यह सोपान ‘विरह-योग’ का द्वार है: गृह-धर्म (राजधर्म/कुलधर्म) और वन-धर्म (त्याग/वैराग्य) के संधि-क्षण पर साधक का चित्त ‘आसक्ति’ से ‘समर्पण’ की सीढ़ी चढ़ता है। अयोध्या काण्ड में राम का वनगमन केवल ऐतिहासिक घटना नहीं, बल्कि ‘इच्छा-त्याग’ का आध्यात्मिक अभ्यास है—जहाँ प्रिय-वियोग में भी नाम-स्मरण, धैर्य, विवेक और धर्म-स्थिति मोक्षमार्ग की सीढ़ियाँ बनते हैं।
Ayodhya Kand mein sabse bada ras karuna hai, lekin ye sirf dukh nahi hai. Ram ne Kevat ko samjhaya aur pita, guru aur mata log ke liye sandesh bheja. Ayodhya mein sab ro rahe the - Dasharath guhar gaye aur raniyan boli uthi. Bharat ko andesh ho gaya ki kuch galat hua hai. Mantri ne sabko samjhaya aur Kaushalya ne kaha Dasharath jaise majhi the. Ant mein sab Ram Ram ka naam le rahe the jo mukti ka rasta hai.
Chaupai 150.1-4
पुनि पुनि पूँछत मंत्रहि राऊ।प्रियतम सुअन सँदेस सुनाऊ।।
करहि सखा सोइ बेगि उपाऊ।रामु लखनु सिय नयन देखाऊ।।
सचिव धीर धरि कह मुदु बानी।महाराज तुम्ह पंडित ग्यानी।।
बीर सुधीर धुरंधर देवा।साधु समाजु सदा तुम्ह सेवा।।
जनम मरन सब दुख भोगा।हानि लाभ प्रिय मिलन बियोगा।।
काल करम बस हौहिं गोसाईं।बरबस राति दिवस की नाईं।।
सुख हरषहिं जड़ दुख बिलखाहीं।दोउ सम धीर धरहिं मन माहीं।।
धीरज धरहु बिबेकु बिचारी।छाड़िअ सोच सकल हितकारी।।
puni puni pū̃chata maṁtrahi rāū |priyatama suana sãdesa sunāū ||
karahi sakhā soi begi upāū |rāmu lakhanu siya nayana dekhāū ||
saciva dhīra dhari kaha mudu bānī |mahārāja tumha paṁḍita gyānī ||
bīra sudhīra dhuraṁdhara devā |sādhu samāju sadā tumha sevā ||
janama marana saba dukha bhogā |hāni lābha priya milana biyogā ||
kāla karama basa hauhiṁ gosāīṁ |barabasa rāti divasa kī nāīṁ ||
sukha haraṣahiṁ jaṛa dukha bilakhāhīṁ |dou sama dhīra dharahiṁ mana māhīṁ ||
dhīraja dharahu bibeku bicārī |chāṛia soca sakala hitakārī ||
Raja baar baar mantri se poochhte hain, ki batao, mere sabse pyare bete ka kya sandesh hai. Dost, jaldi koi aisa tareeka nikalo ki main apni aankhon se Ram, Lakshman aur Sita ko dekh sakoon. Mantri ne himmat karke naram bhasha mein kaha, maharaj, aap padhe likhe aur samajhdar hain. Aap bahadur hain, sabr wale hain, raj ka bojh uthane wale raja hain, aur hamesha sadhuon ke saath rahe ho. Janam aur maut, zindagi ke saare dukh aur sukh, nuksaan aur faayda, apnon se milna aur alag hona. Ye sab waqt aur kismat ke hisaab se hota hai swami, jaise din aur raat hona pakka hai. Murkh log khushi mein khush hote hain aur dukh mein rote hain, par sabr wale dono ko barabar maante hain aur mann mein sabr rakhte hain. Himmat rakho aur samajhdari se socho, apna dukh chhod do, kyunki tum sabke bhale wale ho.
Doha 150
प्रथम बासु तमसा भयउ दूसर सुरसरि तीर।न्हाई रहे जलपानु करि सिय समेत दोउ बीर।।150।।
prathama bāsu tamasā bhayau dūsara surasari tīra |nhāī rahe jalapānu kari siya sameta dou bīra ||150||
Pehli raat unhone Tamasa nadi ke paas ruki. Doosri raat Ganga ke kinare ruke. Wahan Ram aur Lakshman, Sita ke saath nahaye, sirf paani piya, aur aaram kiya.
