त्याग-धर्म का सोपान: राजसत्ता, कुलधर्म, और व्यक्तिगत अहं (राजमद) के बीच विवेक का उदय। इस काण्ड में ‘घर’ (अयोध्या) बाह्य-स्थान नहीं, अंतःकरण का राज्य है—जहाँ राम-आज्ञा के सामने वासनात्मक प्रतिरोध (लक्ष्मण का रोष) भी शुद्ध होकर मर्यादा-भक्ति में ढलता है, और भरत-चरित्र ‘अनासक्ति’ का आदर्श बनकर मुक्ति-सीढ़ी का दृढ़ पायदान होता है।
अस्मिन् खण्डितपाठखण्डे (दोहा २३०–२३९ परितः) लक्ष्मणस्य रणोद्यमेन वीररसस्य उच्छ्वासः क्षणेनैव शान्तरसे दास्यभ्रातृप्रेमरसे च रूपान्तरं गच्छति। आकाशवाणी लक्ष्मणबलं प्रशंसन्ती अपि नीतिविवेकस्य संकेतं ददाति—उचितानुचितविचारः, सहसा कर्मणः पश्चात्तापः, राजमदस्य च अतिदुर्जयता। रामस्य उत्तरं भरतस्य राजमदासम्भवत्वं अतिशयोक्त्यलंकारैः स्थिरीकरोति (मशकस्य मेरुमुत्पाटयितुं, काञ्जिकेन क्षीरसिन्धुं नाशयितुं च अशक्यता)। ततः दृश्यरचनायामाश्रमप्रदेशः ‘सुराज्य’रूपकं भवति—नियमयमः, शान्तिसुमतिः, रामचरणाश्रययुक्तं चित्तम्। अन्ते ‘ज्ञानसभा’बिम्बं प्रादुर्भवति: मुनिमण्डल्यां मध्ये सीतारामौ ‘भक्तिसच्चिदानन्द’स्य साकारप्रतिरूपौ। एवं काण्डस्य अयं भागः साधकं क्रोधशक्तेः विवेकं, विवेकात् प्रेमसमर्पणं च आरोहयति।
लक्ष्मण का भरत-सेना पर आक्रमण का संकल्प; देववाणी द्वारा संयमन; राम द्वारा भरत-गुण-प्रतिष्ठा; भरत का आश्रम-मार्ग-गमन; प्रकृति का सुराज-रूपक; केवट/निषाद-संकेत से आश्रम-परिचय; भरत का प्रेम-विह्वल होकर राम-आश्रम में प्रवेश और मुनिमंडली-मध्य सीता-राम का दर्शन।
चौपाई 230.1-4
उठि कर जोरि रजायसु मागा।मनहुँ बीर रस सोवत जागा।।
बाँधि जटा सिर कसि कटि भाथा।साजि सरासनु सायकु हाथा।।
आजु राम सेवक जसु लेऊँ।भरतहि समर सिखावन देऊँ।।
राम निरादर कर फलु पाई।सोवहुँ समर सेज दोउ भाई।।
आइ बना भल सकल समाजू।प्रगट करउँ रिस पाछिल आजू।।
जिमि करि निकर दलइ मृगराजू।लेइ लपेटि लवा जिमि बाजू।।
तैसेहिं भरतहि सेन समेता।सानुज निदरि निपातउँ खेता।।
जौं सहाय कर संकरु आई।तौ मारउँ रन राम दोहाई।।
uṭhi kara jori rajāyasu māgā |manahũ bīra rasa sovata jāgā ||
bā̃dhi jaṭā sira kasi kaṭi bhāthā |sāji sarāsanu sāyaku hāthā ||
āju rāma sevaka jasu leū̃ |bharatahi samara sikhāvana deū̃ ||
rāma nirādara kara phalu pāī |sovahũ samara seja dou bhāī ||
āi banā bhala sakala samājū |pragaṭa karaũ risa pāchila ājū ||
jimi kari nikara dalai mṛgarājū |lei lapeṭi lavā jimi bājū ||
taisehiṁ bharatahi sena sametā |sānuja nidari nipātaũ khetā ||
jauṁ sahāya kara saṁkaru āī |tau māraũ rana rāma dohāī ||
हस्तौ संयम्य उत्थाय सः आज्ञां याचितवान्, यथा वीररसः सुप्तः सन् जागृतः। शिरसि जटाः आबध्य, कट्यां तूणीं कृत्वा, धनुः सज्यं कृत्वा हस्ते शरमादत्तः। "अद्य रामसेवकस्य यशः लभे, भरताय युद्धशिक्षां ददामि। रामस्य अनादरं कृत्वा फलं प्राप्य, उभौ भ्रातरौ युद्धशय्यायां शेयाताम्। सकलसमाजः समागतः, भद्रम्; अद्य पूर्वकोपं प्रकटयामि। यथा सिंहः गणं विदारयति, यथा वा श्येनः लवकं गृहीत्वा नयति, तथैव भरतं सेनया अनुजेन सह अवज्ञया रणक्षेते पातयामि। यदि शङ्करः अपि साहाय्याय आगच्छेत्, तर्हि रामस्य शपथं कृत्वा रणे तम् अपि हन्मि।"
