർത്തി ഭരതനോട് പറഞ്ഞു. "നാഥാ, ആ വലിയ മരങ്ങളെ നോക്കുക: പാകർ, ജമ്പു, രസാല, തമാല." "ആ ഉത്തമ മരങ്ങളുടെ നടുവിൽ ഒരു ആൽമരം സുന്ദരമായി വലുതായി നിൽക്കുന്നു, അതിനെ കണ്ട് മനസ് മോഹിച്ചു." "അതിന്റെ ഇടതിങ്ങിയ ഇലകൾ നീലനിറം, പഴങ്ങൾ ചുവപ്പ്, അതിന്റെ തടസ്സമില്ലാത്ത തണൽ എല്ലാ കാലത്തും സുഖം നൽകുന്നു." "അത് ഇരുളും ചുവപ്പും കലർന്ന ഒരു കൂട്ടം പോലെ തോന്നുന്നു, ബ്രഹ്മാവ് എല്ലാ സൗന്ദര്യവും ഒരുകൂട്ടി നിർമ്മിച്ചതുപോലെ." "നാഥാ, ഈ മരങ്ങൾ നദിയുടെ സമീപത്ത് നിൽക്കുന്നു, അവിടെ രഘുവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠൻ തന്റെ ഇലക്കുടില മേഞ്ഞിരിക്കുന്നു." "അവിടെ പല സുന്ദരമായ തുളസി ചെടികൾ വളരുന്നു, സീത ചിലത് ഇവിടെയും ലക്ഷ്മണൻ ചിലത് അവിടെയും നട്ടിരിക്കുന്നു." "ആൽമരത്തിന്റെ തണലിൽ, സീത തന്റെ സ്വന്തം താമരക്കൈകൾ കൊണ്ട് സുന്ദരമായ പീഠിക നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നു."
ദോഹ 237
जहाँ बैठि मुनिगन सहित नित सिय रामु सुजान।सुनहिं कथा इतिहास सब आगम निगम पुरान।।237।।
jahā̃ baiṭhi munigana sahita nita siya rāmu sujāna |sunahiṁ kathā itihāsa saba āgama nigama purāna ||237||
അവിടെ, മുനിമാരോടൊപ്പം ഇരുന്ന്, സീതയും ജ്ഞാനിയായ രാമനും ദിനവും കഥകളും ചരിത്രങ്ങളും, എല്ലാ ആഗമങ്ങളും വേദങ്ങളും പുരാണങ്ങളും കേൾക്കുന്നു.
ചൗപായി 238.1-4
सखा बचन सुनि बिटप निहारी।उमगे भरत बिलोचन बारी।।
करत प्रनाम चले दोउ भाई।कहत प्रीति सारद सकुचाई।।
हरषहिं निरखि राम पद अंका।मानहुँ पारसु पायउ रंका।।
रज सिर धरि हियँ नयनन्हि लावहिं।रघुबर मिलन सरिस सुख पावहिं।।
देखि भरत गति अकथ अतीवा।प्रेम मगन मृग खग जड़ जीवा।।
सखहि सनेह बिबस मग भूला।कहि सुपंथ सुर बरषहिं फूला।।
निरखि सिद्ध साधक अनुरागे।सहज सनेहु सराहन लागे।।
होत न भूतल भाउ भरत को।अचर सचर चर अचर करत को।।
sakhā bacana suni biṭapa nihārī |umage bharata bilocana bārī ||
karata pranāma cale dou bhāī |kahata prīti sārada sakucāī ||
haraṣahiṁ nirakhi rāma pada aṁkā |mānahũ pārasu pāyau raṁkā ||