Chaupai 151.1-4
केवट कीन्हि बहुत सेवकाई।सो जामिनि सिंगरौर गवाँई।।
होत प्रात बट छीरु मगावा।जटा मुकुट निज सीस बनावा।।
राम सखाँ तब नाव मगाई।प्रिया चढ़ाइ चढ़े रघुराई।।
लखन बान धनु धरे बनाई।आपु चढ़े प्रभु आयसु पाई।।
बिकल बिलोकि मोहि रघुबीरा।बोले मधुर बचन धरि धीरा।।
तात प्रनामु तात सन कहेहु।बार बार पद पंकज गहेहू।।
करबि पायँ परि बिनय बहोरी।तात करिअ जनि चिंता मोरी।।
बन मग मंगल कुसल हमारें।कृपा अनुग्रह पुन्य तुम्हारें।।
kevaṭa kīnhi bahuta sevakāī |so jāmini siṁgaraura gavā̃ī ||
hota prāta baṭa chīru magāvā |jaṭā mukuṭa nija sīsa banāvā ||
rāma sakhā̃ taba nāva magāī |priyā caṛhāi caṛhe raghurāī ||
lakhana bāna dhanu dhare banāī |āpu caṛhe prabhu āyasu pāī ||
bikala biloki mohi raghubīrā |bole madhura bacana dhari dhīrā ||
tāta pranāmu tāta sana kahehu |bāra bāra pada paṁkaja gahehū ||
karabi pāyã pari binaya bahorī |tāta karia jani ciṁtā morī ||
bana maga maṁgala kusala hamāreṁ |kṛpā anugraha punya tumhāreṁ ||
Kevat ne bahut sewa ki, aur wo raat Singraur mein guzari. Subah hote hi Ram ne bargad ka doodh mangaaya, aur usse apne jatein baalon ko sir par mukut ki tarah banaya. Phir Ram ke dost ne naav mangaayi. Ram ne apni pyaari Sita ko chadhaya aur khud bhi chadh gaye. Lakshman ne teer aur dhanush theek se lagaye, aur Prabhu ke aadesh paakar khud bhi chadh gaya. Mujhe udaas dekh kar Ram himmat dhar ke meethi baat bol uthe. Pita, mere pitaji ko mera pranaam keh dena, aur baar baar unke charan pakadna. Phir unke charan par gir ke vinay karna ki pita, mere baare mein chinta mat karo. Aap ki kripa, aap ka aashirvad aur aap ke punya se, humein ban ke raaste mein sab kuch achcha aur mangal hai.
Chhand 151
तुम्हरे अनुग्रह तात कानन जात सब सुखु पाइहौं।प्रतिपालि आयसु कुसल देखन पाय पुनि फिरि आइहौं।।
जननीं सकल परितोषि परि परि पायँ करि बिनती घनी।तुलसी करेहु सोइ जतनु जेहिं कुसली रहहिं कोसल धनी।।
tumhare anugraha tāta kānana jāta saba sukhu pāihauṁ |pratipāli āyasu kusala dekhana pāya puni phiri āihauṁ ||
jananīṁ sakala paritoṣi pari pari pāyã kari binatī ghanī |tulasī karehu soi jatanu jehiṁ kusalī rahahiṁ kosala dhanī ||
Pita ji, aap ka aashirwad mile to jungle jaate hue mujhe har sukh milega. Aap ka hukm poora karke main theek-thaak wapas aaunga aur aap ke charan dekh paunga. Sab maayein ko samjhaao, baar-baar pair pad ke bahut guzaarish karo. Tulsidas kehte hain, poora jatan karo taki Kosal ke swami achhi sehat mein rahein.
Soratha 151
गुर सन कहब सँदेसु बार बार पद पदुम गहि।करब सोइ उपदेसु जेहिं न सोच मोहि अवधपति।।151।।
gura sana kahaba sãdesu bāra bāra pada paduma gahi |karaba soi upadesu jehiṁ na soca mohi avadhapati ||151||
Guru ke paas baar baar ja ke unke charan pakad ke mera message dena. Unse woh salaah maango jisse Ayodhya ke raja mere liye dukhi na ho.