दोहा 230
अति सरोष माखे लखनु लखि सुनि सपथ प्रवान।सभय लोक सब लोकपति चाहत भभरि भगान।।230।।
ati saroṣa mākhe lakhanu lakhi suni sapatha pravāna |sabhaya loka saba lokapati cāhata bhabhari bhagāna ||230||
लक्ष्मणः अतिसरोषेण आपूरितः अभवत्। सर्वे लोकाः सर्वे च लोकपालाः तम् दृष्ट्वा तस्य च प्रतिज्ञां श्रुत्वा भीतिः सम्भ्रान्ताः च सन्तः पलायितुम् इच्छन्ति स्म।
चौपाई 231.1-4
जगु भय मगन गगन भइ बानी।लखन बाहुबलु बिपुल बखानी।।
तात प्रताप प्रभाउ तुम्हारा।को कहि सकइ को जाननिहारा।।
अनुचित उचित काजु किछु होऊ।समुझि करिअ भल कह सबु कोऊ।।
सहसा करि पाछैं पछिताहीं।कहहिं बेद बुध ते बुध नाहीं।।
सुनि सुर बचन लखन सकुचाने।राम सीयँ सादर सनमाने।।
कही तात तुम्ह नीति सुहाई।सब तें कठिन राजमदु भाई।।
जो अचवँत नृप मातहिं तेई।नाहिन साधुसभा जेहिं सेई।।
सुनहु लखन भल भरत सरीसा।बिधि प्रपंच महँ सुना न दीसा।।
jagu bhaya magana gagana bhai bānī |lakhana bāhubalu bipula bakhānī ||
tāta pratāpa prabhāu tumhārā |ko kahi sakai ko jānanihārā ||
anucita ucita kāju kichu hoū |samujhi karia bhala kaha sabu koū ||
sahasā kari pāchaiṁ pachitāhīṁ |kahahiṁ beda budha te budha nāhīṁ ||
suni sura bacana lakhana sakucāne |rāma sīyã sādara sanamāne ||
kahī tāta tumha nīti suhāī |saba teṁ kaṭhina rājamadu bhāī ||
jo acavãta nṛpa mātahiṁ teī |nāhina sādhusabhā jehiṁ seī ||
sunahu lakhana bhala bharata sarīsā |bidhi prapaṁca mahã sunā na dīsā ||
जगत् भयेन मग्नम् अभवत्, आकाशाच्च वाणी अभवत्, या लक्ष्मणस्य बाहुबलस्य विपुलं वर्णनम् अकरोत्। हे पुत्र, तव प्रतापं प्रभावं च कः वक्तुं शक्नोति, कः ज्ञातुं शक्नोति? यत् किञ्चित् कर्म अनुचितम् उचितं वा भवेत्, तत् सम्यक् मत्वा कर्तव्यम्, इति सर्वे वदन्ति। ये असावधानेन कृत्वा पश्चात् अनुतप्तिं कुर्वन्ति, तेषाम् वेदाः बुद्धिमन्तः बुद्धिमन्तः न इति वदन्ति। देवस्य वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणः लज्जितः अभवत्, रामसीते च तम् सादरं सम्मानितवन्तौ। हे भ्रातः, त्वम् उचितनीतिं वदितवान्, परम् भ्रातः, सर्वेभ्यः कठिनतमः राजमदः। ये राजानः साधुसभां न गच्छन्ति, ते तत् पीत्वा एव मूढाः भवन्ति। शृणु लक्ष्मण, ब्रह्मणः सृष्टौ भरतसमः कश्चित् न श्रुतः, न दृष्टः।
दोहा 231
भरतहि होइ न राजमदु बिधि हरि हर पद पाइ।कबहुँ कि काँजी सीकरनि छीरसिंधु बिनसाइ।।231।।
bharatahi hoi na rājamadu bidhi hari hara pada pāi |kabahũ ki kā̃jī sīkarani chīrasiṁdhu binasāi ||231||
भरते ब्रह्मणः विष्णोः शिवस्य वा पदं प्राप्ते सति अपि राज्याभिमानः न भवेत्। क्वचित् क्षीरसिन्धोः आमिलकबिन्दुभिः विनाशः सम्भवति किम्?
