Ayodhya KandaPrakarana 2420 Verses

Prakarana 24

त्याग-धर्म का सोपान: राजसत्ता, कुलधर्म, और व्यक्तिगत अहं (राजमद) के बीच विवेक का उदय। इस काण्ड में ‘घर’ (अयोध्या) बाह्य-स्थान नहीं, अंतःकरण का राज्य है—जहाँ राम-आज्ञा के सामने वासनात्मक प्रतिरोध (लक्ष्मण का रोष) भी शुद्ध होकर मर्यादा-भक्ति में ढलता है, और भरत-चरित्र ‘अनासक्ति’ का आदर्श बनकर मुक्ति-सीढ़ी का दृढ़ पायदान होता है।

या खंडित पाठ-भागात (दोहा 230–239 च्या आसपास) ‘वीर-रस’चा उफान (लक्ष्मणांचा रण-उद्यम) तत्क्षणी ‘शांत-रस’ आणि ‘दास्य/भ्रातृ-प्रेम’ात रूपांतरित होतो. देववाणी लक्ष्मण-बलाची प्रशंसा करतानाही नीति-विवेकाचा संकेत देते—उचित-अनुचिताचा विचार, सहसा कर्माचा पश्चात्ताप, आणि राजमदाची सर्वाधिक कठीणता. रामांचे उत्तर भरतांमध्ये राजमद असंभव आहे हे अतिशयोक्ति-अलंकारांनी ठसवते (मच्छराने मेरू उडवणे, कांजीने क्षीरसिंधूचा नाश). पुढे दृश्य-रचनेत आश्रम-प्रदेश ‘सुराज्या’चे रूपक बनतो—नियम-यम, शांति-सुमति, आणि रामचरण-आश्रययुक्त चित्त. अखेरीस ‘ज्ञानसभा’चे बिंब उभे राहते: मुनिमंडळीच्या मध्यभागी सीता-राम हे ‘भक्ति-सच्चिदानंद’चे साकार प्रतिरूप. अशा रीतीने काण्डाचा हा भाग साधकाला क्रोध-ऊर्जेतून विवेकाकडे, आणि विवेकातून प्रेम-समर्पणाकडे उन्नत करतो.

Spoken translationRamcharitmanas Ayodhya Kanda, Prakarana 24

In this prakarana

People

  • श्रीरामŚrī Rāma

    मर्यादा-पुरुषोत्तम; नीति-विवेक के केंद्र, लक्ष्मण-उर्जा को धर्म में रूपांतरित करने वाले, भरत-चरित्र की निष्कामता को स्थापित करने वाले

  • लक्ष्मणLakṣmaṇa

    वीर-रस का स्रोत; रोष/रण-उद्यम से उठकर आज्ञापालन, दास्य और भ्रातृ-प्रेम में ढलने वाले

  • भरतBharata

    अनासक्ति/राजमद-असम्भवत्व का आदर्श; त्याग-धर्म का दृढ़ पायदान, राम-आज्ञा के प्रति पूर्ण समर्पित

  • सीताSītā

    स्नेह-शांति और सौम्य-भक्ति का साकार संकेत; ज्ञानसभा के मध्य राम के साथ सच्चिदानंद-प्रतिरूप

  • आकाशवाणी/देववाणीĀkāśavāṇī / Devavāṇī

    दैवी साक्ष्य; लक्ष्मण-बल की प्रशंसा के साथ नीति-संकेत देने वाली, आवेग को विवेक की दिशा में मोड़ने वाली

  • मुनिमंडली/ऋषिगणMunimaṃḍalī / Ṛṣigaṇa

    ‘ज्ञानसभा’ का समुदाय; आश्रम-धर्म, शांति-सुमति और साधना-परिवेश के धारक/साक्षी

  • निषादराज (गुह)Niṣādarāja (Guha)
  • केवटKevaṭ
  • देवगण/आकाशवाणीDevagaṇa / Ākāśavāṇī
  • मुनिगणMunigaṇa
  • काकभुशुण्डिSpeaksKākabhuśuṇḍi

    मानस-परंपरा का प्रमुख वक्ता

  • गरुड़ListensGaruḍa

What happens

  1. How it unfolds

    लक्ष्मण का भरत-सेना पर आक्रमण का संकल्प; देववाणी द्वारा संयमन; राम द्वारा भरत-गुण-प्रतिष्ठा; भरत का आश्रम-मार्ग-गमन; प्रकृति का सुराज-रूपक; केवट/निषाद-संकेत से आश्रम-परिचय; भरत का प्रेम-विह्वल होकर राम-आश्रम में प्रवेश और मुनिमंडली-मध्य सीता-राम का दर्शन।