Chaupai 152.1-4
पुरजन परिजन सकल निहोरी।तात सुनाएहु बिनती मोरी।।
सोइ सब भाँति मोर हितकारी।जातें रह नरनाहु सुखारी।।
कहब सँदेसु भरत के आएँ।नीति न तजिअ राजपदु पाएँ।।
पालेहु प्रजहि करम मन बानी।सेएहु मातु सकल सम जानी।।
ओर निबाहेहु भायप भाई।करि पितु मातु सुजन सेवकाई।।
तात भाँति तेहि राखब राऊ।सोच मोर जेहिं करै न काऊ।।
लखन कहे कछु बचन कठोरा।बरजि राम पुनि मोहि निहोरा।।
बार बार निज सपथ देवाई।कहबि न तात लखन लरिकाई।।
purajana parijana sakala nihorī |tāta sunāehu binatī morī ||
soi saba bhā̃ti mora hitakārī |jāteṁ raha naranāhu sukhārī ||
kahaba sãdesu bharata ke āẽ |nīti na tajia rājapadu pāẽ ||
pālehu prajahi karama mana bānī |seehu mātu sakala sama jānī ||
ora nibāhehu bhāyapa bhāī |kari pitu mātu sujana sevakāī ||
tāta bhā̃ti tehi rākhaba rāū |soca mora jehiṁ karai na kāū ||
lakhana kahe kachu bacana kaṭhorā |baraji rāma puni mohi nihorā ||
bāra bāra nija sapatha devāī |kahabi na tāta lakhana larikāī ||
Sab shehri logon aur ghar ke logon se guzaarish karo, phir ji, meri ye baat un tak pahuncha do. Wahi har tarah se mera bhala chahta hai jisse raja khush rahe. Jab Bharat aaye to usko ye message do: raj gaddi mil gayi hai to dharam nahi chhodna. Praja ko karam, mann aur bani se sambhalo, aur saari mataon ko barabar samajh kar unki seva karo. Bhai, bhai ka dharam poora karo, pitaji, mataon aur achhe logon ki seva karte hue. Ji, raja ki aisi dekhbhal karo ki unhe meri koi fikar na ho. Lakshman ne kuch kadwi baat kahi, par Ram ne unhe roka aur phir mujhe guzaarish ki. Baar baar mujhe apni kasam dilwa ki ji, main Lakshman ke bachpan ki baat kisi ko na batau.
Doha 152
कहि प्रनाम कछु कहन लिय सिय भइ सिथिल सनेह।थकित बचन लोचन सजल पुलक पल्लवित देह।।152।।
kahi pranāma kachu kahana liya siya bhai sithila saneha |thakita bacana locana sajala pulaka pallavita deha ||152||
Sita ne pranam kiya aur kuch aur bolne lagi, par pyar se oh bina ho gayi. Uski baat ruk gayi, aankhon mein aansoo aa gaye, aur shareer kaanpne laga jaise khushi aur narmi se ped mein naye patte nikalte hain.
Chaupai 153.1-4
तेहि अवसर रघुबर रूख पाई।केवट पारहि नाव चलाई।।
रघुकुलतिलक चले एहि भाँती।देखउँ ठाढ़ कुलिस धरि छाती।।
मैं आपन किमि कहौं कलेसू।जिअत फिरेउँ लेइ राम सँदेसू।।
अस कहि सचिव बचन रहि गयऊ।हानि गलानि सोच बस भयऊ।।
सुत बचन सुनतहिं नरनाहू।परेउ धरनि उर दारुन दाहू।।
तलफत बिषम मोह मन मापा।माजा मनहुँ मीन कहुँ ब्यापा।।
करि बिलाप सब रोवहिं रानी।महा बिपति किमि जाइ बखानी।।
सुनि बिलाप दुखहू दुखु लागा।धीरजहू कर धीरजु भागा।।
tehi avasara raghubara rūkha pāī |kevaṭa pārahi nāva calāī ||
raghukulatilaka cale ehi bhā̃tī |dekhaũ ṭhāṛha kulisa dhari chātī ||
maiṁ āpana kimi kahauṁ kalesū |jiata phireũ lei rāma sãdesū ||
asa kahi saciva bacana rahi gayaū |hāni galāni soca basa bhayaū ||
suta bacana sunatahiṁ naranāhū |pareu dharani ura dāruna dāhū ||
talaphata biṣama moha mana māpā |mājā manahũ mīna kahũ byāpā ||
kari bilāpa saba rovahiṁ rānī |mahā bipati kimi jāi bakhānī ||
suni bilāpa dukhahū dukhu lāgā |dhīrajahū kara dhīraju bhāgā ||
Us waqt naav wale ne dekha ki Ram jaana chahte hain. Usne naav ko doosre kinaare ki taraf chalaya. Raghu kul ki shaan, Ram, aise hi chale gaye. Main wahan khada dekhta raha, mera seena bijli ki tarah sakht ho gaya tha. Main apna dard kaise bataun? Main zinda wapas aaya hoon, Ram ka sandesh le kar. Yeh keh kar mantri chup ho gaya. Us par dukh, sharam aur chinta chha gayi. Raja ne sarathi ki baat sunte hi zameen par gir pada. Uske seene mein bhayanak aag lag gayi. Wo buri tarah tadap raha tha, uska dimaag bhayanak tarah ghum gaya. Jaise machli kichad wale paani mein phans kar tadapti hai. Saari raniyan ro rahi thi aur rona dhona kar rahi thi. Itni badi musibat ko kaise bayaan kiya jaaye? Unke rone ki awaaz sun kar dukh ko bhi dukh hua. Aur sabr ka bhi sabr bhaag gaya.
