Prakarana 16

Verse 306 (चौपाई)

पुनि पुनि पूँछत मंत्रहि राऊ। प्रियतम सुअन सँदेस सुनाऊ।। करहि सखा सोइ बेगि उपाऊ। रामु लखनु सिय नयन देखाऊ।। सचिव धीर धरि कह मुदु बानी। महाराज तुम्ह पंडित ग्यानी।। बीर सुधीर धुरंधर देवा। साधु समाजु सदा तुम्ह सेवा।। जनम मरन सब दुख भोगा। हानि लाभ प्रिय मिलन बियोगा।। काल करम बस हौहिं गोसाईं। बरबस राति दिवस की नाईं।। सुख हरषहिं जड़ दुख बिलखाहीं। दोउ सम धीर धरहिं मन माहीं।। धीरज धरहु बिबेकु बिचारी। छाड़िअ सोच सकल हितकारी।।

Raja ne baar baar apne mantriyon se kaha ke jaldi karo aur mujhe Ram, Lakshman aur Sita apne aankhon se dikhao. Mantri log apne aap ko sambhal ke bole. Unhone aram se kaha ke maharaj, aap bade gyaani aur pandit hain. Aap veer hain, samajhdar hain, devtaon mein bade hain. Sadhu log aapki hamesha seva karte hain. Janam aur marn, dukh, nuksan aur faayda, pyaaron se milna aur juda hona, sab kaal aur karam ke haath mein hai. Yeh apne aap hota hai jaise raat aur din aate hain. Murkh log khushi mein naachte hain aur dukh mein rote hain. Par jo samajhdar hain woh dono ko barabar maante hain. Dhairya rakho aur soch samajh ke kaam karo. Chinta chodo, yeh tumhari kisi kaam ki nahi.

Verse 307 (दोहा/सोरठा)

प्रथम बासु तमसा भयउ दूसर सुरसरि तीर। न्हाई रहे जलपानु करि सिय समेत दोउ बीर।।150।।

Pehla rukna Tamasa nadi ke kinare hua. Doosra rukna Ganga ji ke paas hua. Dono veer Sita ke saath nahakar aur khana kha kar wahin ruke.

Verse 308 (चौपाई)

केवट कीन्हि बहुत सेवकाई। सो जामिनि सिंगरौर गवाँई।। होत प्रात बट छीरु मगावा। जटा मुकुट निज सीस बनावा।। राम सखाँ तब नाव मगाई। प्रिया चढ़ाइ चढ़े रघुराई।। लखन बान धनु धरे बनाई। आपु चढ़े प्रभु आयसु पाई।। बिकल बिलोकि मोहि रघुबीरा। बोले मधुर बचन धरि धीरा।। तात प्रनामु तात सन कहेहु। बार बार पद पंकज गहेहू।। करबि पायँ परि बिनय बहोरी। तात करिअ जनि चिंता मोरी।। बन मग मंगल कुसल हमारें। कृपा अनुग्रह पुन्य तुम्हारें।।

Kevat ne bahut seva ki. Usne paar karne ka paisa nahi liya. Subah hote hi usne bargad ke paas doodh manga liya. Apne sir pe jataon ka mukut bana liya. Phir usne Ram aur unke saathiyon se nauka mein baithne ko kaha. Pehle Sita ko bithaya, phir Raghuveer baithe. Lakshman ne dhanush aur baan pakad kar khada ho gaya. Jab Prabhu ne aagya di tab woh bhi baith gaya. Mujhe dukhi dekh kar Raghuveer ne aram se madhur shabdon mein kaha. Papa, mera pranam dada ko batana. Baar baar unke charan pakadna. Phir se unke paon pad kar vinay karna. Papa, meri chinta mat karna. Humara ban jaana mangalmay aur surakshit hai. Aapki kripa aur punya se.

Verse 309 (छंद)

तुम्हरे अनुग्रह तात कानन जात सब सुखु पाइहौं। प्रतिपालि आयसु कुसल देखन पाय पुनि फिरि आइहौं।। जननीं सकल परितोषि परि परि पायँ करि बिनती घनी। तुलसी करेहु सोइ जतनु जेहिं कुसली रहहिं कोसल धनी।।

Papa, aapki kripa se main ban mein jaakar sab sukh paunga. Aapki aagya maan kar aur aapki bhalai dekh kar main wapas aaunga. Maa aur saari mataon ke paon pad kar unhe manaa lunga. Tulsi kahate hain, aap woh koshish karna jisse Ayodhya ke raja nishchint rahein.

