Prakarana 16
यह सोपान ‘विरह-योग’ का द्वार है: गृह-धर्म (राजधर्म/कुलधर्म) और वन-धर्म (त्याग/वैराग्य) के संधि-क्षण पर साधक का चित्त ‘आसक्ति’ से ‘समर्पण’ की सीढ़ी चढ़ता है। अयोध्या काण्ड में राम का वनगमन केवल ऐतिहासिक घटना नहीं, बल्कि ‘इच्छा-त्याग’ का आध्यात्मिक अभ्यास है—जहाँ प्रिय-वियोग में भी नाम-स्मरण, धैर्य, विवेक और धर्म-स्थिति मोक्षमार्ग की सीढ़ियाँ बनते हैं।
అయోధ్యాకాండ ప్రధాన రసం కరుణ; కానీ అది ‘శోకం’ కాదు—‘ధర్మ-ప్రకాశం’తో పరిశుద్ధమైన కరుణ. ఈ ఖండం (దోహా 150–159)లో కరుణ-రస ధురి మూడు కేంద్రాలపై తిరుగుతుంది: (1) రాముని మర్యాదా-ఆచరణ—కేవటునికి ఆశ్వాసం, తండ్రి–గురు–మాతృసమాజానికి సందేశం; (2) అయోధ్య యొక్క సామూహిక శోకం—దశరథ ప్రాణాంతం, రాణుల విలాపం, నగర కోలాహలం; (3) భరతునిలో లేచే అనిష్ట-శంక, నగర ప్రవేశంలో అశుభ-లక్షణాలు. తులసీ ఇక్కడ ‘ధైర్యం–వివేకం’ను ఆధ్యాత్మిక ఔషధంగా చూపుతారు: మంత్రి ఉపదేశం, కౌసల్య ‘నౌక’ రూపకం (అవధ-నౌకకు కర్ణధారుడు దశరథుడు), చివరికి ‘రామ-నామ’ ధ్వని—‘రామ రామ’ అని పలకడం—మరణంలోనూ మోక్ష-సోపానమవుతుంది. ఇలా అయోధ్యాకాండ మనసుకు బోధిస్తుంది: వియోగంలోనూ భక్తి ‘స్థితప్రజ్ఞత’ వైపు నడిపిస్తుంది.
In this prakarana
People
Verses
చౌపాయి 150.1-4
पुनि पुनि पूँछत मंत्रहि राऊ।प्रियतम सुअन सँदेस सुनाऊ।।
करहि सखा सोइ बेगि उपाऊ।रामु लखनु सिय नयन देखाऊ।।
सचिव धीर धरि कह मुदु बानी।महाराज तुम्ह पंडित ग्यानी।।
बीर सुधीर धुरंधर देवा।साधु समाजु सदा तुम्ह सेवा।।
जनम मरन सब दुख भोगा।हानि लाभ प्रिय मिलन बियोगा।।
काल करम बस हौहिं गोसाईं।बरबस राति दिवस की नाईं।।
सुख हरषहिं जड़ दुख बिलखाहीं।दोउ सम धीर धरहिं मन माहीं।।
धीरज धरहु बिबेकु बिचारी।छाड़िअ सोच सकल हितकारी।।
puni puni pū̃chata maṁtrahi rāū |priyatama suana sãdesa sunāū ||
karahi sakhā soi begi upāū |rāmu lakhanu siya nayana dekhāū ||
saciva dhīra dhari kaha mudu bānī |mahārāja tumha paṁḍita gyānī ||
bīra sudhīra dhuraṁdhara devā |sādhu samāju sadā tumha sevā ||
janama marana saba dukha bhogā |hāni lābha priya milana biyogā ||
kāla karama basa hauhiṁ gosāīṁ |barabasa rāti divasa kī nāīṁ ||
sukha haraṣahiṁ jaṛa dukha bilakhāhīṁ |dou sama dhīra dharahiṁ mana māhīṁ ||
dhīraja dharahu bibeku bicārī |chāṛia soca sakala hitakārī ||
రాజు మళ్ళీ మళ్ళీ మంత్రిని అడిగాడు: నా ప్రియమైన కుమారుని సందేశాన్ని చెప్పు. స్నేహితుడా, రాముడు, లక్ష్మణుడు, సీత వీరిని నా కళ్ళు చూడగలగడానికి త్వరగా ఏదైనా ఉపాయం చేయు. మంత్రి ధైర్యం తీసుకొని మృదువుగా చెప్పాడు: మహారాజా, మీరు పండితుడు, జ్ఞాని అగుచున్నారు. వీరుడు, స్థిరమనస్కుడు, భారాన్ని మోసే దేవుడు, సాధు సమాజాన్ని ఎల్లప్పుడూ సేవించినవారు మీరు. జననం, మరణం, అన్ని దుఃఖాలు, నష్టం, లాభం, ప్రియులతో సమాగమం, వియోగం, కాలం, కర్మ ప్రభావం కింద, రాత్రి పగలు వలె తప్పనిసరిగా జరుగుతాయి, స్వామి. మూర్ఖులు సుఖంలో ఆనందించి దుఃఖంలో ఏడుస్తారు; ధైర్యవంతులు రెండిటినీ సమానంగా చూచి మనస్సులో ఓర్పు వహిస్తారు. వివేకంతో ఆలోచించి ధైర్యం తీసుకోండి; అందరికీ హితం చేయువాడవైన మీరు చింతను విడిచిపెట్టండి.
