Prakarana 15
यह सोपान ‘विरह-धर्म’ का द्वार है: राजधर्म, पुत्रधर्म, और भक्तिधर्म का एक साथ परीक्षण। अयोध्या काण्ड में राम का वनगमन केवल राजनीतिक घटना नहीं, ‘अनासक्ति’ और ‘आज्ञापालन’ की साधना है—जहाँ सुख (राज्य) त्यागकर ‘राम-नाम-स्मरण’ और ‘मर्यादा’ को मोक्ष-मार्ग की सीढ़ी बनाया जाता है। इस अंश में वन-जीवन की मधुरता (सीता का संतोष) और अयोध्या की वेदना (सुमंत्र-दशरथ का शोक) साथ रखकर तुलसी ‘राग’ को ‘वैराग्य’ में रूपांतरित करते हैं।
ในบทนี้ รสหลักคือกรุณา แต่ความกรุณานี้มิใช่ความทุกข์ใจเพียงอย่างเดียว หากแต่เป็นความเจริญงอกงามแห่งภัทติ ในส่วนแรก ความปีติของนางสีดาในป่า ผสมผสานรสศฤงคารและรสศานติ ปรากฏให้เห็น: การอยู่เคียงข้างของผู้เป็นที่รัก รากไม้และผลไม้ กระท่อมใบไม้ สิ่งเหล่านี้ทำให้ป่ากลายเป็นที่รัก "เท่ากับอโยธยาพันนคร" ตุลสีทาสไม่ทรงห้ามการเพลิดเพลินทางประสาทสัมผัสด้วยการเทศนาเชิงลบ หากทรงแทนที่ด้วยความผูกพันที่สูงส่งกว่า คือความรักต่อพระบาทของพระราม แล้วสายตาหันไป: การกลับของสุมันตระ ความทุกข์แห่งการพรัดพรากของม้า เงียบงันของนคร และความแตกสลายของท้าวทศรถ รสกรุณาถึงจุดสูงสุด นี่เป็นจุดสำคัญในลำดับเรื่องราว: รูปแบบของพระรามในฐานะมรยาทปุรุโษตตมะย่อมสมบูรณ์เมื่อความเจ็บปวดแห่งการสละของพระองค์ลงสู่สังคมอโยธยาในรูปของการตื่นรู้ทางศีลธรรม ดังนั้น "วิรหะ" จึงกลายเป็นตบะ ตัดใจให้พ้นจากความสุขทางโลก และให้มั่นคงในนามสมรณ
In this prakarana
People
Verses
เจาปาอี 140.1-4
राम संग सिय रहति सुखारी।पुर परिजन गृह सुरति बिसारी।।
छिनु छिनु पिय बिधु बदनु निहारी।प्रमुदित मनहुँ चकोरकुमारी।।
नाह नेहु नित बढ़त बिलोकी।हरषित रहति दिवस जिमि कोकी।।
सिय मनु राम चरन अनुरागा।अवध सहस सम बनु प्रिय लागा।।
परनकुटी प्रिय प्रियतम संगा।प्रिय परिवारु कुरंग बिहंगा।।
सासु ससुर सम मुनितिय मुनिबर।असनु अमिअ सम कंद मूल फर।।
नाथ साथ साँथरी सुहाई।मयन सयन सय सम सुखदाई।।
लोकप होहिं बिलोकत जासू।तेहि कि मोहि सक बिषय बिलासू।।
rāma saṁga siya rahati sukhārī |pura parijana gṛha surati bisārī ||
chinu chinu piya bidhu badanu nihārī |pramudita manahũ cakorakumārī ||
nāha nehu nita baṛhata bilokī |haraṣita rahati divasa jimi kokī ||
siya manu rāma carana anurāgā |avadha sahasa sama banu priya lāgā ||
paranakuṭī priya priyatama saṁgā |priya parivāru kuraṁga bihaṁgā ||
sāsu sasura sama munitiya munibara |asanu amia sama kaṁda mūla phara ||
nātha sātha sā̃tharī suhāī |mayana sayana saya sama sukhadāī ||
lokapa hohiṁ bilokata jāsū |tehi ki mohi saka biṣaya bilāsū ||
สีดาอยู่กับพระรามอย่างมีความสุข ลืมความทรงจำถึงเมือง วงศ์ญาติ และบ้านเรือน มองใบหน้าดังจันทร์ของคนรักทุกขณะ จิตใจเปี่ยมปิติดังนกจาโกรวัยเยาว์ เห็นความรักของสามีเพิ่มพูนขึ้นทุกวัน คงยินดีดังนกจักรวากีในยามเช้า ใจของสีดาผูกพันอยู่กับพระบาทของพระราม ป่าจึงดูเป็นที่รักยิ่งกว่าอโยธยาพันเท่า กระท่อมใบไม้เป็นที่รักเพราะมีคนรักอยู่เคียงข้าง วงศ์ญาติใหม่คือกวางและนกก็เป็นที่รัก ภรรยาของพระฤาษีเปรียบดังแม่สามี พระฤาษีผู้ประเสริฐเปรียบดังพ่อสามี อาหารจากราก หัว และผลไม้เปรียบดังอมฤต มีพระสวามีอยู่เคียงข้าง แคร่หญ้าก็ดูงดงาม มอบความสุขเท่ากับแคร่ร้อยแคร่ของพระกาม ผู้ที่บุคคลเพียงแค่มองเห็นก็กลายเป็นผู้คุ้มครองโลก ความเพลิดเพลินในทางโลกีย์จะหลอกลวงนางได้อย่างไร