Verses

चौपाई 230.1-4

उठि कर जोरि रजायसु मागा।मनहुँ बीर रस सोवत जागा।।

बाँधि जटा सिर कसि कटि भाथा।साजि सरासनु सायकु हाथा।।

आजु राम सेवक जसु लेऊँ।भरतहि समर सिखावन देऊँ।।

राम निरादर कर फलु पाई।सोवहुँ समर सेज दोउ भाई।।

आइ बना भल सकल समाजू।प्रगट करउँ रिस पाछिल आजू।।

जिमि करि निकर दलइ मृगराजू।लेइ लपेटि लवा जिमि बाजू।।

तैसेहिं भरतहि सेन समेता।सानुज निदरि निपातउँ खेता।।

जौं सहाय कर संकरु आई।तौ मारउँ रन राम दोहाई।।

uṭhi kara jori rajāyasu māgā |manahũ bīra rasa sovata jāgā ||

bā̃dhi jaṭā sira kasi kaṭi bhāthā |sāji sarāsanu sāyaku hāthā ||

āju rāma sevaka jasu leū̃ |bharatahi samara sikhāvana deū̃ ||

rāma nirādara kara phalu pāī |sovahũ samara seja dou bhāī ||

āi banā bhala sakala samājū |pragaṭa karaũ risa pāchila ājū ||

jimi kari nikara dalai mṛgarājū |lei lapeṭi lavā jimi bājū ||

taisehiṁ bharatahi sena sametā |sānuja nidari nipātaũ khetā ||

jauṁ sahāya kara saṁkaru āī |tau māraũ rana rāma dohāī ||

हात जोडून उठून त्याने आज्ञा मागितली, जणू वीररस झोपत असताना जागा झाला. डोक्यावर जटा बांधल्या, कमरेला तूणीर खोचला, धनुष्य सजवून हातात बाण घेतला. "आज रामाच्या सेवकाचे यश मिळविन आणि भरताला युद्धाचे धडे देईन. रामाचा अनादर करून जे फळ मिळविले आहे, ते भोगून दोन्ही भाऊ युद्धाच्या पलंगावर झोपोत. बरे झाले की सर्व समाज जमला आहे; आज मी आपला जुना राग प्रकट करीन. जसा सिंह समूहाला फाडून टाकतो, आणि जसा बाज लवा पक्षाला वेटोलून नेतो, त्याचप्रमाणे भरताला त्याच्या सैन्यासहित आणि धाकट्या भावासहित तुच्छ समजून रणांगणात पाडीन. जर साहाय्यासाठी शंकरही आले, तर रामाच्या दोहाई देऊन मी त्यांनाही रणात मारीन."

दोहा 230

अति सरोष माखे लखनु लखि सुनि सपथ प्रवान।सभय लोक सब लोकपति चाहत भभरि भगान।।⁠230।।

ati saroṣa mākhe lakhanu lakhi suni sapatha pravāna |sabhaya loka saba lokapati cāhata bhabhari bhagāna ||⁠230||

लक्ष्मण अत्यंत क्रोधाने भरून गेले; आणि सर्व लोक व सर्व लोकपती यांनी त्यांना पाहून व त्यांचे प्रतिज्ञावचन ऐकून, भयभीत होऊन गोंधळून गेले व पळून जाऊ इच्छिले।

चौपाई 231.1-4

जगु भय मगन गगन भइ बानी।लखन बाहुबलु बिपुल बखानी।।

तात प्रताप प्रभाउ तुम्हारा।को कहि सकइ को जाननिहारा।।

अनुचित उचित काजु किछु होऊ।समुझि करिअ भल कह सबु कोऊ।।

सहसा करि पाछैं पछिताहीं।कहहिं बेद बुध ते बुध नाहीं।।

सुनि सुर बचन लखन सकुचाने।राम सीयँ सादर सनमाने।।

कही तात तुम्ह नीति सुहाई।सब तें कठिन राजमदु भाई।।

जो अचवँत नृप मातहिं तेई।नाहिन साधुसभा जेहिं सेई।।

सुनहु लखन भल भरत सरीसा।बिधि प्रपंच महँ सुना न दीसा।।

jagu bhaya magana gagana bhai bānī |lakhana bāhubalu bipula bakhānī ||

tāta pratāpa prabhāu tumhārā |ko kahi sakai ko jānanihārā ||

anucita ucita kāju kichu hoū |samujhi karia bhala kaha sabu koū ||

sahasā kari pāchaiṁ pachitāhīṁ |kahahiṁ beda budha te budha nāhīṁ ||

suni sura bacana lakhana sakucāne |rāma sīyã sādara sanamāne ||

kahī tāta tumha nīti suhāī |saba teṁ kaṭhina rājamadu bhāī ||

jo acavãta nṛpa mātahiṁ teī |nāhina sādhusabhā jehiṁ seī ||

sunahu lakhana bhala bharata sarīsā |bidhi prapaṁca mahã sunā na dīsā ||

जग भयाने मग्न झाले आणि आकाशातून वाणी झाली, जिने लक्ष्मणाच्या बाहुबलाचे विपुल वर्णन केले. तात, तुझा प्रताप आणि प्रभाव कोण सांगू शकतो, कोण जाणू शकतो? अनुचित की उचित जे काही कार्य असेल, ते विचार करून करावे, असे सर्व म्हणतात. जे उद्धटपणे काम करून नंतर पश्चात्ताप करतात, वेद आणि ज्ञानी म्हणतात की त्यांना ज्ञानी मानत नाहीत. देवाचे वचन ऐकून लक्ष्मण संकोचले, आणि राम आणि सीता यांनी त्यांचा आदराने सन्मान केला. तात, तू उचित नीती बोललास, पण भाऊ, सर्वांतर्गत सर्वांत कठीण राजमद आहे. जे राजे साधुसभेत जात नाहीत, ते ते पीताच वेडे होतात. ऐक लक्ष्मण, ब्रह्मदेवाच्या सृष्टीत भरतासारखा उत्तम कोणी ऐकला नाही, पाहिला नाही.

दोहा 231

भरतहि होइ न राजमदु बिधि हरि हर पद पाइ।कबहुँ कि काँजी सीकरनि छीरसिंधु बिनसाइ।।⁠231।।

bharatahi hoi na rājamadu bidhi hari hara pada pāi |kabahũ ki kā̃jī sīkarani chīrasiṁdhu binasāi ||⁠231||

भरताला ब्रह्मदेव, विष्णू किंवा शंकर यांचे पद मिळले तरी त्याला राज्याचा गर्व होणार नाही. कधीही आंबट छाशेच्या थेंबांनी दुधाचा समुद्र नष्ट होऊ शकतो काय?