Doha 153
भयउ कोलाहलु अवध अति सुनि नृप राउर सोरु।बिपुल बिहग बन परेउ निसि मानहुँ कुलिस कठोरु।।153।।
bhayau kolāhalu avadha ati suni nṛpa rāura soru |bipula bihaga bana pareu nisi mānahũ kulisa kaṭhoru ||153||
Raja ke mahal se ek bahut bada shor uttha. Wo sun ke puri Ayodhya me hungama phail gaya. Jaise raat ko ek jungle me hazaron pakshi baithe hon, aur achanak koi sakth bijli gir jaye, waisa lag raha tha.
Chaupai 154.1-4
प्रान कंठगत भयउ भुआलू।मनि बिहीन जनु ब्याकुल ब्यालू।।
इद्रीं सकल बिकल भइँ भारी।जनु सर सरसिज बनु बिनु बारी।।
कौसल्याँ नृपु दीख मलाना।रबिकुल रबि अँथयउ जियँ जाना।।
उर धरि धीर राम महतारी।बोली बचन समय अनुसारी।।
नाथ समुझि मन करिअ बिचारू।राम बियोग पयोधि अपारू।।
करनधार तुम्ह अवध जहाजू।चढ़ेउ सकल प्रिय पथिक समाजू।।
धीरजु धरिअ त पाइअ पारू।नाहिं त बूड़िहि सबु परिवारू।।
जौं जियँ धरिअ बिनय पिय मोरी।रामु लखनु सिय मिलहिं बहोरी।।
prāna kaṁṭhagata bhayau bhuālū |mani bihīna janu byākula byālū ||
idrīṁ sakala bikala bhaĩ bhārī |janu sara sarasija banu binu bārī ||
kausalyā̃ nṛpu dīkha malānā |rabikula rabi ãthayau jiyã jānā ||
ura dhari dhīra rāma mahatārī |bolī bacana samaya anusārī ||
nātha samujhi mana karia bicārū |rāma biyoga payodhi apārū ||
karanadhāra tumha avadha jahājū |caṛheu sakala priya pathika samājū ||
dhīraju dharia ta pāia pārū |nāhiṁ ta būṛihi sabu parivārū ||
jauṁ jiyã dharia binaya piya morī |rāmu lakhanu siya milahiṁ bahorī ||
Raja ki saansein galay tak aa gayi. Woh ek pareshan saanp jaisa lag raha tha jiska mani gir gaya ho. Uski saari indriyan bilkul chook gayi, jaise kamal wala taalaab jisme paani na bacha ho. Kausalya ne raja ko udaas aur dooba hua dekha, aur dil mein mahsus hua ki suryavansh ka sooraj dhal raha hai. Dil mein himmat dhar ke, Ram ki maa ne waqt ke hisaab se baat ki. "Nath, yeh samjho aur mann mein socho: Ram se judai ek behad samundar hai." "Tum nakhuda ho, Ayodhya jahaaz hai, aur tumhare saare apne musafir hain jo us par chad gaye hain." "Agar himmat rakhoge toh paar utroge, warna saara parivar doob jayega." "Agar meri yeh minnat dil pe lago, mere piya, toh Ram, Lakshman aur Sita phir se milenge."