โทหา 140
सुमिरत रामहि तजहिं जन तृन सम बिषय बिलासु।रामप्रिया जग जननि सिय कछु न आचरजु तासु।।140।।
sumirata rāmahi tajahiṁ jana tṛna sama biṣaya bilāsu |rāmapriyā jaga janani siya kachu na ācaraju tāsu ||140||
ผู้ที่ระลึกถึงพระรามทอดทิ้งความปีติทางโลกดังฟางข้าว นางสีดา มารดาของโลก เป็นที่รักของพระราม และนี่มิใช่สิ่งน่าอัศจรรย์
เจาปาอี 141.1-4
सीय लखन जेहि बिधि सुखु लहहीं।सोइ रघुनाथ करहि सोइ कहहीं।।
कहहिं पुरातन कथा कहानी।सुनहिं लखनु सिय अति सुखु मानी।।
जब जब रामु अवध सुधि करहीं।तब तब बारि बिलोचन भरहीं।।
सुमिरि मातु पितु परिजन भाई।भरत सनेहु सीलु सेवकाई।।
कृपासिंधु प्रभु होहिं दुखारी।धीरजु धरहिं कुसमउ बिचारी।।
लखि सिय लखनु बिकल होइ जाहीं।जिमि पुरुषहि अनुसर परिछाहीं।।
प्रिया बंधु गति लखि रघुनंदनु।धीर कृपाल भगत उर चंदनु।।
लगे कहन कछु कथा पुनीता।सुनि सुखु लहहिं लखनु अरु सीता।।
sīya lakhana jehi bidhi sukhu lahahīṁ |soi raghunātha karahi soi kahahīṁ ||
kahahiṁ purātana kathā kahānī |sunahiṁ lakhanu siya ati sukhu mānī ||
jaba jaba rāmu avadha sudhi karahīṁ |taba taba bāri bilocana bharahīṁ ||
sumiri mātu pitu parijana bhāī |bharata sanehu sīlu sevakāī ||
kṛpāsiṁdhu prabhu hohiṁ dukhārī |dhīraju dharahiṁ kusamau bicārī ||
lakhi siya lakhanu bikala hoi jāhīṁ |jimi puruṣahi anusara parichāhīṁ ||
priyā baṁdhu gati lakhi raghunaṁdanu |dhīra kṛpāla bhagata ura caṁdanu ||
lage kahana kachu kathā punītā |suni sukhu lahahiṁ lakhanu aru sītā ||
สีดาและลักษมณ์เป็นสุขอย่างไร พระผู้เป็นนายแห่งราคุก็ทรงกระทำและตรัสเช่นนั้น ทรงเล่านิทานและเรื่องราวโบราณ ลักษมณ์และสีดาทรงฟังด้วยความยินดีอย่างยิ่ง เมื่อใดที่พระรามทรงระลึกถึงอโยธยา เมื่อนั้นพระเนตรก็เต็มไปด้วยน้ำตา ทรงระลึกถึงพระมารดาและพระบิดา พี่น้องและญาติ ความรักของภรต ความดีงามและการรับใช้ด้วยความจงรักภักดี พระผู้เป็นมหาสมุทรแห่งความเมตตาทรงเศร้าโศก แต่ทรงมีความอดทน ทรงพิจารณาว่าเวลานี้ไม่เอื้ออำนวย เมื่อเห็นเช่นนั้น สีดาและลักษมณ์ก็เป็นทุกข์ เหมือนเงาที่ติดตามบุคคล เมื่อทรงเห็นสภาพของพระชายาและพระอนุชา พระรามผู้เป็นความยินดีแห่งราคุ ผู้มั่นคงและเมตตา ผู้เป็นจันทน์แด่ใจของผู้ภักติ ทรงเริ่มเล่าเรื่องราวอันศักดิ์สิทธิ์บางเรื่อง ลักษมณ์และสีดาทรงฟังแล้วก็เป็นสุข
โทหา 141
रामु लखन सीता सहित सोहत परन निकेत।जिमि बासव बस अमरपुर सची जयंत समेत।।141।।
rāmu lakhana sītā sahita sohata parana niketa |jimi bāsava basa amarapura sacī jayaṁta sameta ||141||
พระราม พร้อมด้วยพระลักษมณ์และนางสีดา ทรงเปล่งประกายในนิวาสถานป่าของพระองค์ ดังพระอินทร์ทรงเปล่งประกายในนครของเทพทั้งหลาย พร้อมด้วยนางสาชีและชยันตะเคียงข้าง
เจาปาอี 142.1-4
जोगवहिं प्रभु सिय लखनहिं कैसें।पलक बिलोचन गोलक जैसें।।
सेवहिं लखनु सीय रघुबीरहि।जिमि अबिबेकी पुरुष सरीरहि।।