चौपाई 232.1-4

तिमिरु तरुन तरनिहि मकु गिलई।गगनु मगन मकु मेघहिं मिलई।।

गोपद जल बूड़हिं घटजोनी।सहज छमा बरु छाड़ै छोनी।।

मसक फूँक मकु मेरु उड़ाई।होइ न नृपमदु भरतहि भाई।।

लखन तुम्हार सपथ पितु आना।सुचि सुबंधु नहिं भरत समाना।।

सगुन खीरु अवगुन जलु ताता।मिलइ रचइ परपंचु बिधाता।।

भरतु हंस रबिबंस तड़ागा।जनमि कीन्ह गुन दोष बिभागा।।

गहि गुन पय तजि अवगुन बारी।निज जस जगत कीन्हि उजिआरी।।

कहत भरत गुन सीलु सुभाऊ।पेम पयोधि मगन रघुराऊ।।

timiru taruna taranihi maku gilaī |gaganu magana maku meghahiṁ milaī ||

gopada jala būṛahiṁ ghaṭajonī |sahaja chamā baru chāṛai chonī ||

masaka phū̃ka maku meru uṛāī |hoi na nṛpamadu bharatahi bhāī ||

lakhana tumhāra sapatha pitu ānā |suci subaṁdhu nahiṁ bharata samānā ||

saguna khīru avaguna jalu tātā |milai racai parapaṁcu bidhātā ||

bharatu haṁsa rabibaṁsa taṛāgā |janami kīnha guna doṣa bibhāgā ||

gahi guna paya taji avaguna bārī |nija jasa jagata kīnhi ujiārī ||

kahata bharata guna sīlu subhāū |pema payodhi magana raghurāū ||

अंधार कदाचित तरुण सूर्याला गिळून टाकील, आणि आकाश ढगांत लीन होऊन त्यांच्यात मिळून जाईल। घटज अगस्त्य गोपदाच्या पाण्यात बुडतील, आणि पृथ्वी आपली सहज क्षमा सुद्धा सोडून देईल। डासाच्या वाऱ्याने मेरु पर्वत उडून जाईल, पण भरतात राजाचा गर्व उत्पन्न होणार नाही, भाऊ। लक्ष्मणा, तुझ्या आणि पित्याच्या शपथेने: भरतासारखा पवित्र आणि चांगला बंधु नाही। गुण हे दूध आहे आणि अवगुण हे पाणी, भाऊ; विधाता दोन्ही मिसळून जगाची रचना करतो। भरत हा सूर्यवंश नामक सरोवराचा हंस आहे; जन्मापासूनच त्याने गुण आणि दोष यांचा विभाग केला। गुणरूपी दूध घेऊन आणि अवगुणरूपी पाणी सोडून, त्याने आपल्या यशाने जग प्रकाशित केले। भरताचे गुण, स्वभाव आणि चारित्र्य सांगत असताना रघुराज प्रेमाच्या सागरात मग्न झाले।

दोहा 232

सुनि रघुबर बानी बिबुध देखि भरत पर हेतु।सकल सराहत राम सो प्रभु को कृपानिकेतु।।⁠232।।

suni raghubara bānī bibudha dekhi bharata para hetu |sakala sarāhata rāma so prabhu ko kṛpāniketu ||⁠232||

श्री रघुकुलाचे श्रेष्ठ रामाचे शब्द ऐकून आणि भरतावरील त्यांचे प्रेम पाहून सर्व देव त्या प्रभु रामाची स्तुती करू लागले, जे करुणेचे धाम आहेत।

चौपाई 233.1-4

जौं न होत जग जनम भरत को।सकल धरम धुर धरनि धरत को।।

कबि कुल अगम भरत गुन गाथा।को जानइ तुम्ह बिनु रघुनाथा।।

लखन राम सियँ सुनि सुर बानी।अति सुखु लहेउ न जाइ बखानी।।

इहाँ भरतु सब सहित सहाए।मंदाकिनीं पुनीत नहाए।।

सरित समीप राखि सब लोगा।मागि मातु गुर सचिव नियोगा।।

चले भरतु जहँ सिय रघुराई।साथ निषादनाथु लघु भाई।।

समुझि मातु करतब सकुचाहीं।करत कुतरक कोटि मन माहीं।।

रामु लखनु सिय सुनि मम नाऊँ।उठि जनि अनत जाहिं तजि ठाऊँ।।

jauṁ na hota jaga janama bharata ko |sakala dharama dhura dharani dharata ko ||

kabi kula agama bharata guna gāthā |ko jānai tumha binu raghunāthā ||

lakhana rāma siyã suni sura bānī |ati sukhu laheu na jāi bakhānī ||

ihā̃ bharatu saba sahita sahāe |maṁdākinīṁ punīta nahāe ||

sarita samīpa rākhi saba logā |māgi mātu gura saciva niyogā ||

cale bharatu jahã siya raghurāī |sātha niṣādanāthu laghu bhāī ||

samujhi mātu karataba sakucāhīṁ |karata kutaraka koṭi mana māhīṁ ||

rāmu lakhanu siya suni mama nāū̃ |uṭhi jani anata jāhiṁ taji ṭhāū̃ ||

जर भरताचा जगात जन्म न झाला असता, तर पृथ्वीवर साऱ्या धर्माचे भार कोण वहिले असते? भरताच्या गुणांची कथा संपूर्ण कविकुलालाही अगम्य आहे; हे रघुनाथ, तुम्हाशिवाय ती कोण जाणू शकेल? लक्ष्मण, राम आणि सीता यांनी देवांची वाणी ऐकून अद्भुत आनंद पावली, ज्याचे वर्णन करता येत नाही. इथे भरताने संपूर्ण परिवारासह पवित्र मंदाकिनीमध्ये स्नान केले. सर्व लोकांना नदीजवळ थांबवून, माता, गुरु आणि मंत्री यांची आज्ञा घेऊन, भरत त्या ठिकाणी निघाले जिथे सीता आणि रघुराज होते, निषादनाथ आणि धाकटा भाऊ त्यांच्यासह होते. आईचे कृत्य आठवून ते लाजीने भरून गेले, आणि मनात कोटी अनर्थ तर्क उभारत राहिले. माझे नाव ऐकून राम, लक्ष्मण आणि सीता उठून हे ठिकाण सोडून दुसरीकडे जातील.