Doha 154
प्रिया बचन मृदु सुनत नृपु चितयउ आँखि उघारि।तलफत मीन मलीन जनु सींचत सीतल बारि।।154।।
priyā bacana mṛdu sunata nṛpu citayau ā̃khi ughāri |talaphata mīna malīna janu sīṁcata sītala bāri ||154||
Rani ke naram pyare bol sunte hi raja ne aankhein kholee aur uski taraf dekha. Bilkul waisa jaise tadapti machli pe thanda paani daal diya jaye.
Chaupai 155.1-4
धरि धीरजु उठी बैठ भुआलू।कहु सुमंत्र कहँ राम कृपालू।।
कहाँ लखनु कहँ रामु सनेही।कहँ प्रिय पुत्रबधू बैदेही।।
बिलपत राउ बिकल बहु भाँती।भइ जुग सरिस सिराति न राती।।
तापस अंध साप सुधि आई।कौसल्यहि सब कथा सुनाई।।
भयउ बिकल बरनत इतिहासा।राम रहित धिग जीवन आसा।।
सो तनु राखि करब मैं काहा।जेंहि न प्रेम पनु मोर निबाहा।।
हा रघुनंदन प्रान पिरीते।तुम्ह बिनु जिअत बहुत दिन बीते।।
हा जानकी लखन हा रघुबर।हा पितु हित चित चातक जलधर।।
dhari dhīraju uṭhī baiṭha bhuālū |kahu sumaṁtra kahã rāma kṛpālū ||
kahā̃ lakhanu kahã rāmu sanehī |kahã priya putrabadhū baidehī ||
bilapata rāu bikala bahu bhā̃tī |bhai juga sarisa sirāti na rātī ||
tāpasa aṁdha sāpa sudhi āī |kausalyahi saba kathā sunāī ||
bhayau bikala baranata itihāsā |rāma rahita dhiga jīvana āsā ||
so tanu rākhi karaba maiṁ kāhā |jeṁhi na prema panu mora nibāhā ||
hā raghunaṁdana prāna pirīte |tumha binu jiata bahuta dina bīte ||
hā jānakī lakhana hā raghubara |hā pitu hita cita cātaka jaladhara ||
Raja ne himmat karke utth kar baitha, aur bola, "Sumantra, batao, Ram kahan hai?" "Lakshman kahan hai? Mera pyara Ram kahan hai? Meri pyari bahu Sita kahan hai?" Raja bahut tarah se ro raha tha aur pareshan tha, aur raat ek yug jitni lambi lag rahi thi aur khatam nahi ho rahi thi. Us andhe rishi ke shraap ki yaad aayi, aur usne Kausalya ko puri kahaani suna di. Woh yeh sab batate hue bahut pareshan ho gaya, aur bola, "Ram ke bina is zindagi aur jeene ki umeed pe laanat hai." "Is shareer ko zinda rakh kar main kya karunga, jisne mere pyaar ki kasam nahi nibhaayi?" "Arre Ram, mere jaan jitne pyare, tumhare bina bahut din guzar gaye zinda rehte hue." "Arre Sita, arre Lakshman, arre Ram, apne pita ke pyaare dil ke liye tum wahi ho jo chataka pakshi ke liye badal hai."
Doha 155
राम राम कहि राम कहि राम राम कहि राम।तनु परिहरि रघुबर बिरहँ राउ गयउ सुरधाम।।155।।
rāma rāma kahi rāma kahi rāma rāma kahi rāma |tanu parihari raghubara birahã rāu gayau suradhāma ||155||
Raja ne baar baar Ram ka naam liya. Ram ke bina na sah paake unhone apni jaan de di aur devtaon ke dhaam chale gaye.