एहि बिधि प्रभु बन बसहिं सुखारी।खग मृग सुर तापस हितकारी।।
कहेउँ राम बन गवनु सुहावा।सुनहु सुमंत्र अवध जिमि आवा।।
फिरेउ निषादु प्रभुहि पहुँचाई।सचिव सहित रथ देखेसि आई।।
मंत्री बिकल बिलोकि निषादू।कहि न जाइ जस भयउ बिषादू।।
राम राम सिय लखन पुकारी।परेउ धरनितल ब्याकुल भारी।।
देखि दखिन दिसि हय हिहिनाहीं।जनु बिनु पंख बिहग अकुलाहीं।।
jogavahiṁ prabhu siya lakhanahiṁ kaiseṁ |palaka bilocana golaka jaiseṁ ||
sevahiṁ lakhanu sīya raghubīrahi |jimi abibekī puruṣa sarīrahi ||
ehi bidhi prabhu bana basahiṁ sukhārī |khaga mṛga sura tāpasa hitakārī ||
kaheũ rāma bana gavanu suhāvā |sunahu sumaṁtra avadha jimi āvā ||
phireu niṣādu prabhuhi pahũcāī |saciva sahita ratha dekhesi āī ||
maṁtrī bikala biloki niṣādū |kahi na jāi jasa bhayau biṣādū ||
rāma rāma siya lakhana pukārī |pareu dharanitala byākula bhārī ||
dekhi dakhina disi haya hihināhīṁ |janu binu paṁkha bihaga akulāhīṁ ||
พระผู้เป็นเจ้าทรงดูแลพระนางสีดาและพระลักษมณ์ ดังเปลือกตาป้องกันลูกตา พระลักษมณ์รับใช้พระนางสีดาและวีรบุรุษแห่งราชวงศ์ราฆุ ดังคนไร้ปัญญาดูแลร่างกายของตนเอง ด้วยประการฉะนี้ พระผู้เป็นเจ้าทรงประทับอยู่ในป่าอย่างมีความสุข ทรงประทานความดีงามแก่นก สัตว์ร้าย เทวดา และฤาษี ข้าพเจ้าได้เล่าเรื่องการเสด็จไปป่าอันงดงามของพระรามแล้ว บัดนี้จงฟังเถิดว่าสุมันตระได้กลับมาอโยธยาอย่างไร นิษาทหันกลับหลังจากส่งพระผู้เป็นเจ้าถึงที่หมาย แล้วมาเห็นรถม้าพร้อมด้วยเสนาบดี เมื่อเห็นเสนาบดีอยู่ในความทุกข์โศก นิษาทพบว่าความเศร้าโศกนั้นกล่าวไม่ได้ ร้องว่า ราม ราม สีดา ลักษมณ์ สุมันตระล้มลงสู่พื้นดิน ด้วยความวิตกกังวลอย่างยิ่ง ม้าเหลียวมองไปทางทิศใต้และส่งเสียงร้อง เหมือนนกที่ไร้ปีกกำลังดิ้นรนอย่างทุกข์ทรมาน
โทหา 142
नहिं तृन चरहिं पिअहिं जलु मोचहिं लोचन बारि।ब्याकुल भए निषाद सब रघुबर बाजि निहारि।।142।।
nahiṁ tṛna carahiṁ piahiṁ jalu mocahiṁ locana bāri |byākula bhae niṣāda saba raghubara bāji nihāri ||142||
พวกมันไม่กินหญ้า ไม่ดื่มน้ำ น้ำทิพย์ไหลออกจากดวงตา นิษาททั้งหมดกังวลใจเมื่อทอดเนตรม้าของเจ้าชายแห่งราคู
เจาปาอี 143.1-4
धरि धीरज तब कहइ निषादू।अब सुमंत्र परिहरहु बिषादू।।
तुम्ह पंडित परमारथ ग्याता।धरहु धीर लखि बिमुख बिधाता।।
बिबिध कथा कहि कहि मृदु बानी।रथ बैठारेउ बरबस आनी।।
सोक सिथिल रथ सकइ न हाँकी।रघुबर बिरह पीर उर बाँकी।।
चरफराहिं मग चलहिं न घोरे।बन मृग मनहुँ आनि रथ जोरे।।
अढ़ुकि परहिं फिरि हेरहिं पीछें।राम बियोगि बिकल दुख तीछें।।
जो कह रामु लखनु बैदेही।हिंकरि हिंकरि हित हेरहिं तेही।।
बाजि बिरह गति कहि किमि जाती।बिनु मनि फनिक बिकल जेहि भाँती।।
dhari dhīraja taba kahai niṣādū |aba sumaṁtra pariharahu biṣādū ||
tumha paṁḍita paramāratha gyātā |dharahu dhīra lakhi bimukha bidhātā ||
bibidha kathā kahi kahi mṛdu bānī |ratha baiṭhāreu barabasa ānī ||
soka sithila ratha sakai na hā̃kī |raghubara biraha pīra ura bā̃kī ||
carapharāhiṁ maga calahiṁ na ghore |bana mṛga manahũ āni ratha jore ||