Verse 310 (दोहा/सोरठा)

गुर सन कहब सँदेसु बार बार पद पदुम गहि। करब सोइ उपदेसु जेहिं न सोच मोहि अवधपति।।151।।

Main Guru ji ko baar baar pranam karke sandesh dunga. Unke charan pakad kar unki baat maanunga. Woh upadesh maanunga jisse Ayodhya ke raja chinta na karein.

Verse 311 (चौपाई)

पुरजन परिजन सकल निहोरी। तात सुनाएहु बिनती मोरी।। सोइ सब भाँति मोर हितकारी। जातें रह नरनाहु सुखारी।। कहब सँदेसु भरत के आएँ। नीति न तजिअ राजपदु पाएँ।। पालेहु प्रजहि करम मन बानी। सेएहु मातु सकल सम जानी।। ओर निबाहेहु भायप भाई। करि पितु मातु सुजन सेवकाई।। तात भाँति तेहि राखब राऊ। सोच मोर जेहिं करै न काऊ।। लखन कहे कछु बचन कठोरा। बरजि राम पुनि मोहि निहोरा।। बार बार निज सपथ देवाई। कहबि न तात लखन लरिकाई।।

Ram ne kaha ki shehar ke logon aur apne parivar sab se request karo. Mere baap ko meri baat suna dena. Woh har tarah se mera bhala chahte hain. Unke karan raja sukhi rehte hain. Jab Bharat aayega to main usko apna sandesh dunga. Raj gaddi milne ke baad sahi baat nahi chhodni chahiye. Praja ko soch, boli aur kaam se bachaana. Saari maon ki barabar seva karni. Bhaiyon ke saath sahi sulook rakhna. Baap, maa, dost aur naukaron ki zimmedari nibhaani. Baap, raja ko aise rakhna jisse mujhe koi chinta na ho. Lakshman ne kuch kadwe shabd bole. Ram ne unhe roka aur mujhe phir se samjhaya. Baar-baar unhone mujhe kasam khilayi ki main baap ke saamne bacchon jaisi baat nahi karunga.

Verse 312 (दोहा/सोरठा)

कहि प्रनाम कछु कहन लिय सिय भइ सिथिल सनेह। थकित बचन लोचन सजल पुलक पल्लवित देह।।152।।

Sita ne pranam kiya aur baat karne ki ijazat li. Uska dil bhar gaya pyaar se. Uski awaaz ruk gayi, aankhon mein paani aa gaya, aur poora badan kaanpne laga.

Verse 313 (चौपाई)

तेहि अवसर रघुबर रूख पाई। केवट पारहि नाव चलाई।। रघुकुलतिलक चले एहि भाँती। देखउँ ठाढ़ कुलिस धरि छाती।। मैं आपन किमि कहौं कलेसू। जिअत फिरेउँ लेइ राम सँदेसू।। अस कहि सचिव बचन रहि गयऊ। हानि गलानि सोच बस भयऊ।। सुत बचन सुनतहिं नरनाहू। परेउ धरनि उर दारुन दाहू।। तलफत बिषम मोह मन मापा। माजा मनहुँ मीन कहुँ ब्यापा।। करि बिलाप सब रोवहिं रानी। महा बिपति किमि जाइ बखानी।। सुनि बिलाप दुखहू दुखु लागा। धीरजहू कर धीरजु भागा।।

Us waqt Raghu kul ke swami ko ek kashti mili. Kashtiwale ne unko paar le gaye. Raghu kul ke shaan wale aise hi chale gaye. Main khada dekhta raha, jaise kisi ne mere seenay mein bijli maar di ho. Main apna dukh kaise bataun? Main zinda ghoom raha hoon, Ram ka sandesh le ke. Yeh keh kar mantri chup ho gaya. Use loss, sharam aur dukh sabne pakad liya. Raja ne apne bete ki baat suni aur zameen par gir gaya. Uska dil badi aag se jal raha tha. Woh bahut bura haal mein tha, jaise machhli chhede mein phansi ho. Saari raniyan ro rahi thin. Itni badi musibat ka kaise bataun? Unka roona sun ke dukh pe dukh badh gaya. Himmat bhi haath se nikal gayi.