raja sira dhari hiyã nayananhi lāvahiṁ |raghubara milana sarisa sukha pāvahiṁ ||
dekhi bharata gati akatha atīvā |prema magana mṛga khaga jaṛa jīvā ||
sakhahi saneha bibasa maga bhūlā |kahi supaṁtha sura baraṣahiṁ phūlā ||
nirakhi siddha sādhaka anurāge |sahaja sanehu sarāhana lāge ||
hota na bhūtala bhāu bharata ko |acara sacara cara acara karata ko ||
തന്റെ സുഹൃത്തിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, മരത്തെ നോക്കി, ഭരതന്റെ കണ്ണുകൾ കണ്ണീരിൽ നിറഞ്ഞു ഒഴുകി. രണ്ട് സഹോദരന്മാരും വണക്കം ചെയ്തുകൊണ്ട് നടന്നു; അവരുടെ സ്നേഹത്തെ വർണ്ണിക്കാൻ ശാരദയ്ക്ക് പോലും ലജ്ജയുണ്ടായി. രാമന്റെ പാദങ്ങളുടെ അടയാളങ്ങൾ കണ്ട് അവർ ആനന്ദിച്ചു, പാരസശില കിട്ടിയ ഒരു ദരിദ്രനെപ്പോലെ. ആ പൊടി തലയിൽ വെച്ച്, ഹൃദയത്തിലും കണ്ണുകളിലും അമർത്തി, രാമനെ നേരിട്ട് കണ്ടുമുട്ടുന്നതുപോലെ സുഖം അനുഭവിച്ചു. ഭരതന്റെ അവസ്ഥ കണ്ട്, വർണ്ണിക്കാനാകാത്തവിധം അതിശയകരമായി, മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും ചേതനമുള്ളതും ഇല്ലാത്തതുമായ എല്ലാ ജീവികളും സ്നേഹത്തിൽ മുങ്ങി. അവന്റെ സുഹൃത്ത് സ്നേഹത്താൽ ആവിഷ്ടനായി വഴി തെറ്റി; ദേവന്മാർ ശരിയായ വഴി കാണിച്ചു പൂക്കൾ വർഷിച്ചു. അവനെ കണ്ട്, സിദ്ധന്മാരും സാധകന്മാരും ഭക്തിയാൽ നിറഞ്ഞ്, അവന്റെ സഹജമായ സ്നേഹത്തെ പ്രശംസിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഭൂമിയിൽ ഭരതനുള്ളതുപോലത്തെ ഭക്തി ഇല്ലെങ്കിൽ, ചരാചരത്തെ അചരാചരമാക്കി, അചരാചരത്തെ ചരാചരമാക്കി മാറ്റുന്നത് ആരാണ്?
ദോഹ 238
पेम अमिअ मंदरु बिरहु भरतु पयोधि गँभीर।मथि प्रगटेउ सुर साधु हित कृपासिंधु रघुबीर।।238।।
pema amia maṁdaru birahu bharatu payodhi gãbhīra |mathi pragaṭeu sura sādhu hita kṛpāsiṁdhu raghubīra ||238||
സ്നേഹം അമൃതം, വിരഹം മന്ദര പർവതം, ഭരതൻ ആഴമേറിയ സമുദ്രം. ആ സമുദ്രത്തെ കടഞ്ഞ്, കരുണാ സമുദ്രനായ രഘുബീരൻ, ദേവന്മാർക്കും സാധുക്കൾക്കും ഹിതത്തിനായി അമൃതത്തെ പ്രകടമാക്കി.