దోహా 150
प्रथम बासु तमसा भयउ दूसर सुरसरि तीर।न्हाई रहे जलपानु करि सिय समेत दोउ बीर।।150।।
prathama bāsu tamasā bhayau dūsara surasari tīra |nhāī rahe jalapānu kari siya sameta dou bīra ||150||
మొదటి రాత్రి బస తమసా నది ఒడ్డున, రెండవది గంగా నది ఒడ్డున. అక్కడ సీతతో కలిసి ఇద్దరు వీరులు స్నానం చేసి, నీరు మాత్రమే త్రాగి, విశ్రాంతి తీసుకున్నారు.
చౌపాయి 151.1-4
केवट कीन्हि बहुत सेवकाई।सो जामिनि सिंगरौर गवाँई।।
होत प्रात बट छीरु मगावा।जटा मुकुट निज सीस बनावा।।
राम सखाँ तब नाव मगाई।प्रिया चढ़ाइ चढ़े रघुराई।।
लखन बान धनु धरे बनाई।आपु चढ़े प्रभु आयसु पाई।।
बिकल बिलोकि मोहि रघुबीरा।बोले मधुर बचन धरि धीरा।।
तात प्रनामु तात सन कहेहु।बार बार पद पंकज गहेहू।।
करबि पायँ परि बिनय बहोरी।तात करिअ जनि चिंता मोरी।।
बन मग मंगल कुसल हमारें।कृपा अनुग्रह पुन्य तुम्हारें।।
kevaṭa kīnhi bahuta sevakāī |so jāmini siṁgaraura gavā̃ī ||
hota prāta baṭa chīru magāvā |jaṭā mukuṭa nija sīsa banāvā ||
rāma sakhā̃ taba nāva magāī |priyā caṛhāi caṛhe raghurāī ||
lakhana bāna dhanu dhare banāī |āpu caṛhe prabhu āyasu pāī ||
bikala biloki mohi raghubīrā |bole madhura bacana dhari dhīrā ||
tāta pranāmu tāta sana kahehu |bāra bāra pada paṁkaja gahehū ||
karabi pāyã pari binaya bahorī |tāta karia jani ciṁtā morī ||
bana maga maṁgala kusala hamāreṁ |kṛpā anugraha punya tumhāreṁ ||
దోవగాడు ఎంతో సేవ చేశాడు, ఆ రాత్రి సింగ్రౌర్‌లో గడిచింది. తెల్లవారుజారు రాముడు మర్రిచెట్టు పాలను తీసుకురమ్మనెను, దానితో తన తలపై జడల ముకుటం చేసుకొనెను. అప్పుడు రాముని మిత్రుడు పడవ తీసుకురమ్మనెను; రఘునాథుడు తన ప్రియురాలు సీతను ఎక్కించి తాను కూడా ఎక్కెను. లక్ష్మణుడు ధనుస్సు బాణాలను సిద్ధం చేశాడు, తరువాత ప్రభువు అనుమతి పొంది తాను కూడా ఎక్కెను. నన్ను విచారంగా చూచి రఘువీరుడు ధైర్యం తీసుకొని మధురమైన మాటలు పలికెను. తండ్రీ, నా తండ్రికి నా నమస్కారం చెప్పండి, ఆయన పద్మ పాదాలను మళ్ళీ మళ్ళీ పట్టుకోండి. తరువాత ఆయన పాదాలకు వాలి వేడుకోండి: తండ్రీ, నా గురించి చింతించకండి అని. మీ కృపతో, మీ అనుగ్రహంతో, మీ పుణ్యంతో అడవి మార్గంలో మాకు అంతా శుభంగా ఉంది.
ఛందం 151
तुम्हरे अनुग्रह तात कानन जात सब सुखु पाइहौं।प्रतिपालि आयसु कुसल देखन पाय पुनि फिरि आइहौं।।
जननीं सकल परितोषि परि परि पायँ करि बिनती घनी।तुलसी करेहु सोइ जतनु जेहिं कुसली रहहिं कोसल धनी।।
tumhare anugraha tāta kānana jāta saba sukhu pāihauṁ |pratipāli āyasu kusala dekhana pāya puni phiri āihauṁ ||
jananīṁ sakala paritoṣi pari pari pāyã kari binatī ghanī |tulasī karehu soi jatanu jehiṁ kusalī rahahiṁ kosala dhanī ||
మీ కృపవలన, తండ్రీ, అడవికి వెళ్ళుచున్న నేను ప్రతి సుఖమును పొందుతాను. ఆయన ఆజ్ఞను పాటించి, మరల క్షేమముగా ఆయన పాదములను చూచుటకు తిరిగి వస్తాను. తల్లులందరినీ ఓదార్చుము, మరల మరల వారి పాదములకు సాగిలబడి ఎన్నో ప్రార్థనలు చేయుము. తులసీదాసు చెప్పుచున్నాడు: కోసల ధని క్షేమముగా ఉండుటకు అన్ని జాగ్రత్తలు చేయుము.