दोहा 233

मातु मते महुँ मानि मोहि जो कछु करहिं सो थोर।अघ अवगुन छमि आदरहिं समुझि आपनी ओर।।⁠233।।

mātu mate mahũ māni mohi jo kachu karahiṁ so thora |agha avaguna chami ādarahiṁ samujhi āpanī ora ||⁠233||

मातेच्या कारस्थानात मला सहभागी मानून ते माझ्याशी जे काही करतील ते थोडेच. किंवा स्वतःची उदारता लक्षात घेऊन ते माझी पापे व दोष क्षमा करून आदराने माझे स्वागत करतील.

चौपाई 234.1-4

जौं परिहरहिं मलिन मनु जानी।जौ सनमानहिं सेवकु मानी।।

मोरें सरन रामहि की पनही।राम सुस्वामि दोसु सब जनही।।

जग जस भाजन चातक मीना।नेम पेम निज निपुन नबीना।।

अस मन गुनत चले मग जाता।सकुच सनेहँ सिथिल सब गाता।।

फेरत मनहुँ मातु कृत खोरी।चलत भगति बल धीरज धोरी।।

जब समुझत रघुनाथ सुभाऊ।तब पथ परत उताइल पाऊ।।

भरत दसा तेहि अवसर कैसी।जल प्रबाहँ जल अलि गति जैसी।।

देखि भरत कर सोचु सनेहू।भा निषाद तेहि समयँ बिदेहू।।

jauṁ pariharahiṁ malina manu jānī |jau sanamānahiṁ sevaku mānī ||

moreṁ sarana rāmahi kī panahī |rāma susvāmi dosu saba janahī ||

jaga jasa bhājana cātaka mīnā |nema pema nija nipuna nabīnā ||

asa mana gunata cale maga jātā |sakuca sanehã sithila saba gātā ||

pherata manahũ mātu kṛta khorī |calata bhagati bala dhīraja dhorī ||

jaba samujhata raghunātha subhāū |taba patha parata utāila pāū ||

bharata dasā tehi avasara kaisī |jala prabāhã jala ali gati jaisī ||

dekhi bharata kara socu sanehū |bhā niṣāda tehi samayã bidehū ||

जर ते माझे मन मलिन समजून मला टाकून देतील, किंवा मला सेवक समजून मान देतील, तरी माझी शरण रामाच्या पादुकांचीच आहे. राम कृपाळू स्वामी आहेत, सर्व दोष सेवकाचाच आहे. चातक आणि मासे जगाच्या कीर्तीचे भांडार आहेत, कारण त्यांचे नियम आणि प्रेम नेहमी कुशल आणि नवीन असते. असे मनात विचार करत तो मार्गावर चालत होता, लाज आणि प्रेमाने संपूर्ण शरीर शिथिल झाले होते. जणू मातेचा अपराध त्याला मागे फिरवत होता, आणि भक्तीचे बळ, धैर्यरूपी बलवान बैलासारखे, त्याला पुढे ओढत होते. जेव्हा तो रघुनाथाच्या स्वभावाचा विचार करी, तेव्हा त्याचे पाऊल मार्गावर वेगाने चालू लागत. त्या वेळी भरताची अवस्था कशी होती? जसा पाण्याच्या प्रवाहात पाण्याचा कीटक वाहत जातो. भरताची चिंता आणि प्रेम पाहून निषाद त्या वेळी बेशुद्ध झाला, शरीराचे सर्व भान हरपले.

दोहा 234

लगे होन मंगल सगुन सुनि गुनि कहत निषादु।मिटिहि सोचु होइहि हरषु पुनि परिनाम बिषादु।।⁠234।।

lage hona maṁgala saguna suni guni kahata niṣādu |miṭihi socu hoihi haraṣu puni parināma biṣādu ||⁠234||

मंगल शकुन होण्यास सुरू झाले. ते ऐकून आणि विचार करून निषाद म्हणाला - तुझे दुःख मिटेल, आनंद होईल, आणि परत शेवटी विषाद होईल.