चौपाई 232.1-4
तिमिरु तरुन तरनिहि मकु गिलई।गगनु मगन मकु मेघहिं मिलई।।
गोपद जल बूड़हिं घटजोनी।सहज छमा बरु छाड़ै छोनी।।
मसक फूँक मकु मेरु उड़ाई।होइ न नृपमदु भरतहि भाई।।
लखन तुम्हार सपथ पितु आना।सुचि सुबंधु नहिं भरत समाना।।
सगुन खीरु अवगुन जलु ताता।मिलइ रचइ परपंचु बिधाता।।
भरतु हंस रबिबंस तड़ागा।जनमि कीन्ह गुन दोष बिभागा।।
गहि गुन पय तजि अवगुन बारी।निज जस जगत कीन्हि उजिआरी।।
कहत भरत गुन सीलु सुभाऊ।पेम पयोधि मगन रघुराऊ।।
timiru taruna taranihi maku gilaī |gaganu magana maku meghahiṁ milaī ||
gopada jala būṛahiṁ ghaṭajonī |sahaja chamā baru chāṛai chonī ||
masaka phū̃ka maku meru uṛāī |hoi na nṛpamadu bharatahi bhāī ||
lakhana tumhāra sapatha pitu ānā |suci subaṁdhu nahiṁ bharata samānā ||
saguna khīru avaguna jalu tātā |milai racai parapaṁcu bidhātā ||
bharatu haṁsa rabibaṁsa taṛāgā |janami kīnha guna doṣa bibhāgā ||
gahi guna paya taji avaguna bārī |nija jasa jagata kīnhi ujiārī ||
kahata bharata guna sīlu subhāū |pema payodhi magana raghurāū ||
अन्धकारः बालसूर्यमपि सम्भवति निगीर्णुं, गगनञ्च मेघैः सह मग्नं सम्भवति सम्मिलितुम्। घटजन्मा अगस्त्यः गोपदजले सम्भवति निमज्जितुम्, पृथ्वी च स्वाभाविकां क्षमामपि सम्भवति त्यक्तुम्। मशकस्य वातेन मेरुः पर्वतः सम्भवति उड्डीयितुम्, परञ्च भरते भ्रातः राजगर्वः नोत्पद्यते। लक्ष्मण, तव प्रतिज्ञया पितृचापि शपथेन: भरतसमानः पवित्रः सद्बन्धुः नास्ति। गुणः पयः, अवगुणः जलम्, भ्रातः; विधाता उभौ मिश्रीकृत्य प्रपञ्चं सृजति। भरतः सूर्यवंशनामकसरोवरस्य हंसः; जन्मनैव गुणदोषयोः विभागमकरोत्। गुणपयमादाय अवगुणजलं त्यक्त्वा, स्वकीनयशसा जगत् आलोकितवान्। भरतस्य गुणान् शीलञ्च स्वभावञ्च कथयतः रघूणां राजः प्रेमसागरे मग्नः अभवत्।
दोहा 232
सुनि रघुबर बानी बिबुध देखि भरत पर हेतु।सकल सराहत राम सो प्रभु को कृपानिकेतु।।232।।
suni raghubara bānī bibudha dekhi bharata para hetu |sakala sarāhata rāma so prabhu ko kṛpāniketu ||232||
रघुवरस्य रामस्य वाचः श्रुत्वा भरते च प्रेम दृष्ट्वा सर्वे देवाः तं प्रभुं रामं कृपायाः निकेतुं स्तुवन्ति।
चौपाई 233.1-4
जौं न होत जग जनम भरत को।सकल धरम धुर धरनि धरत को।।
कबि कुल अगम भरत गुन गाथा।को जानइ तुम्ह बिनु रघुनाथा।।
लखन राम सियँ सुनि सुर बानी।अति सुखु लहेउ न जाइ बखानी।।
इहाँ भरतु सब सहित सहाए।मंदाकिनीं पुनीत नहाए।।
सरित समीप राखि सब लोगा।मागि मातु गुर सचिव नियोगा।।
चले भरतु जहँ सिय रघुराई।साथ निषादनाथु लघु भाई।।
समुझि मातु करतब सकुचाहीं।करत कुतरक कोटि मन माहीं।।
रामु लखनु सिय सुनि मम नाऊँ।उठि जनि अनत जाहिं तजि ठाऊँ।।
jauṁ na hota jaga janama bharata ko |sakala dharama dhura dharani dharata ko ||
kabi kula agama bharata guna gāthā |ko jānai tumha binu raghunāthā ||
lakhana rāma siyã suni sura bānī |ati sukhu laheu na jāi bakhānī ||
ihā̃ bharatu saba sahita sahāe |maṁdākinīṁ punīta nahāe ||
sarita samīpa rākhi saba logā |māgi mātu gura saciva niyogā ||
cale bharatu jahã siya raghurāī |sātha niṣādanāthu laghu bhāī ||
samujhi mātu karataba sakucāhīṁ |karata kutaraka koṭi mana māhīṁ ||
rāmu lakhanu siya suni mama nāū̃ |uṭhi jani anata jāhiṁ taji ṭhāū̃ ||
यदि भरतस्य जगति जन्म न भवेत्, कः धरण्यां सर्वधर्मस्य भारं वहेत्? भरतगुणकथा कविकुलस्यापि अगम्या; हे रघुनाथ, त्वत् विना कः जानीयात्? लक्ष्मणः रामः सीता च देववाणीं श्रुत्वा अनिर्वचनीयं परमानन्दम् अलभन्त। अत्र भरतः सर्वसैन्येन सह पवित्रायां मन्दाकिन्यां स्नानम् अकरोत्। सर्वजनान् नदीसमीपे स्थापयित्वा मातृभ्यः गुरुमन्त्रिभ्यश्च आज्ञां गृहीत्वा, भरतः तत्र अगच्छत् यत्र सीता रघुपतिश्च आस्ताम्, निषादनाथेन अनुजेन च सह। मातुः कृत्यं स्मरन् सः लज्जया पूर्णः अभवत्, मनसि कोटिशः कुतर्कान् उत्थापयन्। मम नाम श्रुत्वा रामलक्ष्मणसीताः उत्थाय इमं स्थानं त्यक्त्वा अन्यत्र गच्छेयुः इति।