సోరఠా 151
गुर सन कहब सँदेसु बार बार पद पदुम गहि।करब सोइ उपदेसु जेहिं न सोच मोहि अवधपति।।151।।
gura sana kahaba sãdesu bāra bāra pada paduma gahi |karaba soi upadesu jehiṁ na soca mohi avadhapati ||151||
గురువు వద్ద నా సందేశాన్ని చెప్పండి, వారి పద్మ పాదాలను మళ్ళీ మళ్ళీ పట్టుకొని. అయోధ్యాపతి నన్ను గురించి చింతించని ఉపదేశాన్ని చేయమని వారిని అడగండి.
చౌపాయి 152.1-4
पुरजन परिजन सकल निहोरी।तात सुनाएहु बिनती मोरी।।
सोइ सब भाँति मोर हितकारी।जातें रह नरनाहु सुखारी।।
कहब सँदेसु भरत के आएँ।नीति न तजिअ राजपदु पाएँ।।
पालेहु प्रजहि करम मन बानी।सेएहु मातु सकल सम जानी।।
ओर निबाहेहु भायप भाई।करि पितु मातु सुजन सेवकाई।।
तात भाँति तेहि राखब राऊ।सोच मोर जेहिं करै न काऊ।।
लखन कहे कछु बचन कठोरा।बरजि राम पुनि मोहि निहोरा।।
बार बार निज सपथ देवाई।कहबि न तात लखन लरिकाई।।
purajana parijana sakala nihorī |tāta sunāehu binatī morī ||
soi saba bhā̃ti mora hitakārī |jāteṁ raha naranāhu sukhārī ||
kahaba sãdesu bharata ke āẽ |nīti na tajia rājapadu pāẽ ||
pālehu prajahi karama mana bānī |seehu mātu sakala sama jānī ||
ora nibāhehu bhāyapa bhāī |kari pitu mātu sujana sevakāī ||
tāta bhā̃ti tehi rākhaba rāū |soca mora jehiṁ karai na kāū ||
lakhana kahe kachu bacana kaṭhorā |baraji rāma puni mohi nihorā ||
bāra bāra nija sapatha devāī |kahabi na tāta lakhana larikāī ||
పురజనులను కుటుంబ సభ్యులను అందరినీ వేడుకొని, తండ్రీ, నా విన్నపాన్ని వినిపించు. అతడే అన్ని విధాలుగా నాకు హితకారుడు, అతని ద్వారా రాజు సుఖంగా ఉండును. భరతుడు వచ్చినప్పుడు ఈ సందేశమును చెప్పు: రాజ్యపదవి పొంది, నీతిని విడువకు. కర్మతో, మనస్సుతో, వాక్కుతో ప్రజలను పాలించు; అన్ని తల్లులను సమానంగా తలచి సేవించు. సోదరుడా, తండ్రి, తల్లులు, సజ్జనులకు సేవ చేసి, సోదర ధర్మాన్ని పూర్తిచేయు. తండ్రీ, రాజు నా కోసం ఏమాత్రం చింతించనట్లు అతనిని కాపాడు. లక్ష్మణుడు కొన్ని కఠిన మాటలు చెప్పాడు; రాముడు అతనిని నిలిపి మళ్ళీ నన్ను వేడాడు. మళ్ళీ మళ్ళీ తననే ప్రమాణంగా చేసి, తండ్రీ, లక్ష్మణుని బాలిష్టత్వాన్ని చెప్పకూడదన్నాడు.
దోహా 152
कहि प्रनाम कछु कहन लिय सिय भइ सिथिल सनेह।थकित बचन लोचन सजल पुलक पल्लवित देह।।152।।
kahi pranāma kachu kahana liya siya bhai sithila saneha |thakita bacana locana sajala pulaka pallavita deha ||152||
నమస్కారము చెప్పి సీత మరింత ఏదో చెప్పబోగా, ప్రేమతో స్థిరము కోల్పోయెను. మాటలు తడబాడెను, కన్నులు కన్నీరుతో నిండెను, శరీరము వణుకుచు కొత్త మొలకలు వేయు చెట్టువలె రోమాంకితమాయెను.