aṛhuki parahiṁ phiri herahiṁ pīcheṁ |rāma biyogi bikala dukha tīcheṁ ||
jo kaha rāmu lakhanu baidehī |hiṁkari hiṁkari hita herahiṁ tehī ||
bāji biraha gati kahi kimi jātī |binu mani phanika bikala jehi bhā̃tī ||
ครั้งนั้นนิษาททรงกล้าและตรัสว่า บัดนี้ สุมันตระ จงละความโศกเสีย ท่านเป็นบัณฑิต ผู้รู้ความดีสูงสุด จงมีใจกล้า ทราบว่าพระพรหมไม่เมตตาเรา ด้วยถ้อยคำอ่อนโยนและเรื่องราวมากมาย ท่านให้ท่านขึ้นรถและนำตัวไป อ่อนกำลังด้วยความโศก รถแทบขับไม่ไหว ความเจ็บปวดจากการพรากจากเจ้าชายแห่งราคูยังแทงพระทัยอยู่ ม้าสั่นและไม่ยอมเดินหน้า ราวกับกวางป่าถูกผูกกับรถ พวกมันสะดุดและล้ม แล้วหันมองข้างหลัง พวกมันทุกข์ร้อนด้วยความโศกจากการพรากจากพระราม เมื่อใดมีผู้กล่าวนามพระราม พระลักษมณ์ หรือธิดาแห่งวิเทหะ พวกมันจะร้องและมองในทิศทางนั้นเพื่อคนรัก ใครจะพรรณนาสภาพของม้าในการพรากของพวกมันได้ พวกมันดังงูที่ไร้แก้วมณี ทุกข์ร้อนอย่างยิ่ง
โทหา 143
भयउ निषाद बिषादबस देखत सचिव तुरंग।बोलि सुसेवक चारि तब दिए सारथी संग।।143।।
bhayau niṣāda biṣādabasa dekhata saciva turaṁga |boli susevaka cāri taba die sārathī saṁga ||143||
นิษาทผู้ท่วมท้นด้วยความโศก ทอดเนตรราชมนตรีและม้า แล้วทรงเรียกบริวารผู้ดีสี่คนและให้ไปติดตามสารถี
เจาปาอี 144.1-4
गुह सारथिहि फिरेउ पहुँचाई।बिरहु बिषादु बरनि नहिं जाई।।
चले अवध लेइ रथहि निषादा।होहि छनहिं छन मगन बिषादा।।
सोच सुमंत्र बिकल दुख दीना।धिग जीवन रघुबीर बिहीना।।
रहिहि न अंतहुँ अधम सरीरू।जसु न लहेउ बिछुरत रघुबीरू।।
भए अजस अघ भाजन प्राना।कवन हेतु नहिं करत पयाना।।
अहह मंद मनु अवसर चूका।अजहुँ न हृदय होत दुइ टूका।।
मीजि हाथ सिरु धुनि पछिताई।मनहँ कृपन धन रासि गवाँई।।
बिरिद बाँधि बर बीरु कहाई।चलेउ समर जनु सुभट पराई।।
guha sārathihi phireu pahũcāī |birahu biṣādu barani nahiṁ jāī ||
cale avadha lei rathahi niṣādā |hohi chanahiṁ chana magana biṣādā ||
soca sumaṁtra bikala dukha dīnā |dhiga jīvana raghubīra bihīnā ||
rahihi na aṁtahũ adhama sarīrū |jasu na laheu bichurata raghubīrū ||
bhae ajasa agha bhājana prānā |kavana hetu nahiṁ karata payānā ||
ahaha maṁda manu avasara cūkā |ajahũ na hṛdaya hota dui ṭūkā ||
mīji hātha siru dhuni pachitāī |manahã kṛpana dhana rāsi gavā̃ī ||
birida bā̃dhi bara bīru kahāī |caleu samara janu subhaṭa parāī ||
คุหะมองสารถีเดินทางไปแล้วจึงหันกลับ ความเศร้าโศกแห่งการจากกันและความเสียใจนั้นไม่อาจพรรณนาได้ พวกนิษาทรับรถม้าแล้วเดินทางสู่อโยธยา ชั่วขณะแล้วชั่วขณะจมดิ่งอยู่ในความเศร้าโศก สุมันตระเป็นทุกข์ด้วยความกังวล วิตกและเป็นทุกข์ ชีวิตที่ไร้พระรามวีรบุรุษแห่งราชวงศ์รฆุเป็นสิ่งต้องสาปแช่ง ร่างกายอันต่ำช้านี้จะไม่อยู่ต่อไปในที่สุด เพราะไม่ได้รับชื่อเสียงโดยการตายเมื่อจากพระราม ลมหายใจของข้าได้กลายเป็นภาชนะแห่งความอัปยศและบาป เหตุใดจึงไม่จากไป อนิจจา ใจอันโง่เขลาของข้าพลาดโอกาสไปแล้ว เพราะแม้แต่บัดนี้ก็ยังไม่แตกเป็นสองท่อน เขากำมือและทุบศีรษะคร่ำครวญ เหมือนคนตระหนี่ที่สูญเสียกองทรัพย์ เขาเดินไปเหมือนนักรบที่ผูกเครื่องหมายแห่งชื่อเสียงและได้รับการขนานนามว่าเป็นวีรบุรุษผู้ยิ่งใหญ่ แต่กลับหนีจากสมรภูมิ