दोहा 233
मातु मते महुँ मानि मोहि जो कछु करहिं सो थोर।अघ अवगुन छमि आदरहिं समुझि आपनी ओर।।233।।
mātu mate mahũ māni mohi jo kachu karahiṁ so thora |agha avaguna chami ādarahiṁ samujhi āpanī ora ||233||
मातुः कूटनीतौ मां सहभागिनं मत्वा यद्भवेत् तदल्पमेव। अथवा स्वकीयं सौशील्यं विचिन्त्य मम पापान्यवगुणानि च क्षम्य आदरेण मां स्वीकुर्युः।
चौपाई 234.1-4
जौं परिहरहिं मलिन मनु जानी।जौ सनमानहिं सेवकु मानी।।
मोरें सरन रामहि की पनही।राम सुस्वामि दोसु सब जनही।।
जग जस भाजन चातक मीना।नेम पेम निज निपुन नबीना।।
अस मन गुनत चले मग जाता।सकुच सनेहँ सिथिल सब गाता।।
फेरत मनहुँ मातु कृत खोरी।चलत भगति बल धीरज धोरी।।
जब समुझत रघुनाथ सुभाऊ।तब पथ परत उताइल पाऊ।।
भरत दसा तेहि अवसर कैसी।जल प्रबाहँ जल अलि गति जैसी।।
देखि भरत कर सोचु सनेहू।भा निषाद तेहि समयँ बिदेहू।।
jauṁ pariharahiṁ malina manu jānī |jau sanamānahiṁ sevaku mānī ||
moreṁ sarana rāmahi kī panahī |rāma susvāmi dosu saba janahī ||
jaga jasa bhājana cātaka mīnā |nema pema nija nipuna nabīnā ||
asa mana gunata cale maga jātā |sakuca sanehã sithila saba gātā ||
pherata manahũ mātu kṛta khorī |calata bhagati bala dhīraja dhorī ||
jaba samujhata raghunātha subhāū |taba patha parata utāila pāū ||
bharata dasā tehi avasara kaisī |jala prabāhã jala ali gati jaisī ||
dekhi bharata kara socu sanehū |bhā niṣāda tehi samayã bidehū ||
यदि सः मम मनः मलिनं ज्ञात्वा मां परित्यजेत्, अथवा मां सेवकं मत्वा सम्मानयेत्, तथापि मम शरणं रामस्य पादुके एव। रामः कृपालुः स्वामी अस्ति, सर्वं दोषं सेवकस्यैव। चातकः मत्स्यश्च जगतः यशसः भाजने स्तः, यतः तयोः व्रतं प्रेम च सदा निपुणं नवीनं च भवतः। एवं मनसि विचिन्त्य सः पन्थानं गच्छन् आसीत्, लज्जया प्रेमेण च सर्वं शरीरं शिथिलीभूतम् आसीत्। यथा मातुः अपराधः तं प्रत्यावर्तयेत्, भक्तेः बलं तु धैर्यरूपं बलवत् वृषभमिव तम् अग्रे आकर्षेत्। यदा सः रघुनाथस्य स्वभावं स्मरेत्, तदा तस्य पादौ पन्थानि त्वरया अगच्छताम्। तस्मिन् अवसरे भरतस्य दशा की आसीत्? यथा जलप्रवाहे जलकीटः वहेत्। भरतस्य चिन्तां प्रेम च दृष्ट्वा निषादः तस्मिन् समये विमूढः सन् शरीरज्ञानं त्यक्तवान्।
दोहा 234
लगे होन मंगल सगुन सुनि गुनि कहत निषादु।मिटिहि सोचु होइहि हरषु पुनि परिनाम बिषादु।।234।।
lage hona maṁgala saguna suni guni kahata niṣādu |miṭihi socu hoihi haraṣu puni parināma biṣādu ||234||
मङ्गलानि शकुनानि भवितुमारभन्त। तानि श्रुत्वा चिन्तयित्वा च निषादः अवोचत् - तव चिन्ता विनश्यति, हर्षः भविष्यति, पुनः परिणामे विषादः भविष्यति इति।
चौपाई 235.1-4
सेवक बचन सत्य सब जाने।आश्रम निकट जाइ निअराने।।
भरत दीख बन सैल समाजू।मुदित छुधित जनु पाइ सुनाजू।।
ईति भीति जनु प्रजा दुखारी।त्रिबिध ताप पीड़ित ग्रह मारी।।
जाइ सुराज सुदेस सुखारी।होहिं भरत गति तेहि अनुहारी।।
राम बास बन संपति भ्राजा।सुखी प्रजा जनु पाइ सुराजा।।
सचिव बिरागु बिबेकु नरेसू।बिपिन सुहावन पावन देसू।।
भट जम नियम सैल रजधानी।सांति सुमति सुचि सुंदर रानी।।
सकल अंग संपन्न सुराऊ।राम चरन आश्रित चित चाऊ।।
sevaka bacana satya saba jāne |āśrama nikaṭa jāi niarāne ||
bharata dīkha bana saila samājū |mudita chudhita janu pāi sunājū ||
īti bhīti janu prajā dukhārī |tribidha tāpa pīṛita graha mārī ||
jāi surāja sudesa sukhārī |hohiṁ bharata gati tehi anuhārī ||
rāma bāsa bana saṁpati bhrājā |sukhī prajā janu pāi surājā ||
saciva birāgu bibeku naresū |bipina suhāvana pāvana desū ||