చౌపాయి 153.1-4
तेहि अवसर रघुबर रूख पाई।केवट पारहि नाव चलाई।।
रघुकुलतिलक चले एहि भाँती।देखउँ ठाढ़ कुलिस धरि छाती।।
मैं आपन किमि कहौं कलेसू।जिअत फिरेउँ लेइ राम सँदेसू।।
अस कहि सचिव बचन रहि गयऊ।हानि गलानि सोच बस भयऊ।।
सुत बचन सुनतहिं नरनाहू।परेउ धरनि उर दारुन दाहू।।
तलफत बिषम मोह मन मापा।माजा मनहुँ मीन कहुँ ब्यापा।।
करि बिलाप सब रोवहिं रानी।महा बिपति किमि जाइ बखानी।।
सुनि बिलाप दुखहू दुखु लागा।धीरजहू कर धीरजु भागा।।
tehi avasara raghubara rūkha pāī |kevaṭa pārahi nāva calāī ||
raghukulatilaka cale ehi bhā̃tī |dekhaũ ṭhāṛha kulisa dhari chātī ||
maiṁ āpana kimi kahauṁ kalesū |jiata phireũ lei rāma sãdesū ||
asa kahi saciva bacana rahi gayaū |hāni galāni soca basa bhayaū ||
suta bacana sunatahiṁ naranāhū |pareu dharani ura dāruna dāhū ||
talaphata biṣama moha mana māpā |mājā manahũ mīna kahũ byāpā ||
kari bilāpa saba rovahiṁ rānī |mahā bipati kimi jāi bakhānī ||
suni bilāpa dukhahū dukhu lāgā |dhīrajahū kara dhīraju bhāgā ||
ఆ సమయంలో, రఘుబరుని కోరిక యొక్క సూచన చూచి, పడవగాడు పడవను ఎదుటి ఒడ్డుకు నడిపాడు. అలా రఘుకుల తిలకుడు బయలుదేరాడు; వజ్రంలా గట్టివైన వక్షంతో నిలబడి చూశాను. నా క్లేశాన్ని నేను ఎలా చెప్పగలను, రాముని సందేశం తీసుకుని బ్రతికి తిరిగి వచ్చాను కదా? ఇలా చెప్పి మంత్రి మౌనమయ్యాడు; దుఃఖం, సిగ్గు, చింత యొక్క వశమయ్యాడు. సారథి మాటలు వినగానే, రాజు నేలపై పడిపోయాడు; గుండెలో భయంకరమైన మంటతో. అతడు భయంకరమైన మోహంలో విలపించాడు, బురద నీటిలో చిక్కిన చేపలా. అన్ని రాణులు ఏడుస్తూ విలపించారు; ఇంత పెద్ద ఆపదను ఎలా వర్ణించగలం? వారి విలాపం విని, దుఃఖమే దుఃఖపడింది; ఓర్పు యొక్క ఓర్పు కూడా పారిపోయింది.
దోహా 153
भयउ कोलाहलु अवध अति सुनि नृप राउर सोरु।बिपुल बिहग बन परेउ निसि मानहुँ कुलिस कठोरु।।153।।
bhayau kolāhalu avadha ati suni nṛpa rāura soru |bipula bihaga bana pareu nisi mānahũ kulisa kaṭhoru ||153||
రాజు అరమనె యొక్క శబ్దాన్ని విని అయోధ్యలో అత్యంత కలకం రేగింది. రాత్రిలో పక్షులు నిండిన అడవిపై క్రూరమైన వజ్రాయుధం పడినట్లు కనిపించింది.
చౌపాయి 154.1-4
प्रान कंठगत भयउ भुआलू।मनि बिहीन जनु ब्याकुल ब्यालू।।
इद्रीं सकल बिकल भइँ भारी।जनु सर सरसिज बनु बिनु बारी।।
कौसल्याँ नृपु दीख मलाना।रबिकुल रबि अँथयउ जियँ जाना।।
उर धरि धीर राम महतारी।बोली बचन समय अनुसारी।।
नाथ समुझि मन करिअ बिचारू।राम बियोग पयोधि अपारू।।
करनधार तुम्ह अवध जहाजू।चढ़ेउ सकल प्रिय पथिक समाजू।।
धीरजु धरिअ त पाइअ पारू।नाहिं त बूड़िहि सबु परिवारू।।
जौं जियँ धरिअ बिनय पिय मोरी।रामु लखनु सिय मिलहिं बहोरी।।
prāna kaṁṭhagata bhayau bhuālū |mani bihīna janu byākula byālū ||
idrīṁ sakala bikala bhaĩ bhārī |janu sara sarasija banu binu bārī ||
kausalyā̃ nṛpu dīkha malānā |rabikula rabi ãthayau jiyã jānā ||
ura dhari dhīra rāma mahatārī |bolī bacana samaya anusārī ||
nātha samujhi mana karia bicārū |rāma biyoga payodhi apārū ||
karanadhāra tumha avadha jahājū |caṛheu sakala priya pathika samājū ||
dhīraju dharia ta pāia pārū |nāhiṁ ta būṛihi sabu parivārū ||
jauṁ jiyã dharia binaya piya morī |rāmu lakhanu siya milahiṁ bahorī ||
రాజు ప్రాణశ్వాస గొంతుకు చేరింది, మణి లేని బాధిత సర్పం లాగా అయ్యాడు. అతని అన్ని ఇంద్రియాలు భారీగా క్షోభించాయి, నీటి లేని పద్మాల సరస్సు లాగా. కౌసల్య రాజును విచారంగాను చీకటిగాను చూచి, సూర్య వంశం యొక్క సూర్యుడు అస్తమిస్తున్నాడని తన హృదయంలో గ్రహించింది. తన హృదయంలో ధైర్యాన్ని ధరించి, రాముని తల్లి సమయానుసారమైన మాటలను పలికింది. "నాథా, దీనిని గ్రహించి నీ మనసులో ఆలోచించు: రాముని వియోగం అపారమైన సముద్రం." "మీరే నావికుడు, అయోధ్యే నౌక, మీ ప్రియులందరూ అందులో ఎక్కిన యాత్రికులు." "ధైర్యాన్ని పట్టుకుంటే అవతలి ఒడ్డును చేరుకుంటారు; లేకపోతే అంతా మునిగిపోతారు." "నా ప్రియుడా, నా విన్నపాన్ని హృదయంలో ఉంచుకుంటే, రాముడు లక్ష్మణుడు సీత మళ్లీ మిమ్మల్ని కలుస్తారు."