โทหา 144
बिप्र बिबेकी बेदबिद संमत साधु सुजाति।जिमि धोखें मदपान कर सचिव सोच तेहि भाँति।।144।।
bipra bibekī bedabida saṁmata sādhu sujāti |jimi dhokheṁ madapāna kara saciva soca tehi bhā̃ti ||144||
ดังพราหมณ์ผู้มีปัญญาเลือกแจ้ง รู้พระเวท ที่พระสาธุและผู้มีชาติตระกูลดียอมรับ ผู้ถูกหลอกให้ดื่มสุรา ความทุกข์ใจของสมุห์นั้นก็เป็นเช่นนั้น
เจาปาอี 145.1-4
जिमि कुलीन तिय साधु सयानी।पतिदेवता करम मन बानी।।
रहै करम बस परिहरि नाहू।सचिव हृदयँ तिमि दारुन दाहु।।
लोचन सजल डीठि भइ थोरी।सुनइ न श्रवन बिकल मति भोरी।।
सूखहिं अधर लागि मुहँ लाटी।जिउ न जाइ उर अवधि कपाटी।।
बिबरन भयउ न जाइ निहारी।मारेसि मनहुँ पिता महतारी।।
हानि गलानि बिपुल मन ब्यापी।जमपुर पंथ सोच जिमि पापी।।
बचनु न आव हृदयँ पछिताई।अवध काह मैं देखब जाई।।
राम रहित रथ देखिहि जोई।सकुचिहि मोहि बिलोकत सोई।।
jimi kulīna tiya sādhu sayānī |patidevatā karama mana bānī ||
rahai karama basa parihari nāhū |saciva hṛdayã timi dāruna dāhu ||
locana sajala ḍīṭhi bhai thorī |sunai na śravana bikala mati bhorī ||
sūkhahiṁ adhara lāgi muhã lāṭī |jiu na jāi ura avadhi kapāṭī ||
bibarana bhayau na jāi nihārī |māresi manahũ pitā mahatārī ||
hāni galāni bipula mana byāpī |jamapura paṁtha soca jimi pāpī ||
bacanu na āva hṛdayã pachitāī |avadha kāha maiṁ dekhaba jāī ||
rāma rahita ratha dekhihi joī |sakucihi mohi bilokata soī ||
ดังหญิงผู้มีตระกูลสูง ผู้มีศีลธรรมและปัญญา ผู้เคารพสามีดังพระเจ้าในกาย วาจา และใจ แต่ถูกพรหมลิขิตบีบบังคับให้ต้องจากสามีไป ความเร่าร้อนดุจเพลิงในดวงใจของเสนาบดีก็ประดุจดังนั้น ดวงตาชุ่มฉ่ำด้วยน้ำตา สายตามัวมั่ง หูไม่ได้ยิน จิตใจสับสนหวั่นไหว ริมฝีปากแห้งผาก ปากติดแน่น แต่ชีวิตยังไม่จากไป เพราะประตูแห่งกำหนดเวลาการเนรเทศได้ปิดกั้นไว้ในดวงใจ ใบหน้าซีดเซียว ทนให้ผู้อื่นมองไม่ได้ ราวกับผู้ที่ฆ่าบิดามารดาของตน ความสูญเสียและความเสียใจอย่างมากท่วมท้นจิตใจ ดังความหวาดกลัวเส้นทางสู่นครของยมราชในใจคนบาป ไม่อาจเปล่งวาจาใด แล้วเสียใจในดวงใจว่า เมื่อเราไปถึงอโยธยา เราจะเห็นอะไรที่นั่น ผู้ใดเห็นรถม้าที่ปราศจากพระราม ผู้นั้นจะรู้สึกละอายเมื่อมองเห็นเรา
โทหา 145
धाइ पूँछिहहिं मोहि जब बिकल नगर नर नारि।उतरु देब मैं सबहि तब हृदयँ बज्रु बैठारि।।145।।
dhāi pū̃chihahiṁ mohi jaba bikala nagara nara nāri |utaru deba maiṁ sabahi taba hṛdayã bajru baiṭhāri ||145||
เมื่อชายและหญิงผู้ทุกข์ทรมานในเมืองมาวิ่งถามข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะตอบพวกเขาทั้งหมด โดยปักสายฟ้าไว้ในหัวใจ
เจาปาอี 146.1-4
पुछिहहिं दीन दुखित सब माता।कहब काह मैं तिन्हहि बिधाता।।
पूछिहि जबहिं लखन महतारी।कहिहउँ कवन सँदेस सुखारी।।
राम जननि जब आइहि धाई।सुमिरि बच्छु जिमि धेनु लवाई।।
पूँछत उतरु देब मैं तेही।गे बनु राम लखनु बैदेही।।
जोइ पूँछिहि तेहि ऊतरु देबा।जाइ अवध अब यहु सुखु लेबा।।
पूँछिहि जबहिं राउ दुख दीना।जिवनु जासु रघुनाथ अधीना।।