bhaṭa jama niyama saila rajadhānī |sāṁti sumati suci suṁdara rānī ||
sakala aṁga saṁpanna surāū |rāma carana āśrita cita cāū ||
भरतः स्वसेवकस्य वचनानि सर्वाणि सत्यानि अजानात्, आगत्य च आश्रमस्य समीपम् आगतवान्। भरतः वनपर्वतसमाजम् अपश्यत्, प्रमुदितश्च अभवत्, यथा बुभुक्षितः पुरुषः सुभोजनम् आसाद्य प्रीयते। यथा भीतिभयैः पीडिता प्रजा, त्रिविधतापैः पीडिता, दुर्ग्रहैः रोगैश्च पीडिता, सुराजानं सुदेशं च गत्वा सुखिनो भवन्ति, तथा भरतस्य गतिः आसीत्। यस्मिन् वने रामः निवसति स्म, तत् सम्पदा भासितम् आसीत्, यथा सुखिनः प्रजा सुराजानम् आसाद्य भवन्ति। वैराग्यं विवेकश्च सचिवौ आस्ताम्, रमणीयं पवित्रं च वन देशः आसीत्। यमनियमौ सैनिकौ आस्ताम्, पर्वतः राजधानी आसीत्, शान्तिः सुमतिश्च शुद्धा सुन्दरी राज्ञी आस्ताम्। सः राजा सर्वाङ्गैः सम्पन्नः आसीत्, रामचरणयोः आश्रितं तस्य चित्तम् आनन्देन पूर्णम् आसीत्।
दोहा 235
जीति मोह महिपालु दल सहित बिबेक भुआलु।करत अकंटक राजु पुरँ सुख संपदा सुकालु।।235।।
jīti moha mahipālu dala sahita bibeka bhuālu |karata akaṁṭaka rāju purã sukha saṁpadā sukālu ||235||
मोहराजं सेनया सह जित्वा विवेकराजः निःकण्टकं पुरे राज्यं करोति, तस्मिन् च पुरे सुखसम्पत्सुकालाः सन्ति।
चौपाई 236.1-4
बन प्रदेस मुनि बास घनेरे।जनु पुर नगर गाउँ गन खेरे।।
बिपुल बिचित्र बिहग मृग नाना।प्रजा समाजु न जाइ बखाना।।
खगहा करि हरि बाघ बराहा।देखि महिष बृष साजु सराहा।।
बयरु बिहाइ चरहिं एक संगा।जहँ तहँ मनहुँ सेन चतुरंगा।।
झरना झरहिं मत्त गज गाजहिं।मनहुँ निसान बिबिधि बिधि बाजहिं।।
चक चकोर चातक सुक पिक गन।कूजत मंजु मराल मुदित मन।।
अलिगन गावत नाचत मोरा।जनु सुराज मंगल चहु ओरा।।
बेलि बिटप तृन सफल सफूला।सब समाजु मुद मंगल मूला।।
bana pradesa muni bāsa ghanere |janu pura nagara gāũ gana khere ||
bipula bicitra bihaga mṛga nānā |prajā samāju na jāi bakhānā ||
khagahā kari hari bāgha barāhā |dekhi mahiṣa bṛṣa sāju sarāhā ||
bayaru bihāi carahiṁ eka saṁgā |jahã tahã manahũ sena caturaṁgā ||
jharanā jharahiṁ matta gaja gājahiṁ |manahũ nisāna bibidhi bidhi bājahiṁ ||
caka cakora cātaka suka pika gana |kūjata maṁju marāla mudita mana ||
aligana gāvata nācata morā |janu surāja maṁgala cahu orā ||
beli biṭapa tṛna saphala saphūlā |saba samāju muda maṁgala mūlā ||
वनप्रदेशे मुनीनां बहूनि निवासस्थानानि आसन्, यथा पुर, नगर, ग्राम, खेट च। बहवः विचित्राः नानाविधाः च खगमृगाः प्रजासमाजस्य विशालत्वं न वर्णयितुं शक्यते। खड्गाः, गजाः, सिंहाः, व्याघ्राः, वराहाः, महिषाः, वृषभाः च दृष्ट्वा तस्य समूहस्य शोभां प्रशंसन्ति स्म। वैरं विसृज्य ते सहैकत्र चरन्ति स्म, यथा कुत्रापि चतुरङ्गसेना तिष्ठेत्। नद्यः पतन्ति, मत्तगजाः च डयन्ति, यथा नानाविधाः पणवाः वाद्यन्ते। चक्रवाक, चकोर, चातक, शुक, कोकिल समूहाः मधुरं कूजन्ति, मरालाः च मनसि प्रमुदिताः सन्ति। भ्रमरसमूहाः गायन्ति, मयूराः च नृत्यन्ति, यथा सुराज्ञः राज्ञः सर्वत्र मङ्गलं भवेत्। लतावृक्षतृणानि फलपुष्पैः पूर्णानि, सः सम्पूर्णः समाजः आनन्दमङ्गलयोः मूलम् आसीत्।
दोहा 236
राम सैल सोभा निरखि भरत हृदयँ अति पेमु।तापस तप फलु पाइ जिमि सुखी सिरानें नेमु।।236।।
rāma saila sobhā nirakhi bharata hṛdayã ati pemu |tāpasa tapa phalu pāi jimi sukhī sirāneṁ nemu ||236||
रामपर्वतस्य सौन्दर्यं निरीक्ष्य भरतस्य हृदये अतीव प्रेम समुदितम्, यथा तपस्विनः तपःफलं प्राप्य व्रतपूरणेन सुखी भवति।
चौपाई 237.1-4
तब केवट ऊँचें चढ़ि धाई।कहेउ भरत सन भुजा उठाई।।
नाथ देखिअहिं बिटप बिसाला।पाकरि जंबु रसाल तमाला।।
जिन्ह तरुबरन्ह मध्य बटु सोहा।मंजु बिसाल देखि मनु मोहा।।
नील सघन पल्ल्व फल लाला।अबिरल छाहँ सुखद सब काला।।
मानहुँ तिमिर अरुनमय रासी।बिरची बिधि सँकेलि सुषमा सी।।