దోహా 154
प्रिया बचन मृदु सुनत नृपु चितयउ आँखि उघारि।तलफत मीन मलीन जनु सींचत सीतल बारि।।154।।
priyā bacana mṛdu sunata nṛpu citayau ā̃khi ughāri |talaphata mīna malīna janu sīṁcata sītala bāri ||154||
తన ప్రియురాలి మృదువైన మాటలను విని, రాజు కళ్లు తెరిచి ఆమెను చూచాడు, చల్లని నీళ్లు చల్చబడినప్పుడు ఆయాసపడి తపించే దీనమైన చేప వలె.
చౌపాయి 155.1-4
धरि धीरजु उठी बैठ भुआलू।कहु सुमंत्र कहँ राम कृपालू।।
कहाँ लखनु कहँ रामु सनेही।कहँ प्रिय पुत्रबधू बैदेही।।
बिलपत राउ बिकल बहु भाँती।भइ जुग सरिस सिराति न राती।।
तापस अंध साप सुधि आई।कौसल्यहि सब कथा सुनाई।।
भयउ बिकल बरनत इतिहासा।राम रहित धिग जीवन आसा।।
सो तनु राखि करब मैं काहा।जेंहि न प्रेम पनु मोर निबाहा।।
हा रघुनंदन प्रान पिरीते।तुम्ह बिनु जिअत बहुत दिन बीते।।
हा जानकी लखन हा रघुबर।हा पितु हित चित चातक जलधर।।
dhari dhīraju uṭhī baiṭha bhuālū |kahu sumaṁtra kahã rāma kṛpālū ||
kahā̃ lakhanu kahã rāmu sanehī |kahã priya putrabadhū baidehī ||
bilapata rāu bikala bahu bhā̃tī |bhai juga sarisa sirāti na rātī ||
tāpasa aṁdha sāpa sudhi āī |kausalyahi saba kathā sunāī ||
bhayau bikala baranata itihāsā |rāma rahita dhiga jīvana āsā ||
so tanu rākhi karaba maiṁ kāhā |jeṁhi na prema panu mora nibāhā ||
hā raghunaṁdana prāna pirīte |tumha binu jiata bahuta dina bīte ||
hā jānakī lakhana hā raghubara |hā pitu hita cita cātaka jaladhara ||
ధైర్యాన్ని పుచ్చుకొని రాజు లేచి కూర్చున్నాడు, "సుమంత్రా, చెప్పు, కరుణామయుడైన రాముడు ఎక్కడ?" అన్నాడు. "లక్ష్మణుడు ఎక్కడ? నా ప్రియ రాముడు ఎక్కడ? నా ప్రియ కోడలు, వైదేహి ఎక్కడ?" రాజు పలా విధాలుగా విలపించి వికలమైనాడు, రాత్రి ఒక యుగమంత పొడవుగా అనిపించి ముగియలేదు. గుడ్డి తపస్వి శాపం గుర్తుకొచ్చింది, కౌసల్యకు అన్ని కథలు చెప్పాడు. ఆ చరిత్రను చెప్పుతూ అతడు అత్యంత వికలమైనాడు: "రాముడు లేకుండా ఈ జీవితానికి, బ్రతికే ఆశకు శాపం." "ఈ శరీరాన్ని ఉంచి నేనేమి చేయగలను, ఇది నా ప్రేమ వాక్యాన్ని నిలబెట్టలేదు కదా?" "ఆ రఘునందనా, నా ప్రాణ ప్రియా! నిన్ని లేకుండా బ్రతికి చాలా రోజులు గడిచాయి." "ఆ జానకీ! ఆ లక్ష్మణా! ఆ రఘుబరా, నీ తండ్రి ప్రేమ హృదయమైన చాతక పక్షికి నీవు వర్ష మేఘం!"
దోహా 155
राम राम कहि राम कहि राम राम कहि राम।तनु परिहरि रघुबर बिरहँ राउ गयउ सुरधाम।।155।।
rāma rāma kahi rāma kahi rāma rāma kahi rāma |tanu parihari raghubara birahã rāu gayau suradhāma ||155||
రామ రామ అని మళ్ళీ మళ్ళీ అనుకుంటూ, రామ రామ అని, రాఘవుని వియోగ వేదనలో రాజు తన శరీరాన్ని వదిలి దేవతల ధామమునకు వెళ్ళెను.