ചൗപായി 239.1-4
सखा समेत मनोहर जोटा।लखेउ न लखन सघन बन ओटा।।
भरत दीख प्रभु आश्रमु पावन।सकल सुमंगल सदनु सुहावन।।
करत प्रबेस मिटे दुख दावा।जनु जोगीं परमारथु पावा।।
देखे भरत लखन प्रभु आगे।पूँछे बचन कहत अनुरागे।।
सीस जटा कटि मुनि पट बाँधें।तून कसें कर सरु धनु काँधें।।
बेदी पर मुनि साधु समाजू।सीय सहित राजत रघुराजू।।
बलकल बसन जटिल तनु स्यामा।जनु मुनि बेष कीन्ह रति कामा।।
कर कमलनि धनु सायकु फेरत।जिय की जरनि हरत हँसि हेरत।।
sakhā sameta manohara joṭā |lakheu na lakhana saghana bana oṭā ||
bharata dīkha prabhu āśramu pāvana |sakala sumaṁgala sadanu suhāvana ||
karata prabesa miṭe dukha dāvā |janu jogīṁ paramārathu pāvā ||
dekhe bharata lakhana prabhu āge |pū̃che bacana kahata anurāge ||
sīsa jaṭā kaṭi muni paṭa bā̃dheṁ |tūna kaseṁ kara saru dhanu kā̃dheṁ ||
bedī para muni sādhu samājū |sīya sahita rājata raghurājū ||
balakala basana jaṭila tanu syāmā |janu muni beṣa kīnha rati kāmā ||
kara kamalani dhanu sāyaku pherata |jiya kī jarani harata hãsi herata ||
സുഹൃത്തിനോടൊപ്പം സുന്ദരമായ സഹോദര ജോടി, കാടിന്റെ മറയാൽ നോക്കിയിട്ടും കാണാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ഭരതൻ പ്രഭുവിന്റെ പുണ്യമായ ആശ്രമം കണ്ടു, എല്ലാ ശുഭങ്ങളും നിറഞ്ഞ മനോഹരമായ വാസസ്ഥലം. അവൻ ഉള്ളിൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ അവന്റെ ദുഃഖത്തിന്റെ തീജ്വാല അണഞ്ഞു, യോഗികൾ പരമാർത്ഥം പ്രാപിച്ചതുപോലെ. ഭരതൻ പ്രഭുവിന്റെ മുന്നിൽ ലക്ഷ്മണനെ കണ്ടു, അവന്റെ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് മറുപടി പറയുകയും അനുരാഗത്തോടെ സംസാരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത്. തലയിൽ ജട, അരയിൽ മുനി വസ്ത്രം ബന്ധിച്ചു, അമ്പറാ ബന്ധിച്ചു, കയ്യിൽ അമ്പ്, തോളിൽ വില്ല്. വേദിയിൽ മുനിമാരുടെയും സാധുക്കളുടെയും സമൂഹത്തിൽ, സീതയോടൊപ്പം രഘുരാജൻ പ്രകാശിച്ചു. മരത്തൊലി വസ്ത്രം ധരിച്ച്, ജടയും കറുത്ത ശരീരവുമായി, അവർ മുനിവേഷം ധരിച്ച രതി കാമന്മാരെപ്പോലെ തോന്നി. താമര കരങ്ങളിൽ വില്ലും അമ്പും തിരിക്കുന്നു, പുഞ്ചിരിയോടെ നോക്കി ഹൃദയത്തിന്റെ എരിവ് മാറ്റി.
ദോഹ 239
लसत मंजु मुनि मंडली मध्य सीय रघुचंदु।ग्यान सभाँ जनु तनु धरे भगति सच्चिदानंदु।।239।।
lasata maṁju muni maṁḍalī madhya sīya raghucaṁdu |gyāna sabhā̃ janu tanu dhare bhagati saccidānaṁdu ||239||
മുനിമാരുടെ സുന്ദരമായ വൃത്തത്തിനിടയിൽ സീതയും രഘുചന്ദ്രനും പ്രകാശിച്ചു, ജ്ഞാനസഭയിൽ ഭക്തിയും സച്ചിദാനന്ദനും ശരീരം ധരിച്ചതുപോലെ.
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में भरत-चरित्र और राजमद-निवारण वाले प्रसंग का पाठ क्रोध, अहं, और भ्रातृ-कलह के संस्कारों को शांत करता है; सेवकभाव, विनय, और ‘मर्यादा’ की बुद्धि दृढ़ होती है—विशेषतः घर-परिवार/सत्ता-संबंधी विवादों में मन को धर्म-मार्ग पर स्थिर करने वाला माना जाता है।
सामान्य मानस-पारायण परंपरा में रामनाम-सम्पुट (जैसे ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’) या ‘राम’ नाम का जप-सम्पुट जोड़ा जाता है; भरत-प्रसंग में कुछ परंपराएँ ‘भरत चरित करहु बिसेसा’ (मानस-भाव-सम्पुट) रूप से भी स्मरण कराती हैं, पर निश्चित एकरूप ‘अनिवार्य’ सम्पुट सम्प्रदायानुसार बदलता है।
Ask anything about Prakarana 24 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