देहउँ उतरु कौनु मुहु लाई।आयउँ कुसल कुअँर पहुँचाई।।
सुनत लखन सिय राम सँदेसू।तृन जिमि तनु परिहरिहि नरेसू।।
puchihahiṁ dīna dukhita saba mātā |kahaba kāha maiṁ tinhahi bidhātā ||
pūchihi jabahiṁ lakhana mahatārī |kahihaũ kavana sãdesa sukhārī ||
rāma janani jaba āihi dhāī |sumiri bacchu jimi dhenu lavāī ||
pū̃chata utaru deba maiṁ tehī |ge banu rāma lakhanu baidehī ||
joi pū̃chihi tehi ūtaru debā |jāi avadha aba yahu sukhu lebā ||
pū̃chihi jabahiṁ rāu dukha dīnā |jivanu jāsu raghunātha adhīnā ||
dehaũ utaru kaunu muhu lāī |āyaũ kusala kuãra pahũcāī ||
sunata lakhana siya rāma sãdesū |tṛna jimi tanu pariharihi naresū ||
มารดาทั้งหลายผู้ยากไร้และเศร้าโศกจะถามข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะกล่าวอะไรกับพวกท่าน โอ้พระผู้สร้าง เมื่อมารดาของลักษมณ์ถามข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะให้ข่าวดีอะไร เมื่อมารดาของพระรามมาวิ่งหาข้าพเจ้า ดังวัวที่ระลึกถึงลูกวัวและร้องครวญ ข้าพเจ้าจะตอบนางว่า พระราม ลักษมณ์ และธิดาแห่งวิเทหะได้เสด็จไปป่าแล้ว ผู้ใดถามข้าพเจ้าจะตอบ บัดนี้ข้าพเจ้าจะไปอโยธยาและรับความปลอบโยนนี้ เมื่อพระราชาผู้ทุกข์ทรมานและยากไร้ถามข้าพเจ้า พระองค์ผู้มีชีวิตภักดีต่อองค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งราคู ข้าพเจ้าจะตอบอย่างไร จะแสดงหน้าอย่างไร ข้าพเจ้ามาถึงหลังจากนำเจ้าชายไปส่งอย่างปลอดภัย เมื่อได้ยินข่าวของพระราม ลักษมณ์ และนางสีดา พระราชาจะละทิ้งร่างกายดังคนที่ทิ้งหญ้าแห้ง
โทหา 146
हृदउ न बिदरेउ पंक जिमि बिछुरत प्रीतमु नीरु।जानत हौं मोहि दीन्ह बिधि यहु जातना सरीरु।।146।।
hṛdau na bidareu paṁka jimi bichurata prītamu nīru |jānata hauṁ mohi dīnha bidhi yahu jātanā sarīru ||146||
หัวใจของข้ามิได้แตกร้าวเหมือนโคลนที่น้ำซึมออกไปเมื่อพรากจากที่รัก บัดนี้ข้ารู้แล้วว่าพระผู้เป็นเจ้าได้ประทานกายนี้แก่ข้าเพื่อให้อดทนต่อความทุกข์ทรมาน
เจาปาอี 147.1-4
एहि बिधि करत पंथ पछितावा।तमसा तीर तुरत रथु आवा।।
बिदा किए करि बिनय निषादा।फिरे पायँ परि बिकल बिषादा।।
पैठत नगर सचिव सकुचाई।जनु मारेसि गुर बाँभन गाई।।
बैठि बिटप तर दिवसु गवाँवा।साँझ समय तब अवसरु पावा।।
अवध प्रबेसु कीन्ह अँधिआरें।पैठ भवन रथु राखि दुआरें।।
जिन्ह जिन्ह समाचार सुनि पाए।भूप द्वार रथु देखन आए।।
रथु पहिचानि बिकल लखि घोरे।गरहिं गात जिमि आतप ओरे।।
नगर नारि नर ब्याकुल कैंसें।निघटत नीर मीनगन जैंसें।।
ehi bidhi karata paṁtha pachitāvā |tamasā tīra turata rathu āvā ||
bidā kie kari binaya niṣādā |phire pāyã pari bikala biṣādā ||
paiṭhata nagara saciva sakucāī |janu māresi gura bā̃bhana gāī ||
baiṭhi biṭapa tara divasu gavā̃vā |sā̃jha samaya taba avasaru pāvā ||
avadha prabesu kīnha ãdhiāreṁ |paiṭha bhavana rathu rākhi duāreṁ ||
jinha jinha samācāra suni pāe |bhūpa dvāra rathu dekhana āe ||
rathu pahicāni bikala lakhi ghore |garahiṁ gāta jimi ātapa ore ||
nagara nāri nara byākula kaiṁseṁ |nighaṭata nīra mīnagana jaiṁseṁ ||