चौपाई 235.1-4

सेवक बचन सत्य सब जाने।आश्रम निकट जाइ निअराने।।

भरत दीख बन सैल समाजू।मुदित छुधित जनु पाइ सुनाजू।।

ईति भीति जनु प्रजा दुखारी।त्रिबिध ताप पीड़ित ग्रह मारी।।

जाइ सुराज सुदेस सुखारी।होहिं भरत गति तेहि अनुहारी।।

राम बास बन संपति भ्राजा।सुखी प्रजा जनु पाइ सुराजा।।

सचिव बिरागु बिबेकु नरेसू।बिपिन सुहावन पावन देसू।।

भट जम नियम सैल रजधानी।सांति सुमति सुचि सुंदर रानी।।

सकल अंग संपन्न सुराऊ।राम चरन आश्रित चित चाऊ।।

sevaka bacana satya saba jāne |āśrama nikaṭa jāi niarāne ||

bharata dīkha bana saila samājū |mudita chudhita janu pāi sunājū ||

īti bhīti janu prajā dukhārī |tribidha tāpa pīṛita graha mārī ||

jāi surāja sudesa sukhārī |hohiṁ bharata gati tehi anuhārī ||

rāma bāsa bana saṁpati bhrājā |sukhī prajā janu pāi surājā ||

saciva birāgu bibeku naresū |bipina suhāvana pāvana desū ||

bhaṭa jama niyama saila rajadhānī |sāṁti sumati suci suṁdara rānī ||

sakala aṁga saṁpanna surāū |rāma carana āśrita cita cāū ||

भरताला आपल्या सेवकाचे सर्व शब्द सत्य माहीत झाले, आणि ते पुढे जाऊन आश्रमाजवळ आले. भरताने वन आणि पर्वतांचा समाज पाहिला, आणि आनंदित झाले, जसा भुकेला माणूस उत्तम भोजन मिळाल्यावर आनंदित होतो. जसे भीती आणि संकटांनी पीडित प्रजा, त्रिविध तापांनी त्रस्त, दुष्ट ग्रह आणि रोगांनी ग्रस्त, सुराज्य आणि सुदेशात जाऊन सुखी होतात, तसेच भरताची गति म्हणजे मनाची अवस्था होती. ज्या वनात राम वास्तव्य करत होते, ते संपत्तीने तेजस्वी होते, जसे सुखी प्रजा सुराजाला मिळाल्यावर होतात. वैराग्य आणि विवेक हे सचिव होते, आणि सुहावने पवित्र वन हा देश होता. यम आणि नियम हे सैनिक होते, पर्वत ही राजधानी होती, आणि शांती व सुमती या निर्मळ सुंदर राणी होत्या. तो राजा सर्व अंगांनी संपन्न होता, आणि राम चरणांचे आश्रय घेतलेले त्याचे चित्त आनंदाने पूर्ण होते.

दोहा 235

जीति मोह महिपालु दल सहित बिबेक भुआलु।करत अकंटक राजु पुरँ सुख संपदा सुकालु।।⁠235।।

jīti moha mahipālu dala sahita bibeka bhuālu |karata akaṁṭaka rāju purã sukha saṁpadā sukālu ||⁠235||

मोह राजाला त्याच्या सैन्यासह जिंकून, विवेक राजा अडथळ्याविना नगरात राज्य करतो, आणि त्या नगरात सुख, संपत्ती आणि सुकाळ आहे.

चौपाई 236.1-4

बन प्रदेस मुनि बास घनेरे।जनु पुर नगर गाउँ गन खेरे।।

बिपुल बिचित्र बिहग मृग नाना।प्रजा समाजु न जाइ बखाना।।

खगहा करि हरि बाघ बराहा।देखि महिष बृष साजु सराहा।।

बयरु बिहाइ चरहिं एक संगा।जहँ तहँ मनहुँ सेन चतुरंगा।।

झरना झरहिं मत्त गज गाजहिं।मनहुँ निसान बिबिधि बिधि बाजहिं।।

चक चकोर चातक सुक पिक गन।कूजत मंजु मराल मुदित मन।।

अलिगन गावत नाचत मोरा।जनु सुराज मंगल चहु ओरा।।

बेलि बिटप तृन सफल सफूला।सब समाजु मुद मंगल मूला।।

bana pradesa muni bāsa ghanere |janu pura nagara gāũ gana khere ||

bipula bicitra bihaga mṛga nānā |prajā samāju na jāi bakhānā ||

khagahā kari hari bāgha barāhā |dekhi mahiṣa bṛṣa sāju sarāhā ||

bayaru bihāi carahiṁ eka saṁgā |jahã tahã manahũ sena caturaṁgā ||

jharanā jharahiṁ matta gaja gājahiṁ |manahũ nisāna bibidhi bidhi bājahiṁ ||

caka cakora cātaka suka pika gana |kūjata maṁju marāla mudita mana ||

aligana gāvata nācata morā |janu surāja maṁgala cahu orā ||

beli biṭapa tṛna saphala saphūlā |saba samāju muda maṁgala mūlā ||

वनप्रदेशात ऋषींचे अनेक वास्तव्य होते, जणू पुर, नगर, गावे आणि वस्त्या असतील। असंख्य विचित्र आणि नानाविध पक्षी व प्राणी प्रजेसमान होते, त्या समाजाची विशालता वर्णन करता येत नाही। गेंडे, हत्ती, सिंह, वाघ, वराह, म्हशी आणि बैल, त्यांना पाहून त्या रचनेचे सौंदर्य गौरवले जात असे। वैर विसरून ते एकत्र चरत, जणू इथे-तिथे चतुरंग सेना उभी असावी। धबधबे वाहत आणि नशेत असलेले हत्ती चिंखाळत, जणू नाना प्रकारचे नगारे वाजत असतील। चकवा, चकोर, चातक, पोपट आणि कोकिळांचे झुंड मधुर कूज करत आणि राजहंस मनात हर्षित होते। भुंगे गात आणि मोर नाचत, जणू चांगल्या राजाच्या राज्यात चारी बाजूंनी मंगल चालू असावे। वेली, वृक्ष आणि गवत फळांनी आणि फुलांनी भरलेले, हा संपूर्ण समाज आनंद आणि मंगळाचे मूळ होता।

दोहा 236

राम सैल सोभा निरखि भरत हृदयँ अति पेमु।तापस तप फलु पाइ जिमि सुखी सिरानें नेमु।।⁠236।।

rāma saila sobhā nirakhi bharata hṛdayã ati pemu |tāpasa tapa phalu pāi jimi sukhī sirāneṁ nemu ||⁠236||

राम रूपी पर्वताचे सौंदर्य पाहून भरताच्या हृदयात अतीव प्रेम उमलले, ज्याप्रमाणे तपस्वीला तपाचे फळ मिळाल्यावर व्रत पूर्ण झाल्याने सुखी होतो।