ए तरु सरित समीप गोसाँई।रघुबर परनकुटी जहँ छाई।।
तुलसी तरुबर बिबिध सुहाए।कहुँ कहुँ सियँ कहुँ लखन लगाए।।
बट छायाँ बेदिका बनाई।सियँ निज पानि सरोज सुहाई।।
taba kevaṭa ū̃ceṁ caṛhi dhāī |kaheu bharata sana bhujā uṭhāī ||
nātha dekhiahiṁ biṭapa bisālā |pākari jaṁbu rasāla tamālā ||
jinha tarubaranha madhya baṭu sohā |maṁju bisāla dekhi manu mohā ||
nīla saghana pallva phala lālā |abirala chāhã sukhada saba kālā ||
mānahũ timira arunamaya rāsī |biracī bidhi sãkeli suṣamā sī ||
e taru sarita samīpa gosā̃ī |raghubara paranakuṭī jahã chāī ||
tulasī tarubara bibidha suhāe |kahũ kahũ siyã kahũ lakhana lagāe ||
baṭa chāyā̃ bedikā banāī |siyã nija pāni saroja suhāī ||
तदा निषादः उन्नतं स्थानम् आरूढ्य धावितवान्, बाहुम् उत्थाप्य च भरतम् आह। "नाथ, तानि विशालानि वृक्षाणि पश्य: पाकर, जम्बू, आम्र, तमाल च।" "तेषां श्रेष्ठानां वृक्षाणां मध्ये वटः तिष्ठति, मनोज्ञः विशालः, तं दृष्ट्वा मनः मोहितं भवति।" "तस्य सघनानि पत्राणि नीलानि, फलानि च लालानि, तस्य अविच्छिन्ना छाया सर्वदा सुखं ददाति।" "स्यात् तमसः अरुणमयस्य च राशिः, यथा ब्रह्मा सर्वां सौन्दर्यां संगृह्य निर्मितवान्।" "एते वृक्षाः, स्वामिन्, नद्याः समीपे सन्ति, यत्र रघुवरः पर्णकुटीम् आच्छादितवान्।" "तत्र बहवः सुन्दराः तुलसीवृक्षाः सन्ति, कुत्रचित् सीतया कुत्रचित् लक्ष्मणेन रोपिताः।" "वटवृक्षस्य छायायां सीता स्वकमलहस्ताभ्यां सुन्दरां वेदिकां निर्मितवती।"
दोहा 237
जहाँ बैठि मुनिगन सहित नित सिय रामु सुजान।सुनहिं कथा इतिहास सब आगम निगम पुरान।।237।।
jahā̃ baiṭhi munigana sahita nita siya rāmu sujāna |sunahiṁ kathā itihāsa saba āgama nigama purāna ||237||
तत्र सीता रामश्च सुजानौ मुनिभिः सह निषण्णौ प्रतिदिनं कथाः इतिहासान् सर्वान् च आगमान् निगमान् पुराणानि च शृणुतः।
चौपाई 238.1-4
सखा बचन सुनि बिटप निहारी।उमगे भरत बिलोचन बारी।।
करत प्रनाम चले दोउ भाई।कहत प्रीति सारद सकुचाई।।
हरषहिं निरखि राम पद अंका।मानहुँ पारसु पायउ रंका।।
रज सिर धरि हियँ नयनन्हि लावहिं।रघुबर मिलन सरिस सुख पावहिं।।
देखि भरत गति अकथ अतीवा।प्रेम मगन मृग खग जड़ जीवा।।
सखहि सनेह बिबस मग भूला।कहि सुपंथ सुर बरषहिं फूला।।
निरखि सिद्ध साधक अनुरागे।सहज सनेहु सराहन लागे।।
होत न भूतल भाउ भरत को।अचर सचर चर अचर करत को।।
sakhā bacana suni biṭapa nihārī |umage bharata bilocana bārī ||
karata pranāma cale dou bhāī |kahata prīti sārada sakucāī ||
haraṣahiṁ nirakhi rāma pada aṁkā |mānahũ pārasu pāyau raṁkā ||
raja sira dhari hiyã nayananhi lāvahiṁ |raghubara milana sarisa sukha pāvahiṁ ||
dekhi bharata gati akatha atīvā |prema magana mṛga khaga jaṛa jīvā ||
sakhahi saneha bibasa maga bhūlā |kahi supaṁtha sura baraṣahiṁ phūlā ||
nirakhi siddha sādhaka anurāge |sahaja sanehu sarāhana lāge ||
hota na bhūtala bhāu bharata ko |acara sacara cara acara karata ko ||
मित्रस्य वचनं श्रुत्वा वृक्षं च निरीक्ष्य भरतस्य नेत्राभ्याम् अश्रूणि अवार्जयन्। दौ भ्रातरौ प्रणामं कुर्वन्तौ अगच्छताम्; तयोः प्रेम वर्णयितुं शारदा अपि सकुचति। रामस्य पादचिह्नानि निरीक्ष्य तौ हर्षितौ अभवताम्, दरिद्रस्य पारसं प्राप्तवत्। रजः शिरसि धारयित्वा हृदये नेत्रे च संयोज्य तौ रघुवरस्य मेलनसदृशं सुखं प्राप्तवन्तौ। भरतस्य अवस्थां दृष्ट्वा, या अतीव अकथनीया आसीत्, प्रेममग्नाः अभवन् मृगाः खगाः जडाः चेतनाश्च जीविनः। मित्रः प्रेमवशं गतः मार्गं भ्रष्टः; देवाः सुमार्गं दर्शयित्वा पुष्पाणि अवर्षयन्। तं निरीक्ष्य सिद्धाः साधकाश्च अनुरागेण पूर्णाः सन्तः तस्य सहजस्नेहस्य स्तुतिं कर्तुं प्रारब्धवन्तः। यदि पृथिव्यां भरतस्य इव भावः न स्यात्, तर्हि अचरं सचरं सचरं च अचरं कर्ता कः स्यात्?