ด้วยประการฉะนี้ ขณะที่เสียใจไปตามทาง รถได้มาถึงริมฝั่งแม่น้ำตมสาอย่างรวดเร็ว ท่านกล่าวคำอำลาแก่พวกนิษาทด้วยความสุภาพ พวกเขาก้มกราบเท้าท่านแล้วหันกลับไป ด้วยความโศกเศร้าสุดจะทน เมื่อเข้าไปในเมือง อำมาตย์รู้สึกละอายอย่างยิ่ง ราวกับได้ฆ่าครู พราหมณ์ หรือวัว ท่านนั่งอยู่ใต้ต้นไม้จนผ่านวันไป และเมื่อถึงเวลาเย็น ท่านจึงได้โอกาส ท่านเข้าไปในอโยธยาในความมืด จอดรถไว้ที่ประตูแล้วเข้าไปในบ้าน ผู้ใดที่ได้ยินข่าวนั้น ต่างมาที่ประตูวังของกษัตริย์เพื่อดูรถ เมื่อจำรถได้และเห็นม้าอยู่ในความทุกข์ทรมาน ร่างกายของพวกเขาละลายไปดังลูกเห็บในแสงแดด ชายและหญิงในเมืองต่างเดือดร้อนวิตกกังวล ดังฝูงปลาเมื่อน้ำแห้งขอด
โทหา 147
सचिव आगमनु सुनत सबु बिकल भयउ रनिवासु।भवन भयंकरु लाग तेहि मानहुँ प्रेत निवासु।।147।।
saciva āgamanu sunata sabu bikala bhayau ranivāsu |bhavana bhayaṁkaru lāga tehi mānahũ preta nivāsu ||147||
เมื่อได้ยินว่าราชเลขาธิการมาถึง ราชสำนักทั้งหมดก็หวั่นไหววิตกกังวล พระราชวังดูน่าสะพรึงกลัวแก่เขา ราวกับเป็นที่อยู่ของผี
เจาปาอี 148.1-4
अति आरति सब पूँछहिं रानी।उतरु न आव बिकल भइ बानी।।
सुनइ न श्रवन नयन नहिं सूझा।कहहु कहाँ नृप तेहि तेहि बूझा।।
दासिन्ह दीख सचिव बिकलाई।कौसल्या गृहँ गईं लवाई।।
जाइ सुमंत्र दीख कस राजा।अमिअ रहित जनु चंदु बिराजा।।
आसन सयन बिभूषन हीना।परेउ भूमितल निपट मलीना।।
लेइ उसासु सोच एहि भाँती।सुरपुर तें जनु खँसेउ जजाती।।
लेत सोच भरि छिनु छिनु छाती।जनु जरि पंख परेउ संपाती।।
राम राम कह राम सनेही।पुनि कह राम लखन बैदेही।।
ati ārati saba pū̃chahiṁ rānī |utaru na āva bikala bhai bānī ||
sunai na śravana nayana nahiṁ sūjhā |kahahu kahā̃ nṛpa tehi tehi būjhā ||
dāsinha dīkha saciva bikalāī |kausalyā gṛhã gaīṁ lavāī ||
jāi sumaṁtra dīkha kasa rājā |amia rahita janu caṁdu birājā ||
āsana sayana bibhūṣana hīnā |pareu bhūmitala nipaṭa malīnā ||
lei usāsu soca ehi bhā̃tī |surapura teṁ janu khãseu jajātī ||
leta soca bhari chinu chinu chātī |janu jari paṁkha pareu saṁpātī ||
rāma rāma kaha rāma sanehī |puni kaha rāma lakhana baidehī ||
พระมเหสีทั้งหมดทรงสอบถามด้วยความเศร้าโศกอย่างยิ่ง แต่ไม่อาจตอบได้ เพราะเสียงของท่านแตกพ่ายด้วยความวิตก หูไม่ได้ยิน ตาไม่เห็น พบใครก็ถามว่า จงบอกเรา พระราชาอยู่ที่ไหน นางกำนัลเห็นความสับสนของอำมาตย์จึงนำท่านไปยังวังของเกาสัลยา สุมันตระเข้าไปเห็นพระราชาในสภาพเช่นนั้น ดังดวงจันทร์ที่รุ่งโรจน์โดยไร้น้ำอมฤต ไร้พระที่นั่ง ไร้พระแท่นบรรทม ไร้เครื่องประดับ ทรงเอนพระวรกายบนพื้นดินเปล่า โศกเศร้าสุดขีด ทรงถอนพระทัยและเศร้าหมองเช่นนี้ ดังชัยยาติที่ตกลงมาจากเมืองสวรรค์ พระหทัยเต็มไปด้วยความเศร้าโศกทุกขณะ ดังสัมปาติที่ตกลงมาเมื่อปีกถูกเผาไหม้ ทรงรักใคร่ร้องว่า ราม ราม แล้วตรัสอีกว่า ราม ลักษมณ์ ไสตา
โทหา 148
देखि सचिवँ जय जीव कहि कीन्हेउ दंड प्रनामु।सुनत उठेउ ब्याकुल नृपति कहु सुमंत्र कहँ रामु।।148।।
dekhi sacivã jaya jīva kahi kīnheu daṁḍa pranāmu |sunata uṭheu byākula nṛpati kahu sumaṁtra kahã rāmu ||148||