Chaupai 156.1-4
जिअन मरन फलु दसरथ पावा।अंड अनेक अमल जसु छावा।।
जिअत राम बिधु बदनु निहारा।राम बिरह करि मरनु सँवारा।।
सोक बिकल सब रोवहिं रानी।रूपु सील बलु तेजु बखानी।।
करहिं बिलाप अनेक प्रकारा।परहीं भूमितल बारहिं बारा।।
बिलपहिं बिकल दास अरु दासी।घर घर रुदनु करहिं पुरबासी।।
अँथयउ आजु भानुकुल भानू।धरम अवधि गुन रूप निधानू।।
गारीं सकल कैकइहि देहीं।नयन बिहीन कीन्ह जग जेहीं।।
एहि बिधि बिलपत रैनि बिहानी।आए सकल महामुनि ग्यानी।।
jiana marana phalu dasaratha pāvā |aṁḍa aneka amala jasu chāvā ||
jiata rāma bidhu badanu nihārā |rāma biraha kari maranu sãvārā ||
soka bikala saba rovahiṁ rānī |rūpu sīla balu teju bakhānī ||
karahiṁ bilāpa aneka prakārā |parahīṁ bhūmitala bārahiṁ bārā ||
bilapahiṁ bikala dāsa aru dāsī |ghara ghara rudanu karahiṁ purabāsī ||
ãthayau āju bhānukula bhānū |dharama avadhi guna rūpa nidhānū ||
gārīṁ sakala kaikaihi dehīṁ |nayana bihīna kīnha jaga jehīṁ ||
ehi bidhi bilapata raini bihānī |āe sakala mahāmuni gyānī ||
Dasrath ko zinda rehne ka aur marne ka dono ka fal mila. Unka saaf naam anek duniya me fail gaya. Zinda rehte hue unhone Ram ke chaand jaisa chehra dekha. Aur Ram ki judai me mar kar apni maut ko bhi shaandaar bana liya. Sab raniyan dukh se behaal ho kar ro rahi thi. Unke roop, gun, bal aur tej ki baat kar rahi thi. Unhone kai tarah se rona roya. Aur baar baar zameen par gir padi. Naukar aur naukraniyan dukh se cheekh rahe the. Shehar ke log har ghar me ro rahe the. Aaj soorya vansh ka soorya ast ho gaya. Jo dharam ki hadd the, gun aur roop ka khazana the. Sab ne Kaikeyi ko gaaliyan di. Jisne duniya ki aankhein andhi kar di. Aise hi rote hue raat guzar gayi. Aur sab bade gyaani rishi aa gaye.
Doha 156
तब बसिष्ठ मुनि समय सम कहि अनेक इतिहास।सोक नेवारेउ सबहि कर निज बिग्यान प्रकास।।156।।
taba basiṣṭha muni samaya sama kahi aneka itihāsa |soka nevāreu sabahi kara nija bigyāna prakāsa ||156||
Phir rishi Vasishtha ne mauke ke hisaab se bahut saare purani kahaaniyan sunayi. Apne gyaan se sabka dukh door kar diya.
Chaupai 157.1-4
तेल नाँव भरि नृप तनु राखा।दूत बोलाइ बहुरि अस भाषा।।
धावहु बेगि भरत पहिं जाहू।नृप सुधि कतहुँ कहहु जनि काहू।।
एतनेइ कहेहु भरत सन जाई।गुर बोलाई पठयउ दोउ भाई।।
सुनि मुनि आयसु धावन धाए।चले बेग बर बाजि लजाए।।
अनरथु अवध अरंभेउ जब तें।कुसगुन होहिं भरत कहुँ तब तें।।
देखहिं राति भयानक सपना।जागि करहिं कटु कोटि कलपना।।
बिप्र जेवाँइ देहिं दिन दाना।सिव अभिषेक करहिं बिधि नाना।।
मागहिं हृदयँ महेस मनाई।कुसल मातु पितु परिजन भाई।।
tela nā̃va bhari nṛpa tanu rākhā |dūta bolāi bahuri asa bhāṣā ||
dhāvahu begi bharata pahiṁ jāhū |nṛpa sudhi katahũ kahahu jani kāhū ||
etanei kahehu bharata sana jāī |gura bolāī paṭhayau dou bhāī ||
suni muni āyasu dhāvana dhāe |cale bega bara bāji lajāe ||
anarathu avadha araṁbheu jaba teṁ |kusaguna hohiṁ bharata kahũ taba teṁ ||
dekhahiṁ rāti bhayānaka sapanā |jāgi karahiṁ kaṭu koṭi kalapanā ||
bipra jevā̃i dehiṁ dina dānā |siva abhiṣeka karahiṁ bidhi nānā ||
māgahiṁ hṛdayã mahesa manāī |kusala mātu pitu parijana bhāī ||
Tel bhare ek bartan mein, raja ka shareer us mein rakh diya. Phir usne doot bulaye aur unse aise bola. "Bhaago jaldi se Bharat ke paas. Kahin bhi kisi ko raja ki khabar na pata chale." "Bharat ke paas jaakar sirf itna bolo ki guru ne tum dono bhaiyon ko bulaya hai aur bhej diya hai." Rishi ke hukm sunke doot daud padhe. Unhone aisi tezi se chalna shuru kiya ki achhe se achhe ghode bhi sharminda ho jayein. Jis waqt se Ayodhya mein yeh musibat shuru hui thi, tab se Bharat ko bure shagun dikh rahe the. Raat ko usne darauni sapne dekhe, aur jaagkar usne hazaaron bure darr soch liye. Har din woh brahmin ko khilata tha aur daan deta tha, aur Shiv ka abhishek bahut tarike se karta tha. Shiv ko razi karke, apne dil mein usne apni maa, baap, ghar wale aur bhaiyon ki bhalai maangi.