చౌపాయి 156.1-4
जिअन मरन फलु दसरथ पावा।अंड अनेक अमल जसु छावा।।
जिअत राम बिधु बदनु निहारा।राम बिरह करि मरनु सँवारा।।
सोक बिकल सब रोवहिं रानी।रूपु सील बलु तेजु बखानी।।
करहिं बिलाप अनेक प्रकारा।परहीं भूमितल बारहिं बारा।।
बिलपहिं बिकल दास अरु दासी।घर घर रुदनु करहिं पुरबासी।।
अँथयउ आजु भानुकुल भानू।धरम अवधि गुन रूप निधानू।।
गारीं सकल कैकइहि देहीं।नयन बिहीन कीन्ह जग जेहीं।।
एहि बिधि बिलपत रैनि बिहानी।आए सकल महामुनि ग्यानी।।
jiana marana phalu dasaratha pāvā |aṁḍa aneka amala jasu chāvā ||
jiata rāma bidhu badanu nihārā |rāma biraha kari maranu sãvārā ||
soka bikala saba rovahiṁ rānī |rūpu sīla balu teju bakhānī ||
karahiṁ bilāpa aneka prakārā |parahīṁ bhūmitala bārahiṁ bārā ||
bilapahiṁ bikala dāsa aru dāsī |ghara ghara rudanu karahiṁ purabāsī ||
ãthayau āju bhānukula bhānū |dharama avadhi guna rūpa nidhānū ||
gārīṁ sakala kaikaihi dehīṁ |nayana bihīna kīnha jaga jehīṁ ||
ehi bidhi bilapata raini bihānī |āe sakala mahāmuni gyānī ||
దశరథుడు బ్రతికినా చచినా ఫలితాన్ని పొందాడు; నిర్మలమైన అతని కీర్తి అనంత బ్రహ్మాండాలలో వ్యాపించింది. బ్రతికి ఉండగా రాముని చంద్రుని వంటి ముఖాన్ని చూశాడు; రాముని వియోగంతో మరణించి తన మరణాన్ని గొప్పగా చేసుకున్నాడు. శోకంతో విలపించిన అంతఃపుర స్త్రీలందరూ ఏడ్చారు; అతని రూపాన్ని, గుణాన్ని, బలాన్ని, తేజస్సును వర్ణించారు. అనేక విధాలుగా విలపించారు; మళ్ళీ మళ్ళీ భూమిపై పడ్డారు. దాసులు, దాసీలు వివశులై విలపించారు; నగర ప్రజలు ప్రతి ఇంట్లో ఏడ్చారు. "ఈ రోజు సూర్య వంశానికి చెందిన సూర్యుడు అస్తమించాడు - ధర్మానికి సరహద్దు, గుణాలకు, రూపానికి నిధి." అందరూ కైకేయిని నిందించారు; ఆమె లోకాన్ని కన్నులు లేకుండా చేసింది. ఈ విధంగా విలపిస్తూ రాత్రి గడిచింది; అందరూ మహామునులు, జ్ఞానులు వచ్చారు.
దోహా 156
तब बसिष्ठ मुनि समय सम कहि अनेक इतिहास।सोक नेवारेउ सबहि कर निज बिग्यान प्रकास।।156।।
taba basiṣṭha muni samaya sama kahi aneka itihāsa |soka nevāreu sabahi kara nija bigyāna prakāsa ||156||
అప్పుడు వశిష్ఠ ముని సమయానికి తగిన అనేక ప్రాచీన కథలను చెప్పి, తన స్వంత జ్ఞాన ప్రకాశంతో వారందరి దుఃఖాన్ని పోగొట్టాడు.
చౌపాయి 157.1-4
तेल नाँव भरि नृप तनु राखा।दूत बोलाइ बहुरि अस भाषा।।
धावहु बेगि भरत पहिं जाहू।नृप सुधि कतहुँ कहहु जनि काहू।।
एतनेइ कहेहु भरत सन जाई।गुर बोलाई पठयउ दोउ भाई।।
सुनि मुनि आयसु धावन धाए।चले बेग बर बाजि लजाए।।
अनरथु अवध अरंभेउ जब तें।कुसगुन होहिं भरत कहुँ तब तें।।
देखहिं राति भयानक सपना।जागि करहिं कटु कोटि कलपना।।
बिप्र जेवाँइ देहिं दिन दाना।सिव अभिषेक करहिं बिधि नाना।।
मागहिं हृदयँ महेस मनाई।कुसल मातु पितु परिजन भाई।।
tela nā̃va bhari nṛpa tanu rākhā |dūta bolāi bahuri asa bhāṣā ||
dhāvahu begi bharata pahiṁ jāhū |nṛpa sudhi katahũ kahahu jani kāhū ||
etanei kahehu bharata sana jāī |gura bolāī paṭhayau dou bhāī ||
suni muni āyasu dhāvana dhāe |cale bega bara bāji lajāe ||
anarathu avadha araṁbheu jaba teṁ |kusaguna hohiṁ bharata kahũ taba teṁ ||
dekhahiṁ rāti bhayānaka sapanā |jāgi karahiṁ kaṭu koṭi kalapanā ||
bipra jevā̃i dehiṁ dina dānā |siva abhiṣeka karahiṁ bidhi nānā ||
māgahiṁ hṛdayã mahesa manāī |kusala mātu pitu parijana bhāī ||
నూనె నింపిన పాత్రలో రాజు శరీరాన్ని ఉంచాడు. దూతలను పిలిచి మళ్లీ ఇలా చెప్పాడు. "వేగంగా భరతుని వద్దకు పరుగెత్తండి. రాజు గురించి ఎక్కడా ఎవరికీ చెప్పవద్దు." "భరతుని వద్దకు వెళ్లి ఇంత మాత్రమే చెప్పండి: 'గురువు ఇద్దరు సోదరులను పిలిచి పంపారు.'" ముని ఆజ్ఞ విని దూతలు పరుగెత్తారు. ఉత్తమ గుర్రాలను కూడా సిగ్గుపడేలా వేగంగా బయలుదేరారు. అయోధ్యలో ఆపద మొదలైన నాటి నుండి, భరతునికి చెడు శకునాలు కనిపిస్తుండేవి. రాత్రి సమయంలో భయంకరమైన కలలు చూశాడు; మేల్కొని కోట్లాది కఠినమైన ఊహలు చేశాడు. ప్రతి రోజూ బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టి దానాలు చేశాడు; అనేక విధాలుగా శివాభిషేకం చేశాడు. మనస్సులో మహేశుని ప్రార్థించి, తల్లి, తండ్రి, బంధువులు, సోదరుల శ్రేయస్సును కోరాడు.