Verse 314 (दोहा/सोरठा)

भयउ कोलाहलु अवध अति सुनि नृप राउर सोरु। बिपुल बिहग बन परेउ निसि मानहुँ कुलिस कठोरु।।153।।

Jab raja ki maut ki khabar suni to Ayodhya mein bahut shor mach gaya. Us raat kitne pakshi jungle mein gir gaye, jaise kisi ne bijli maar di ho.

Verse 315 (चौपाई)

प्रान कंठगत भयउ भुआलू। मनि बिहीन जनु ब्याकुल ब्यालू।। इद्रीं सकल बिकल भइँ भारी। जनु सर सरसिज बनु बिनु बारी।। कौसल्याँ नृपु दीख मलाना। रबिकुल रबि अँथयउ जियँ जाना। उर धरि धीर राम महतारी। बोली बचन समय अनुसारी।। नाथ समुझि मन करिअ बिचारू। राम बियोग पयोधि अपारू।। करनधार तुम्ह अवध जहाजू। चढ़ेउ सकल प्रिय पथिक समाजू।। धीरजु धरिअ त पाइअ पारू। नाहिं त बूड़िहि सबु परिवारू।। जौं जियँ धरिअ बिनय पिय मोरी। रामु लखनु सिय मिलहिं बहोरी।।

Raja ki jaan gala tak aa gayi thi. Woh leta tha jaise koi saanp ho jiska mani chhin gaya ho, bilkul pareshan. Uski saari indriyan kaam nahi kar rahi thin, jaise koi kamal ka taalab bina paani ke ho. Kausalya ne raja ko dekha, woh bilkul peela pad gaya tha. Soorya vansh ka sooraj doob gaya, yeh usne dil mein jaan liya. Ram ki maa ne himmat jutayi aur waqt ke hisaab se baat boli. Nath, samjho aur socho. Ram se judai ka samundar khatam nahi hota. Tum Ayodhya jahaz ke malik ho. Saare pyare log isme baith chuke hain. Agar himmat rakhen to paar mil jayega. Nahi to saara parivar doob jayega. Agar tum mera kehna dil mein rakho to Ram, Lakshman aur Sita phir milenge.

Verse 316 (दोहा/सोरठा)

प्रिया बचन मृदु सुनत नृपु चितयउ आँखि उघारि। तलफत मीन मलीन जनु सींचत सीतल बारि।।154।।

Raja ne apni priya ki naram baatein suni. Unhone aankhen kholi aur dekhne lage. Woh bilkul aisa tha jaise machhli sans le rahi ho, rang ud gaya tha. Woh paani se thanda ho raha tha.

Verse 317 (चौपाई)

धरि धीरजु उठी बैठ भुआलू। कहु सुमंत्र कहँ राम कृपालू।। कहाँ लखनु कहँ रामु सनेही। कहँ प्रिय पुत्रबधू बैदेही।। बिलपत राउ बिकल बहु भाँती। भइ जुग सरिस सिराति न राती।। तापस अंध साप सुधि आई। कौसल्यहि सब कथा सुनाई।। भयउ बिकल बरनत इतिहासा। राम रहित धिग जीवन आसा।। सो तनु राखि करब मैं काहा। जेंहि न प्रेम पनु मोर निबाहा।। हा रघुनंदन प्रान पिरीते। तुम्ह बिनु जिअत बहुत दिन बीते।। हा जानकी लखन हा रघुबर। हा पितु हित चित चातक जलधर।

Raja ne himmat karke uth kar baith gaya. Bola, Sumantra, batao kahan hai Ram? Kahan hai Lakshman, kahan hai pyara Ram? Meri bahu Janaki kahan hai? Raja bahut roya, bilkul paagal ho gaya tha. Raat ek jug jaisi lag rahi thi, neend nahi aa rahi thi. Tabhi us tapas ki baat yaad aayi jo andha tha, uski shrap. Raja ne Kausalya ko poori kahani sunayi. Bahut dukhi hokar bola, Ram ke bina jeena bekaar hai. Yeh jeevan ki aasha dhikkar hai. Main yeh kyun rakhoon jo pyaar nahi nibha sake? Ha Ram, tum bin bahut din ho gaye. Ha Janaki, Lakshman, tum bin main kahan hoon? Mera dil baap ke liye tha, ab sab khatam.