Doha 157
एहि बिधि सोचत भरत मन धावन पहुँचे आइ।गुर अनुसासन श्रवन सुनि चले गनेसु मनाइ।।157।।
ehi bidhi socata bharata mana dhāvana pahũce āi |gura anusāsana śravana suni cale ganesu manāi ||157||
Bharat ke man me aise hi soch chal rahi thi ki tab messengers aa pahuche. Jab usne apne kaano se guru ka hukum suna, to usne Ganesha ko manaya aur chal pada.
Chaupai 158.1-4
चले समीर बेग हय हाँके।नाघत सरित सैल बन बाँके।।
हृदयँ सोचु बड़ कछु न सोहाई।अस जानहिं जियँ जाउँ उड़ाई।।
एक निमेष बरस सम जाई।एहि बिधि भरत नगर निअराई।।
असगुन होहिं नगर पैठारा।रटहिं कुभाँति कुखेत करारा।।
खर सिआर बोलहिं प्रतिकूला।सुनि सुनि होइ भरत मन सूला।।
श्रीहत सर सरिता बन बागा।नगरु बिसेषि भयावनु लागा।।
खग मृग हय गय जाहिं न जोए।राम बियोग कुरोग बिगोए।।
नगर नारि नर निपट दुखारी।मनहुँ सबन्हि सब संपति हारी।।
cale samīra bega haya hā̃ke |nāghata sarita saila bana bā̃ke ||
hṛdayã socu baṛa kachu na sohāī |asa jānahiṁ jiyã jāũ uṛāī ||
eka nimeṣa barasa sama jāī |ehi bidhi bharata nagara niarāī ||
asaguna hohiṁ nagara paiṭhārā |raṭahiṁ kubhā̃ti kukheta karārā ||
khara siāra bolahiṁ pratikūlā |suni suni hoi bharata mana sūlā ||
śrīhata sara saritā bana bāgā |nagaru biseṣi bhayāvanu lāgā ||
khaga mṛga haya gaya jāhiṁ na joe |rāma biyoga kuroga bigoe ||
nagara nāri nara nipaṭa dukhārī |manahũ sabanhi saba saṁpati hārī ||
Wo log hawa ki tarah fast chale, ghode ko aage badhate hue, nadiya, patthar aur mushkil jungle sab paar karte gaye. Dil mein bahut tension thi, kuch bhi accha nahi lag raha tha. Man mein soch raha tha, kaash main ud kar wahan pahunch jaun. Ek second bhi ek saal jaisa lag raha tha. Is tarah Bharat sheher ke paas pahunch gaya. Sheher mein ghus hi rahe the ke bure nishaaniya dikhne lagi. Galat jagah par bure jaanwar kharab awaaz se chillane lage. Gadhe aur siyar ne bure awaaz nikali, baar baar sun kar Bharat ke dil mein bahut takleef hui. Sar, nadiya, jungle aur garden sabka sundarta chala gaya, aur sheer to bilkul darr dikhane laga. Pakshi, hiran, ghode aur haathi sab dekhne mein dukh dene lage, Ram se door hone ki bimari ne sabko kharab kar diya. Sheer ke aurat aur aadmi sab bilkul dukhi the, jaise sabne apni sari daulat gawa di ho.