దోహా 157
एहि बिधि सोचत भरत मन धावन पहुँचे आइ।गुर अनुसासन श्रवन सुनि चले गनेसु मनाइ।।157।।
ehi bidhi socata bharata mana dhāvana pahũce āi |gura anusāsana śravana suni cale ganesu manāi ||157||
ఇలా భరతుడు మనసులో ఆలోచిస్తూ ఉండగా, దూతలు చేరుకుని వచ్చారు. గురువు ఆజ్ఞను తానే చెవితో విని, వినాయకుని ప్రార్థించి బయలుదేరాడు.
చౌపాయి 158.1-4
चले समीर बेग हय हाँके।नाघत सरित सैल बन बाँके।।
हृदयँ सोचु बड़ कछु न सोहाई।अस जानहिं जियँ जाउँ उड़ाई।।
एक निमेष बरस सम जाई।एहि बिधि भरत नगर निअराई।।
असगुन होहिं नगर पैठारा।रटहिं कुभाँति कुखेत करारा।।
खर सिआर बोलहिं प्रतिकूला।सुनि सुनि होइ भरत मन सूला।।
श्रीहत सर सरिता बन बागा।नगरु बिसेषि भयावनु लागा।।
खग मृग हय गय जाहिं न जोए।राम बियोग कुरोग बिगोए।।
नगर नारि नर निपट दुखारी।मनहुँ सबन्हि सब संपति हारी।।
cale samīra bega haya hā̃ke |nāghata sarita saila bana bā̃ke ||
hṛdayã socu baṛa kachu na sohāī |asa jānahiṁ jiyã jāũ uṛāī ||
eka nimeṣa barasa sama jāī |ehi bidhi bharata nagara niarāī ||
asaguna hohiṁ nagara paiṭhārā |raṭahiṁ kubhā̃ti kukheta karārā ||
khara siāra bolahiṁ pratikūlā |suni suni hoi bharata mana sūlā ||
śrīhata sara saritā bana bāgā |nagaru biseṣi bhayāvanu lāgā ||
khaga mṛga haya gaya jāhiṁ na joe |rāma biyoga kuroga bigoe ||
nagara nāri nara nipaṭa dukhārī |manahũ sabanhi saba saṁpati hārī ||
గాలి వేగంతో గుర్రాలను పరుగెత్తించుకొని వెళ్ళారు; నదులు, కొండలు, వంకెల అడవులను దాటారు. అతని హృదయంలో గొప్ప చింత ఉండి, ఏదీ అతనికి సంతోషం ఇవ్వలేదు; నేను అక్కడకు ఎగురుతూ వెళ్ళగలనా అని మనసులో అనుకున్నాడు. ఒక క్షణం ఒక సంవత్సరంలా గడిచింది; ఈ విధంగా భరతుడు నగరాన్ని సమీపించాడు. నగరంలో ప్రవేశించగానే చెడు శకునాలు కనిపించాయి; చెడు ప్రదేశాలలో క్రూర జీవులు భయంకరంగా అరిచాయి. గాడిదలు, నక్కలు అశుభ స్వరాలతో అరిచాయి; వాటిని మళ్ళీ మళ్ళీ విని భరతుని మనసు బాధతో భగ్గుమనింది. సరస్సులు, నదులు, అడవులు, ఉద్యానవనాలు తమ సౌందర్యాన్ని కోల్పోయాయి; నగరం ముఖ్యంగా భయంకరంగా కనిపించింది. పక్షులు, జింకలు, గుర్రాలు, ఏనుగులు చూడలేనంత దీనంగా ఉన్నాయి; రాముని వియోగం అనే క్రూర వ్యాధి వాటిని నాశనం చేసింది. నగర స్త్రీలు పురుషులు పూర్తిగా దుఃఖితులయ్యారు, అందరూ తమ సర్వ సంపదను కోల్పోయినట్లు ఉన్నారు.