चौपाई 237.1-4

तब केवट ऊँचें चढ़ि धाई।कहेउ भरत सन भुजा उठाई।।

नाथ देखिअहिं बिटप बिसाला।पाकरि जंबु रसाल तमाला।।

जिन्ह तरुबरन्ह मध्य बटु सोहा।मंजु बिसाल देखि मनु मोहा।।

नील सघन पल्ल्व फल लाला।अबिरल छाहँ सुखद सब काला।।

मानहुँ तिमिर अरुनमय रासी।बिरची बिधि सँकेलि सुषमा सी।।

ए तरु सरित समीप गोसाँई।रघुबर परनकुटी जहँ छाई।।

तुलसी तरुबर बिबिध सुहाए।कहुँ कहुँ सियँ कहुँ लखन लगाए।।

बट छायाँ बेदिका बनाई।सियँ निज पानि सरोज सुहाई।।

taba kevaṭa ū̃ceṁ caṛhi dhāī |kaheu bharata sana bhujā uṭhāī ||

nātha dekhiahiṁ biṭapa bisālā |pākari jaṁbu rasāla tamālā ||

jinha tarubaranha madhya baṭu sohā |maṁju bisāla dekhi manu mohā ||

nīla saghana pallva phala lālā |abirala chāhã sukhada saba kālā ||

mānahũ timira arunamaya rāsī |biracī bidhi sãkeli suṣamā sī ||

e taru sarita samīpa gosā̃ī |raghubara paranakuṭī jahã chāī ||

tulasī tarubara bibidha suhāe |kahũ kahũ siyã kahũ lakhana lagāe ||

baṭa chāyā̃ bedikā banāī |siyã nija pāni saroja suhāī ||

तेव्हा केवट उंच जागी चढून धावला, आणि हात उंचावून भरताला म्हणाला। "नाथ, ती मोठी झाडे पहा: पाकर, जांभूळ, आंबा आणि तमाल।" "त्या उत्तम झाडांच्या मध्ये एक वड सुशोभित आहे, सुंदर आणि विशाल, पाहून मन मोहित होते।" "तिची घनदाट पाने निळी आणि फळे लाल आहेत, आणि तिची अखंड सावली सर्व काळ सुख देते।" "जणू अंधार आणि लालिमेचा संच, जसे ब्रह्माने सर्व सौंदर्य एकत्र करून निर्माण केले असेल।" "ही झाडे, स्वामी, नदीच्या जवळ आहेत, जिथे रघुवराने पानांची कुटी बनवली आहे।" "तिथे अनेक सुंदर तुळशीचे रोप आहेत, कुठे सीतेने आणि कुठे लक्ष्मणाने लावले आहेत।" "वडाच्या सावलीत सीतेने स्वतःच्या कमळाच्या हातांनी सुंदर वेदी बनवली आहे."

दोहा 237

जहाँ बैठि मुनिगन सहित नित सिय रामु सुजान।सुनहिं कथा इतिहास सब आगम निगम पुरान।।⁠237।।

jahā̃ baiṭhi munigana sahita nita siya rāmu sujāna |sunahiṁ kathā itihāsa saba āgama nigama purāna ||⁠237||

जेथे सीता आणि सुजाण राम ऋषींसह बसून दररोज कथा, इतिहास, सर्व आगम, निगम आणि पुराणे ऐकतात.

चौपाई 238.1-4

सखा बचन सुनि बिटप निहारी।उमगे भरत बिलोचन बारी।।

करत प्रनाम चले दोउ भाई।कहत प्रीति सारद सकुचाई।।

हरषहिं निरखि राम पद अंका।मानहुँ पारसु पायउ रंका।।

रज सिर धरि हियँ नयनन्हि लावहिं।रघुबर मिलन सरिस सुख पावहिं।।

देखि भरत गति अकथ अतीवा।प्रेम मगन मृग खग जड़ जीवा।।

सखहि सनेह बिबस मग भूला।कहि सुपंथ सुर बरषहिं फूला।।

निरखि सिद्ध साधक अनुरागे।सहज सनेहु सराहन लागे।।

होत न भूतल भाउ भरत को।अचर सचर चर अचर करत को।।

sakhā bacana suni biṭapa nihārī |umage bharata bilocana bārī ||

karata pranāma cale dou bhāī |kahata prīti sārada sakucāī ||

haraṣahiṁ nirakhi rāma pada aṁkā |mānahũ pārasu pāyau raṁkā ||

raja sira dhari hiyã nayananhi lāvahiṁ |raghubara milana sarisa sukha pāvahiṁ ||

dekhi bharata gati akatha atīvā |prema magana mṛga khaga jaṛa jīvā ||

sakhahi saneha bibasa maga bhūlā |kahi supaṁtha sura baraṣahiṁ phūlā ||

nirakhi siddha sādhaka anurāge |sahaja sanehu sarāhana lāge ||

hota na bhūtala bhāu bharata ko |acara sacara cara acara karata ko ||

मित्राचे शब्द ऐकून आणि झाडाकडे पाहून भरताच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले. दोन्ही भाऊ नमस्कार करत चालले; त्यांच्या प्रेमाचे वर्णन करताना सरस्वतीही संकोच पावते. रामाच्या पादुकांची चिन्हे पाहून ते आनंदित झाले, जसे कोणी दरिद्रीला पारस मिळाला. धूळ डोक्यावर धारण करून हृदयाला आणि डोळ्यांना लावून त्यांना रघुवराशी मिलनासारखे सुख मिळाले. भरताची अवस्था पाहून, जी अत्यंत अवर्णनीय होती, प्रेमात मग्न झाले हरिण, पक्षी, जड आणि चेतन प्राणी. मित्र प्रेमाच्या वशीभूत होऊन मार्ग चुकला; देवांनी योग्य मार्ग दाखवला आणि फुले उधळली. त्यांना पाहून सिद्ध आणि साधक भक्तीने भरून गेले आणि त्यांच्या सहज प्रेमाची स्तुती करू लागले. पृथ्वीवर भरतासारखा भाव नसता, तर अचराला सचर आणि सचराला अचर करणारा कोण असता?