เห็นพระราชา พระอัครมหาเสนาบดีกล่าวว่า "ขอชัยชนะจงมีแด่พระองค์ ขอพระองค์จงทรงพระเจริญยั่งยืน" แล้วกราบไหว้ถวายบังคม ทรงฟังแล้วพระราชาทรงลุกขึ้นด้วยความวิตกกังวลตรัสว่า "สุมันตระ จงบอกเรา พระรามายู่ที่ใด"
เจาปาอี 149.1-4
भूप सुमंत्रु लीन्ह उर लाई।बूड़त कछु अधार जनु पाई।।
सहित सनेह निकट बैठारी।पूँछत राउ नयन भरि बारी।।
राम कुसल कहु सखा सनेही।कहँ रघुनाथु लखनु बैदेही।।
आने फेरि कि बनहि सिधाए।सुनत सचिव लोचन जल छाए।।
सोक बिकल पुनि पूँछ नरेसू।कहु सिय राम लखन संदेसू।।
राम रूप गुन सील सुभाऊ।सुमिरि सुमिरि उर सोचत राऊ।।
राउ सुनाइ दीन्ह बनबासू।सुनि मन भयउ न हरषु हराँसू।।
सो सुत बिछुरत गए न प्राना।को पापी बड़ मोहि समाना।।
bhūpa sumaṁtru līnha ura lāī |būṛata kachu adhāra janu pāī ||
sahita saneha nikaṭa baiṭhārī |pū̃chata rāu nayana bhari bārī ||
rāma kusala kahu sakhā sanehī |kahã raghunāthu lakhanu baidehī ||
āne pheri ki banahi sidhāe |sunata saciva locana jala chāe ||
soka bikala puni pū̃cha naresū |kahu siya rāma lakhana saṁdesū ||
rāma rūpa guna sīla subhāū |sumiri sumiri ura socata rāū ||
rāu sunāi dīnha banabāsū |suni mana bhayau na haraṣu harā̃sū ||
so suta bichurata gae na prānā |ko pāpī baṛa mohi samānā ||
พระราชาทรงกอดสุมันตระไว้กับพระอุระ ดังคนจมน้ำได้พบที่พึ่ง ทรงให้นั่งใกล้ชิดด้วยความเมตตา แล้วพระราชาทรงถามด้วยพระเนตรเต็มไปด้วยน้ำตา จงเล่าความสวัสดิ์ของพระรามเถิด มิตรรัก พระรฆุนาถ พระลักษมณ์ และพระไวเทหี ประทับอยู่ ณ ที่ใด ทรงนำกลับมาแล้วหรือ หรือเสด็จไปป่าแล้ว สุมันตระได้ยินดังนั้น น้ำตาเต็มพระเนตร พระราชาผู้หวนถามอีกด้วยความโศกเศร้า จงเล่าสาสน์ของพระสีตา พระราม และพระลักษมณ์เถิด พระราชาทรงระลึกถึงพระรามซ้ำแล้วซ้ำเล่าในพระหฤทัย ถึงพระรูปโฉม คุณธรรม อัธยาศัยและนิสัยอันอ่อนโยน แล้วทรงโศกเศร้า เมื่อพระราชาทรงประกาศเนรเทศไปป่า พระรามทรงสดับแล้ว พระทัยมิได้ชื่นบานหรือเศร้าโศก ทว่าเมื่อจากบุตรเช่นนี้ ชีวิตของข้ามิได้จากไป ใครเป็นคนบาปใหญ่หลวงเสมอดั่งข้า ใครเสมอเหมือนข้า
โทหา 149
सखा रामु सिय लखनु जहँ तहाँ मोहि पहुँचाउ।नाहिं त चाहत चलन अब प्रान कहउँ सतिभाउ।।149।।
sakhā rāmu siya lakhanu jahã tahā̃ mohi pahũcāu |nāhiṁ ta cāhata calana aba prāna kahaũ satibhāu ||149||
ท่านสหาย โปรดนำข้าพเจ้าไปยังที่ที่พระราม นางสีดา และพระลักษมณ์อยู่ หากมิเช่นนั้น ชีวิตของข้าพเจ้ากำลังจะจากไปบัดนี้ ข้าพเจ้ากล่าวความจริงแก่ท่าน
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में यह अंश ‘विरह में नाम-स्मरण’ और ‘विषय-वैराग्य’ को पुष्ट करता है: सीता-जैसा संतोष, लक्ष्मण-जैसी सेवा-बुद्धि, और सुमंत्र-दशरथ के करुण प्रसंग से हृदय द्रवित होकर अहंकार गलता है। पाठक के मन में ‘राम-रहित सुख’ तृणवत् प्रतीत होता और शरणागति की वृत्ति दृढ़ होती है।
सामान्य पाठ-परंपरा में ‘राम नाम’ का सम्पुट—विशेषतः “श्रीराम जय राम जय जय राम” या केवल “राम राम” (जैसा पाठ में स्वयं अनुगूँजता है)—करुण/विरह प्रसंगों में जोड़ा जाता है, ताकि शोक ‘स्मरण’ में रूपांतरित हो।
Ask anything about Prakarana 15 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