దోహా 158
पुरजन मिलिहिं न कहहिं कछु गवँहिं जोहारहिं जाहिं।भरत कुसल पूँछि न सकहिं भय बिषाद मन माहिं।।158।।
purajana milihiṁ na kahahiṁ kachu gavãhiṁ johārahiṁ jāhiṁ |bharata kusala pū̃chi na sakahiṁ bhaya biṣāda mana māhiṁ ||158||
నగర ప్రజలు అతనిని కలిసారు గాని ఏమీ చెప్పలేదు; చేతులు జోడించి వందనం చేసి తమ తమ దారిన వెళ్ళిపోయారు. భయమును, విషాదమును మనస్సులో పెట్టుకున్న భరతుడు, కుశలము అడగలేకపోయాడు.
చౌపాయి 159.1-4
हाट बाट नहिं जाइ निहारी।जनु पुर दहँ दिसि लागि दवारी।।
आवत सुत सुनि कैकयनंदिनि।हरषी रबिकुल जलरुह चंदिनि।।
सजि आरती मुदित उठि धाई।द्वारेहिं भेंटि भवन लेइ आई।।
भरत दुखित परिवारु निहारा।मानहुँ तुहिन बनज बनु मारा।।
कैकेई हरषित एहि भाँति।मनहुँ मुदित दव लाइ किराती।।
सुतहि ससोच देखि मनु मारें।पूँछति नैहर कुसल हमारें।।
सकल कुसल कहि भरत सुनाई।पूँछी निज कुल कुसल भलाई।।
कहु कहँ तात कहाँ सब माता।कहँ सिय राम लखन प्रिय भ्राता।।
hāṭa bāṭa nahiṁ jāi nihārī |janu pura dahã disi lāgi davārī ||
āvata suta suni kaikayanaṁdini |haraṣī rabikula jalaruha caṁdini ||
saji āratī mudita uṭhi dhāī |dvārehiṁ bheṁṭi bhavana lei āī ||
bharata dukhita parivāru nihārā |mānahũ tuhina banaja banu mārā ||
kaikeī haraṣita ehi bhā̃ti |manahũ mudita dava lāi kirātī ||
sutahi sasoca dekhi manu māreṁ |pū̃chati naihara kusala hamāreṁ ||
sakala kusala kahi bharata sunāī |pū̃chī nija kula kusala bhalāī ||
kahu kahã tāta kahā̃ saba mātā |kahã siya rāma lakhana priya bhrātā ||
సంతలు, వీధులు చూడలేనంత శూన్యంగా ఉన్నాయి; నగరానికి పది దిక్కులలోనూ అడవి మంట రాలినట్లు కనిపించాయి. తన కుమారుడు వస్తున్నాడని విని, కేకయ రాజు కుమార్తె అయిన కైకేయి, సూర్య వంశ కమలానికి చంద్రకాంతి వలె ఆనందించింది. ఆరతి దీపాన్ని సిద్ధం చేసి, సంతోషంతో లేచి పరుగెత్తింది; గడప వద్దనే అతనిని కౌగిలించుకొని భవనం లోపలికి తీసుకువచ్చింది. భరతుడు కుటుంబ సముదాయమంతా దుఃఖంతో ఉన్నదీని చూశాడు; మంచు కమల వనాన్ని నాశనం చేసినట్లు కనిపించింది. ఈ విధంగా కైకేయి ఆనందంతో ఉంది; అడవికి నిప్పంటించి సంతోషించే గిరిజన స్త్రీ వలె. కుమారుడు చింతాతో ఉన్నాడని చూసి ఆమె మనసు కలిగింది; నా అత్తగారింట్లో అంతా క్షేమమా? అని అడిగింది. అంతా క్షేమమని భరతుడు చెప్పాడు; తరువాత తన వంశం క్షేమ సంపదను విచారించాడు. చెప్పు, తల్లీ, నా తండ్రి ఎక్కడ? నా తల్లులందరూ ఎక్కడ? సీత, రాముడు, లక్ష్మణుడు, నా ప్రియ సోదరులు ఎక్కడ?
దోహా 159
सुनि सुत बचन सनेहमय कपट नीर भरि नैन।भरत श्रवन मन सूल सम पापिनि बोली बैन।।159।।
suni suta bacana sanehamaya kapaṭa nīra bhari naina |bharata śravana mana sūla sama pāpini bolī baina ||159||
తన కుమారుని ప్రేమ నిండిన మాటలను విని, మోసపూరిత కన్నీళులతో కళ్ళను నింపి, ఆ పాపిణి భరతుని చెవులకు మరియు మనసుకు శూలం వంటి మాటలను పలికింది.
Frequently Asked Questions
परंपरा में अयोध्या काण्ड के इस विरह-प्रसंग का पाठ ‘धीरज-प्राप्ति’ और ‘नाम-निष्ठा’ बढ़ाने वाला माना जाता है—विशेषतः पारिवारिक शोक, वियोग, और निर्णय-काल में। दशरथ के ‘राम-नाम’ उच्चारण का स्मरण ‘अंतकाल-नाम’ की प्रेरणा देता है।
सामान्य वैष्णव-परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम रटत…’ प्रकार का नाम-संपुट जोड़ा जाता है; इस खंड के लिए विशेषतः ‘राम राम’ (दोहा 155 की ध्वनि) को संपुट रूप में लेना प्रचलित है।
Ask anything about Prakarana 16 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