Verse 318 (दोहा/सोरठा)

राम राम कहि राम कहि राम राम कहि राम। तनु परिहरि रघुबर बिरहँ राउ गयउ सुरधाम।।155।।

Raja bas Ram Ram karta raha. Bar bar Ram ka naam liya. Ram ke bina reh nahi paaya. Woh apna shareer chhod ke devlok chala gaya.

Verse 319 (चौपाई)

जिअन मरन फलु दसरथ पावा। अंड अनेक अमल जसु छावा।। जिअत राम बिधु बदनु निहारा। राम बिरह करि मरनु सँवारा।। सोक बिकल सब रोवहिं रानी। रूपु सील बलु तेजु बखानी।। करहिं बिलाप अनेक प्रकारा। परहीं भूमितल बारहिं बारा।। बिलपहिं बिकल दास अरु दासी। घर घर रुदनु करहिं पुरबासी।। अँथयउ आजु भानुकुल भानू। धरम अवधि गुन रूप निधानू।। गारीं सकल कैकइहि देहीं। नयन बिहीन कीन्ह जग जेहीं।। एहि बिधि बिलपत रैनि बिहानी। आए सकल महामुनि ग्यानी।।

Dasharath ne jeene aur marne ka phal pa liya. Unka naam bilkul saaf tha, kisi daag ke bina. Jeevit mein unhone Ram ke chehre ko dekha jo chaand jaisa tha. Ram ke bichadne mein marke bhi unhone apni maut ko acha banaya. Sab raniyan ro rahi thin, bahut dukhi thin. Woh sab sundar thi, achhi thi, tez thi. Zameen par gir gir ke ro rahi thin. Naukar naukrani sab ro rahe the. Shehar ke har ghar mein roya ja raha tha. Aaj Suryavansh ka suraj ast ho gaya. Jo dharam, gun aur roop ka khazana tha. Sab Kaikeyi ko gaali de rahe the. Usne jagah se aankhen cheen li thin. Aise hi raat bit gayi rote rote. Tab bade bade rishi log aaye.

Verse 320 (दोहा/सोरठा)

तब बसिष्ठ मुनि समय सम कहि अनेक इतिहास। सोक नेवारेउ सबहि कर निज बिग्यान प्रकास।।156।।

Tab Vashishth rishi ne sahi waqt dekh kar bahut purani kahaniyan sunayi. Apne gyaan se sabka dukh door kar diya.

Verse 321 (चौपाई)

तेल नाँव भरि नृप तनु राखा। दूत बोलाइ बहुरि अस भाषा।। धावहु बेगि भरत पहिं जाहू। नृप सुधि कतहुँ कहहु जनि काहू।। एतनेइ कहेहु भरत सन जाई। गुर बोलाई पठयउ दोउ भाई।। सुनि मुनि आयसु धावन धाए। चले बेग बर बाजि लजाए।। अनरथु अवध अरंभेउ जब तें। कुसगुन होहिं भरत कहुँ तब तें।। देखहिं राति भयानक सपना। जागि करहिं कटु कोटि कलपना।। बिप्र जेवाँइ देहिं दिन दाना। सिव अभिषेक करहिं बिधि नाना।। मागहिं हृदयँ महेस मनाई। कुसल मातु पितु परिजन भाई।।

Tel se ek naav bhar di aur raja ka shareer usme rakh diya. Phir dooton ko bulaya aur unhe kaha, jaldi bhaago Bharat ke paas. Raja ki haalat kisi ko mat batana. Bharat se sirf itna kahna, Guru ne bulaya hai, dono bhai aao. Rishi ki baat sun ke doot bhaagne lage. Unhone apne ghode tezi se bhagaye. Tab se Ayodhya mein buri baatein shuru ho gayi. Bharat ko bura shagun dikhne lage. Raat ko darawne sapne aate the. Jag ke log bahut ghabraate the. Roz brahmanon ko daan dete the. Shiv ji ki puja karte the. Dil se Mahesh se prarthana karte the, maa, baap, parivar sab theek rakho.

Verse 322 (दोहा/सोरठा)

एहि बिधि सोचत भरत मन धावन पहुँचे आइ। गुर अनुसासन श्रवन सुनि चले गनेसु मनाइ।।157।।

Bharat apne mann mein soch raha tha. Tab woh daudne wale aa gaye uske paas. Guru ki baat sun ke woh chale gaye, apna mann samjha ke.