दोहा 238
पेम अमिअ मंदरु बिरहु भरतु पयोधि गँभीर।मथि प्रगटेउ सुर साधु हित कृपासिंधु रघुबीर।।238।।
pema amia maṁdaru birahu bharatu payodhi gãbhīra |mathi pragaṭeu sura sādhu hita kṛpāsiṁdhu raghubīra ||238||
प्रेम अमृतमासीत्, विरहः मन्दरः आसीत्, भरतश्च गम्भीरः सागरः आसीत्। तं सागरं मथ्य कृपासिन्धुः रघुबीरः सुरसाधुहिताय अमृतं प्राकटयत्।
चौपाई 239.1-4
सखा समेत मनोहर जोटा।लखेउ न लखन सघन बन ओटा।।
भरत दीख प्रभु आश्रमु पावन।सकल सुमंगल सदनु सुहावन।।
करत प्रबेस मिटे दुख दावा।जनु जोगीं परमारथु पावा।।
देखे भरत लखन प्रभु आगे।पूँछे बचन कहत अनुरागे।।
सीस जटा कटि मुनि पट बाँधें।तून कसें कर सरु धनु काँधें।।
बेदी पर मुनि साधु समाजू।सीय सहित राजत रघुराजू।।
बलकल बसन जटिल तनु स्यामा।जनु मुनि बेष कीन्ह रति कामा।।
कर कमलनि धनु सायकु फेरत।जिय की जरनि हरत हँसि हेरत।।
sakhā sameta manohara joṭā |lakheu na lakhana saghana bana oṭā ||
bharata dīkha prabhu āśramu pāvana |sakala sumaṁgala sadanu suhāvana ||
karata prabesa miṭe dukha dāvā |janu jogīṁ paramārathu pāvā ||
dekhe bharata lakhana prabhu āge |pū̃che bacana kahata anurāge ||
sīsa jaṭā kaṭi muni paṭa bā̃dheṁ |tūna kaseṁ kara saru dhanu kā̃dheṁ ||
bedī para muni sādhu samājū |sīya sahita rājata raghurājū ||
balakala basana jaṭila tanu syāmā |janu muni beṣa kīnha rati kāmā ||
kara kamalani dhanu sāyaku pherata |jiya kī jarani harata hãsi herata ||
लक्ष्मणेन तु सहसखा मनोहरौ न दृष्टौ घनकाननावरणात्। भरतेन भगवतः पवित्रमाश्रमः दृष्टः, सर्वमङ्गलानां मनोहरं निवेशः। प्रवेशकाले तस्य दुःखज्वाला शान्ता, यथा योगिनां परमार्थप्राप्तौ। भरतेन लक्ष्मणः प्रभोः पुरतः दृष्टः, पृच्छानामुत्तरं ददन् प्रेमपूर्वकं वदन्। शिरसि जटाः, कटौ मुनिवस्त्रं बद्धम्, तूणीरं कस्तम्, हस्ते शरः, स्कन्धे धनुः। वेद्यां मुनिसाधुसमाजे, सीतया सह रघुराजः शोभते स्म। वल्कलवस्त्रधारिणौ जटिलश्यामशरीरौ, इव रतिकामौ मुनिवेषं कृतवन्तौ। करकमलयोर्धनुःशरौ परिवर्तयन्, हसन्नेव प्रेक्ष्य हृदयदाहं हरति।
दोहा 239
लसत मंजु मुनि मंडली मध्य सीय रघुचंदु।ग्यान सभाँ जनु तनु धरे भगति सच्चिदानंदु।।239।।
lasata maṁju muni maṁḍalī madhya sīya raghucaṁdu |gyāna sabhā̃ janu tanu dhare bhagati saccidānaṁdu ||239||
सुन्दरमुनिमण्डलीमध्ये सीता रघुवंशचन्द्रश्च शोभेते, यथा ज्ञानसभायां भक्तिः सच्चिदानन्दश्च शरीरं धारितवान्।
मुख्य शिक्षा यह है कि भक्ति में ‘उर्जा’ का शुद्धीकरण होता है—लक्ष्मण का क्रोध राम-आज्ञा के अधीन आते ही दास्य-भाव बन जाता है। देववाणी बताती है कि बल/पराक्रम का मूल्य नीति-विवेक से बंधने पर ही है; अन्यथा राजमद और आवेग साधक को गिरा सकते हैं। भरत का आदर्श दिखाता है कि सच्चा भक्त सत्ता, प्रतिष्ठा और अधिकार के आकर्षण से अछूता रह सकता है—अनासक्ति ही त्याग-धर्म की रीढ़ है। आश्रम का ‘सुराज’ रूपक साधक को सिखाता है कि अंतःकरण का राज्य नियम-यम, शांति-सुमति और रामचरण-आश्रय से चलता है। ‘ज्ञानसभा’ में सीता-राम का सच्चिदानंद-प्रतिरूप यह संकेत देता है कि अंतिम लक्ष्य बाह्य न्याय नहीं, भीतर की शांति, प्रेम और समर्पण में प्रभु की सजीव उपस्थिति है।