दोहा 238

पेम अमिअ मंदरु बिरहु भरतु पयोधि गँभीर।मथि प्रगटेउ सुर साधु हित कृपासिंधु रघुबीर।।⁠238।।

pema amia maṁdaru birahu bharatu payodhi gãbhīra |mathi pragaṭeu sura sādhu hita kṛpāsiṁdhu raghubīra ||⁠238||

प्रेम हे अमृत होते, विरह हा मंदर पर्वत होता, आणि भरत हा गंभीर सागर होता. त्या सागराला मथून कृपासिंधु रघुबीरांनी देव आणि साधूंच्या हितासाठी अमृत प्रकट केले.

चौपाई 239.1-4

सखा समेत मनोहर जोटा।लखेउ न लखन सघन बन ओटा।।

भरत दीख प्रभु आश्रमु पावन।सकल सुमंगल सदनु सुहावन।।

करत प्रबेस मिटे दुख दावा।जनु जोगीं परमारथु पावा।।

देखे भरत लखन प्रभु आगे।पूँछे बचन कहत अनुरागे।।

सीस जटा कटि मुनि पट बाँधें।तून कसें कर सरु धनु काँधें।।

बेदी पर मुनि साधु समाजू।सीय सहित राजत रघुराजू।।

बलकल बसन जटिल तनु स्यामा।जनु मुनि बेष कीन्ह रति कामा।।

कर कमलनि धनु सायकु फेरत।जिय की जरनि हरत हँसि हेरत।।

sakhā sameta manohara joṭā |lakheu na lakhana saghana bana oṭā ||

bharata dīkha prabhu āśramu pāvana |sakala sumaṁgala sadanu suhāvana ||

karata prabesa miṭe dukha dāvā |janu jogīṁ paramārathu pāvā ||

dekhe bharata lakhana prabhu āge |pū̃che bacana kahata anurāge ||

sīsa jaṭā kaṭi muni paṭa bā̃dheṁ |tūna kaseṁ kara saru dhanu kā̃dheṁ ||

bedī para muni sādhu samājū |sīya sahita rājata raghurājū ||

balakala basana jaṭila tanu syāmā |janu muni beṣa kīnha rati kāmā ||

kara kamalani dhanu sāyaku pherata |jiya kī jarani harata hãsi herata ||

सखासह मनोहर जोडी लक्ष्मणाला दिसली नाही, कारण घनदाट वनाचा पडदा होता. भरताने प्रभूचा पवित्र आश्रम पाहिला, सर्व मंगलांचे सुहावने घर. प्रवेश करताच त्याच्या दुःखांची ज्वाळा विझली, जसे योगांना परमार्थ प्राप्त झाल्यावर. भरताने लक्ष्मणाला प्रभूच्या पुढे पाहिले, ते त्यांच्या प्रश्नांची उत्तरे देत आणि प्रेमाने बोलत होते. डोक्यावर जटा, कमरेला मुनींचे वस्त्र बांधले, तूण घट्ट, हातात बाण, आणि खांद्यावर धनुष्य. वेदीवर मुनि आणि साधूंच्या सभेत, सीतेसह रघुराज शोभत होते. बलकल वस्त्र घातले, जटाजूट आणि श्याम शरीर घेते, ते जणू रति आणि कामदेवाने मुनीचा वेष धारण केला. कमळासारख्या हातांत धनुष्य-बाण फिरवत, हसत हसत पाहून त्यांनी हृदयाची जळजळ घालवली.

दोहा 239

लसत मंजु मुनि मंडली मध्य सीय रघुचंदु।ग्यान सभाँ जनु तनु धरे भगति सच्चिदानंदु।।⁠239।।

lasata maṁju muni maṁḍalī madhya sīya raghucaṁdu |gyāna sabhā̃ janu tanu dhare bhagati saccidānaṁdu ||⁠239||

सुंदर मुनी मंडळीच्या मध्यभागी सीता आणि रघुकुलचंद्र राम शोभून दिसत आहेत, जणू ज्ञानाच्या सभेत भक्ती आणि सच्चिदानंदाने शरीर धारण केले आहे.

Inside Prakarana 24

Bhakti highlights

मुख्य शिक्षा यह है कि भक्ति में ‘उर्जा’ का शुद्धीकरण होता है—लक्ष्मण का क्रोध राम-आज्ञा के अधीन आते ही दास्य-भाव बन जाता है। देववाणी बताती है कि बल/पराक्रम का मूल्य नीति-विवेक से बंधने पर ही है; अन्यथा राजमद और आवेग साधक को गिरा सकते हैं। भरत का आदर्श दिखाता है कि सच्चा भक्त सत्ता, प्रतिष्ठा और अधिकार के आकर्षण से अछूता रह सकता है—अनासक्ति ही त्याग-धर्म की रीढ़ है। आश्रम का ‘सुराज’ रूपक साधक को सिखाता है कि अंतःकरण का राज्य नियम-यम, शांति-सुमति और रामचरण-आश्रय से चलता है। ‘ज्ञानसभा’ में सीता-राम का सच्चिदानंद-प्रतिरूप यह संकेत देता है कि अंतिम लक्ष्य बाह्य न्याय नहीं, भीतर की शांति, प्रेम और समर्पण में प्रभु की सजीव उपस्थिति है।

Compositional abstract

इस खंड-खंडित पाठ-खंड (दोहा 230–239 के आसपास) में ‘वीर-रस’ का उफान (लक्ष्मण का रण-उद्यम) तुरंत ‘शांत-रस’ और ‘दास्य/भ्रातृ-प्रेम’ में रूपांतरित होता है। देववाणी (आकाशवाणी) लक्ष्मण-बल की प्रशंसा करते हुए भी नीति-विवेक का संकेत देती है—अनुचित-उचित का विचार, सहसा कर्म का पश्चात्ताप, और राजमद की सर्वाधिक कठिनता। राम का उत्तर भरत के राजमद-असम्भवत्व को अतिशयोक्ति-अलंकारों से स्थिर करता है (मच्छर का मेरु उड़ाना, कांजी से क्षीरसिंधु का नाश)। फिर दृश्य-रचना में आश्रम-प्रदेश ‘सुराज’ का रूपक बनता है—नियम-जम, शांति-सुमति, और रामचरण-आश्रय वाला चित्त। अंततः ‘ज्ञानसभा’ का बिंब उभरता है: मुनिमंडली के मध्य सीता-राम ‘भक्ति सच्चिदानंद’ का साकार-प्रतिरूप। इस प्रकार काण्ड का यह भाग साधक को क्रोध-ऊर्जा से विवेक, और विवेक से प्रेम-समर्पण तक चढ़ाता है।