Verse 323 (चौपाई)

चले समीर बेग हय हाँके। नाघत सरित सैल बन बाँके।। हृदयँ सोचु बड़ कछु न सोहाई। अस जानहिं जियँ जाउँ उड़ाई।। एक निमेष बरस सम जाई। एहि बिधि भरत नगर निअराई।। असगुन होहिं नगर पैठारा। रटहिं कुभाँति कुखेत करारा।। खर सिआर बोलहिं प्रतिकूला। सुनि सुनि होइ भरत मन सूला।। श्रीहत सर सरिता बन बागा। नगरु बिसेषि भयावनु लागा।। खग मृग हय गय जाहिं न जोए। राम बियोग कुरोग बिगोए।। नगर नारि नर निपट दुखारी। मनहुँ सबन्हि सब संपति हारी।।

Woh hawa ki tarah bhaage, ghode ko bhagate hue. Nadiyaan, pahadiyaan, jangal sab paar kar gaye. Dil mein bahut chinta thi, chain nahi tha. Mann mein sochte the, kaash main ud kar chala jaaoon. Ek pal bhi saal jaisa lagta tha. Aise hi Bharat shehar ke paas pahuncha. Shehar mein jaate hi bure shagun dikhne lage. Buri cheezein chillati thi, sun ke bura lagta tha. Gidhad aur lomdi buri awaaz mein chillate the. Bharat ka dil sun sun ke dard karta tha. Taal, nadiyaan, baag sab sookh gaye the. Shehar bahut darawna lagne laga. Chidiya, hiran, ghode sab kuch dekh nahi rahe the. Ram ke bina sab bimar ho gaye the. Shehar ke log bahut dukhi the. Jaise sabne apni poori daulat haar di ho.

Verse 324 (दोहा/सोरठा)

पुरजन मिलिहिं न कहहिं कछु गवँहिं जोहारहिं जाहिं। भरत कुसल पूँछि न सकहिं भय बिषाद मन माहिं।।158।।

Shehar ke log milte the par kuch bolte nahi the. Salam ke chale jaate the. Bharat se bhi pooch nahi paate the ki kaisa hai. Dil mein darr aur dukh dono tha.

Verse 325 (चौपाई)

हाट बाट नहिं जाइ निहारी। जनु पुर दहँ दिसि लागि दवारी।। आवत सुत सुनि कैकयनंदिनि। हरषी रबिकुल जलरुह चंदिनि।। सजि आरती मुदित उठि धाई। द्वारेहिं भेंटि भवन लेइ आई।। भरत दुखित परिवारु निहारा। मानहुँ तुहिन बनज बनु मारा।। कैकेई हरषित एहि भाँति। मनहुँ मुदित दव लाइ किराती।। सुतहि ससोच देखि मनु मारें। पूँछति नैहर कुसल हमारें।। सकल कुसल कहि भरत सुनाई। पूँछी निज कुल कुसल भलाई।। कहु कहँ तात कहाँ सब माता। कहँ सिय राम लखन प्रिय भ्राता।।

Kaikeyi bazaar ya gali mein nahi gayi. Jaise shehar mein aag lagi ho, darwaze par khadi thi. Jab suna beta aa raha hai, Kaikeyi khushi se uthi. Jaise suraj ke ghar se chaand nikla ho. Aarti taiyaar ki aur khushi se bhaagi. Darwaze hi mil gayi aur ghar le aayi. Bharat ne dekha, ghar mein sab dukhi hain. Jaise thand ne pedon ko sukh diya ho. Kaikeyi khush thi. Jaise shikari ne jaal bichhaya ho. Beta ko dukhi dekh ke usne poocha, tumhare baap ka ghar kaisa hai? Bharat ne bola sab theek hai. Phir apne ghar walo ki khabar li. Baba, batao sab maa kahan hain? Sita, Ram, Lakshman kahan hain?

Verse 326 (दोहा/सोरठा)

सुनि सुत बचन सनेहमय कपट नीर भरि नैन। भरत श्रवन मन सूल सम पापिनि बोली बैन।।159।।

Bete ke pyaare bol sun ke, us paapi aurat ne nakli aansoo bhare. Phir usne Bharat se aise bol bola jo uske kaan aur dil mein kaante ki tarah chubhe.