इस खंड-खंडित पाठ-खंड (दोहा 230–239 के आसपास) में ‘वीर-रस’ का उफान (लक्ष्मण का रण-उद्यम) तुरंत ‘शांत-रस’ और ‘दास्य/भ्रातृ-प्रेम’ में रूपांतरित होता है। देववाणी (आकाशवाणी) लक्ष्मण-बल की प्रशंसा करते हुए भी नीति-विवेक का संकेत देती है—अनुचित-उचित का विचार, सहसा कर्म का पश्चात्ताप, और राजमद की सर्वाधिक कठिनता। राम का उत्तर भरत के राजमद-असम्भवत्व को अतिशयोक्ति-अलंकारों से स्थिर करता है (मच्छर का मेरु उड़ाना, कांजी से क्षीरसिंधु का नाश)। फिर दृश्य-रचना में आश्रम-प्रदेश ‘सुराज’ का रूपक बनता है—नियम-जम, शांति-सुमति, और रामचरण-आश्रय वाला चित्त। अंततः ‘ज्ञानसभा’ का बिंब उभरता है: मुनिमंडली के मध्य सीता-राम ‘भक्ति सच्चिदानंद’ का साकार-प्रतिरूप। इस प्रकार काण्ड का यह भाग साधक को क्रोध-ऊर्जा से विवेक, और विवेक से प्रेम-समर्पण तक चढ़ाता है।
आरंभ में ‘वीर-रस’ का तीव्र उभार—लक्ष्मण का उठ खड़ा होना, हाथ जोड़कर आज्ञा माँगना, और भीतर सोया रण-उद्यम जाग पड़ना। तत्क्षण यह उर्जा ‘मर्यादा’ के स्पर्श से संयमित होकर ‘शांत-रस’ की ओर मुड़ती है—आकाशवाणी प्रशंसा करते हुए भी नीति-विवेक का संकेत देती है, जिससे आवेग में ‘विचार’ प्रवेश करता है। फिर ‘दास्य-भाव/भ्रातृ-प्रेम’ प्रबल होता है—राम का वचन-प्रधान अनुशासन लक्ष्मण के रोष को सेवा-धर्म में ढाल देता है। मध्य में ‘नीति-रस’ और ‘वैराग्य’ का स्वर—राजमद की कठिनता, अनुचित-उचित का विवेक, और सहसा कर्म के पश्चात्ताप की संभावना। अंत में ‘अद्भुत + शांत + भक्ति-रस’ का स्थायी भाव—आश्रम-प्रदेश का सुराज-रूपक, मुनिमंडली की ज्ञानसभा, और सीता-राम का सच्चिदानंद-स्वरूप; क्रोध-ऊर्जा का परिष्कार होकर प्रेम-समर्पण में प्रतिष्ठित होना।
मुख्यतः दास्य-भक्ति (भरत का सेवकभाव), साथ में भ्रातृ-प्रेमजन्य वात्सल्य/सख्य-छाया; लक्ष्मण में वीर-रस भक्ति-रक्षा के रूप में (रक्षक-सेवक भाव)।
देववाणी ‘प्रताप-प्रभाउ’ को अज्ञेय कहकर निर्गुण-अतीतता का संकेत देती है, पर वही प्रभु आश्रम में ‘सीय सहित’ मुनिबेषधारी सगुण-करुणा रूप में प्रत्यक्ष हैं। राम-चरित्र में ‘अचिन्त्य’ (निर्गुण-सत्ता) और ‘दर्शनयोग्य’ (सगुण-लीला) एक साथ चलते हैं: भरत-गुण का निर्णय भी अंततः ‘प्रभु-कृपा’ से प्रकाशित है—अर्थात् तत्त्व-ज्ञान का निष्कर्ष प्रेम-आश्रय में।
वाल्मीकि अयोध्याकाण्ड: चित्रकूट-गमन, भरत का राम-आश्रम की ओर प्रस्थान, और भरत-राम मिलन की भूमिका (समांतर प्रसंग: Bharata’s journey to Chitrakuta; Lakshmana’s indignation; divine pacification motifs).
उठि कर जोरि रजायसु मागा, सोवहुँ समर सेज, कबहुँ कि काँजी सीकरनि छीरसिंधु बिनसाइ, गोपद जल, मसक फूँक मकु मेरु उड़ाई, सगुन खीरु अवगुन जलु, पेम पयोधि मगन, जल प्रबाहँ जल अलि गति जैसी, जनु जोगीं परमारथु पावा
230–239; 10 चौपाइयाँ; सोरठा (दोहा/सोरठा शीर्षक-परंपरा अनुसार)
दोहा 230 से दोहा 239 (मध्यवर्ती चौपाइयों सहित)
परंपरागत मान्यता में भरत-चरित्र और राजमद-निवारण वाले प्रसंग का पाठ क्रोध, अहं, और भ्रातृ-कलह के संस्कारों को शांत करता है; सेवकभाव, विनय, और ‘मर्यादा’ की बुद्धि दृढ़ होती है—विशेषतः घर-परिवार/सत्ता-संबंधी विवादों में मन को धर्म-मार्ग पर स्थिर करने वाला माना जाता है।
सामान्य मानस-पारायण परंपरा में रामनाम-सम्पुट (जैसे ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’) या ‘राम’ नाम का जप-सम्पुट जोड़ा जाता है; भरत-प्रसंग में कुछ परंपराएँ ‘भरत चरित करहु बिसेसा’ (मानस-भाव-सम्पुट) रूप से भी स्मरण कराती हैं, पर निश्चित एकरूप ‘अनिवार्य’ सम्पुट सम्प्रदायानुसार बदलता है।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.