Doha 158
पुरजन मिलिहिं न कहहिं कछु गवँहिं जोहारहिं जाहिं।भरत कुसल पूँछि न सकहिं भय बिषाद मन माहिं।।158।।
purajana milihiṁ na kahahiṁ kachu gavãhiṁ johārahiṁ jāhiṁ |bharata kusala pū̃chi na sakahiṁ bhaya biṣāda mana māhiṁ ||158||
Shehar ke log mile usse par kuch nahi kahe. Haath jod ke namaste kiya aur chale gaye. Bharat ke mann mein darr aur dukh tha, isliye sab theek hai ye pooch bhi nahi saka.
Chaupai 159.1-4
हाट बाट नहिं जाइ निहारी।जनु पुर दहँ दिसि लागि दवारी।।
आवत सुत सुनि कैकयनंदिनि।हरषी रबिकुल जलरुह चंदिनि।।
सजि आरती मुदित उठि धाई।द्वारेहिं भेंटि भवन लेइ आई।।
भरत दुखित परिवारु निहारा।मानहुँ तुहिन बनज बनु मारा।।
कैकेई हरषित एहि भाँति।मनहुँ मुदित दव लाइ किराती।।
सुतहि ससोच देखि मनु मारें।पूँछति नैहर कुसल हमारें।।
सकल कुसल कहि भरत सुनाई।पूँछी निज कुल कुसल भलाई।।
कहु कहँ तात कहाँ सब माता।कहँ सिय राम लखन प्रिय भ्राता।।
hāṭa bāṭa nahiṁ jāi nihārī |janu pura dahã disi lāgi davārī ||
āvata suta suni kaikayanaṁdini |haraṣī rabikula jalaruha caṁdini ||
saji āratī mudita uṭhi dhāī |dvārehiṁ bheṁṭi bhavana lei āī ||
bharata dukhita parivāru nihārā |mānahũ tuhina banaja banu mārā ||
kaikeī haraṣita ehi bhā̃ti |manahũ mudita dava lāi kirātī ||
sutahi sasoca dekhi manu māreṁ |pū̃chati naihara kusala hamāreṁ ||
sakala kusala kahi bharata sunāī |pū̃chī nija kula kusala bhalāī ||
kahu kahã tāta kahā̃ saba mātā |kahã siya rāma lakhana priya bhrātā ||
Shehar ke bazaar aur galiyan itni sooni lag rahi thi ki dekhne mein bhi dil nahi bharta, mano shehar ke har taraf aag lag gayi ho. Apne bete ko aate sunke Kaikeyi bahut khush hui, jaise suraj ki khandan ke kamal par chaand ki roshni pad gayi ho. Usne aarti ki thali sajai, khush hokar uthi aur daudhi, darwaze par hi bharat ko gale lagaya aur andar le aayi. Bharat ne dekha ki poora ghar dukhi hai, mano barf ne kamal ke beed ko jala daala ho. Kaikeyi isi tarah khush thi, jaise koi jangli pahari aurat jungle mein aag laga kar khush ho. Apne bete ko udas aur pareshan dekhkar usne poocha, mera mayka mein sab theek hai? Bharat ne bataya ki sab theek hai, phir apne khandan ki kushal aur sehat poochi. Bolo maa, mere pita kahan hain aur saari maayein kahan hain? Sita kahan hain aur Ram aur Lakshman, mere pyare bhai, kahan hain?
Doha 159
सुनि सुत बचन सनेहमय कपट नीर भरि नैन।भरत श्रवन मन सूल सम पापिनि बोली बैन।।159।।
suni suta bacana sanehamaya kapaṭa nīra bhari naina |bharata śravana mana sūla sama pāpini bolī baina ||159||
Apne bete ke pyaar bhare baat sun ke, us paapi aurat ke aankhon mein nakli aansoo aa gaye. Phir usne Bharat ko aisi baatein boli jo uske kaano aur dimaag mein kaante ki tarah chub gayi.
परंपरा में अयोध्या काण्ड के इस विरह-प्रसंग का पाठ ‘धीरज-प्राप्ति’ और ‘नाम-निष्ठा’ बढ़ाने वाला माना जाता है—विशेषतः पारिवारिक शोक, वियोग, और निर्णय-काल में। दशरथ के ‘राम-नाम’ उच्चारण का स्मरण ‘अंतकाल-नाम’ की प्रेरणा देता है।
सामान्य वैष्णव-परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम रटत…’ प्रकार का नाम-संपुट जोड़ा जाता है; इस खंड के लिए विशेषतः ‘राम राम’ (दोहा 155 की ध्वनि) को संपुट रूप में लेना प्रचलित है।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.