The emotional arc

आरंभ में ‘वीर-रस’ का तीव्र उभार—लक्ष्मण का उठ खड़ा होना, हाथ जोड़कर आज्ञा माँगना, और भीतर सोया रण-उद्यम जाग पड़ना। तत्क्षण यह उर्जा ‘मर्यादा’ के स्पर्श से संयमित होकर ‘शांत-रस’ की ओर मुड़ती है—आकाशवाणी प्रशंसा करते हुए भी नीति-विवेक का संकेत देती है, जिससे आवेग में ‘विचार’ प्रवेश करता है। फिर ‘दास्य-भाव/भ्रातृ-प्रेम’ प्रबल होता है—राम का वचन-प्रधान अनुशासन लक्ष्मण के रोष को सेवा-धर्म में ढाल देता है। मध्य में ‘नीति-रस’ और ‘वैराग्य’ का स्वर—राजमद की कठिनता, अनुचित-उचित का विवेक, और सहसा कर्म के पश्चात्ताप की संभावना। अंत में ‘अद्भुत + शांत + भक्ति-रस’ का स्थायी भाव—आश्रम-प्रदेश का सुराज-रूपक, मुनिमंडली की ज्ञानसभा, और सीता-राम का सच्चिदानंद-स्वरूप; क्रोध-ऊर्जा का परिष्कार होकर प्रेम-समर्पण में प्रतिष्ठित होना।

The dialogue

  • Ghatउत्तर घाट (भक्ति-रस की परिपक्वता; चरित्र-आदर्श द्वारा वैराग्य और मर्यादा का स्थापन)

Bhakti in this prakarana

मुख्यतः दास्य-भक्ति (भरत का सेवकभाव), साथ में भ्रातृ-प्रेमजन्य वात्सल्य/सख्य-छाया; लक्ष्मण में वीर-रस भक्ति-रक्षा के रूप में (रक्षक-सेवक भाव)।

Nirguna and saguna

देववाणी ‘प्रताप-प्रभाउ’ को अज्ञेय कहकर निर्गुण-अतीतता का संकेत देती है, पर वही प्रभु आश्रम में ‘सीय सहित’ मुनिबेषधारी सगुण-करुणा रूप में प्रत्यक्ष हैं। राम-चरित्र में ‘अचिन्त्य’ (निर्गुण-सत्ता) और ‘दर्शनयोग्य’ (सगुण-लीला) एक साथ चलते हैं: भरत-गुण का निर्णय भी अंततः ‘प्रभु-कृपा’ से प्रकाशित है—अर्थात् तत्त्व-ज्ञान का निष्कर्ष प्रेम-आश्रय में।

The Puranic parallel

वाल्मीकि अयोध्याकाण्ड: चित्रकूट-गमन, भरत का राम-आश्रम की ओर प्रस्थान, और भरत-राम मिलन की भूमिका (समांतर प्रसंग: Bharata’s journey to Chitrakuta; Lakshmana’s indignation; divine pacification motifs).

Awadhi idioms

उठि कर जोरि रजायसु मागा, सोवहुँ समर सेज, कबहुँ कि काँजी सीकरनि छीरसिंधु बिनसाइ, गोपद जल, मसक फूँक मकु मेरु उड़ाई, सगुन खीरु अवगुन जलु, पेम पयोधि मगन, जल प्रबाहँ जल अलि गति जैसी, जनु जोगीं परमारथु पावा

Metaphors

  • राजमद = सर्वाधिक कठिन विकार
  • काँजी की सीकर बनाम क्षीरसिंधु (असंभव तुलना द्वारा भरत-निर्ममता)
  • मसक-फूँक से मेरु उड़ाना (असंभवता)
  • सगुन खीर/अवगुन जल (गुण-दोष विवेक)
  • आश्रम-प्रदेश = सुराज/आदर्श-राज्य (राजनीति का आध्यात्मिकीकरण)
  • ज्ञानसभा में भक्ति का साकार रूप (सीय-राम = सच्चिदानंद-भक्ति)

Meter

230–239; 10 चौपाइयाँ; सोरठा (दोहा/सोरठा शीर्षक-परंपरा अनुसार)

Verses in this prakarana

दोहा 230 से दोहा 239 (मध्यवर्ती चौपाइयों सहित)

Frequently Asked Questions

परंपरागत मान्यता में भरत-चरित्र और राजमद-निवारण वाले प्रसंग का पाठ क्रोध, अहं, और भ्रातृ-कलह के संस्कारों को शांत करता है; सेवकभाव, विनय, और ‘मर्यादा’ की बुद्धि दृढ़ होती है—विशेषतः घर-परिवार/सत्ता-संबंधी विवादों में मन को धर्म-मार्ग पर स्थिर करने वाला माना जाता है।

सामान्य मानस-पारायण परंपरा में रामनाम-सम्पुट (जैसे ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’) या ‘राम’ नाम का जप-सम्पुट जोड़ा जाता है; भरत-प्रसंग में कुछ परंपराएँ ‘भरत चरित करहु बिसेसा’ (मानस-भाव-सम्पुट) रूप से भी स्मरण कराती हैं, पर निश्चित एकरूप ‘अनिवार्य’ सम्पुट सम्प्रदायानुसार बदलता है।

Ask anything about Prakarana 24 of the Ramcharitmanas

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play