Prakarana 16
यह सोपान ‘विरह-योग’ का द्वार है: गृह-धर्म (राजधर्म/कुलधर्म) और वन-धर्म (त्याग/वैराग्य) के संधि-क्षण पर साधक का चित्त ‘आसक्ति’ से ‘समर्पण’ की सीढ़ी चढ़ता है। अयोध्या काण्ड में राम का वनगमन केवल ऐतिहासिक घटना नहीं, बल्कि ‘इच्छा-त्याग’ का आध्यात्मिक अभ्यास है—जहाँ प्रिय-वियोग में भी नाम-स्मरण, धैर्य, विवेक और धर्म-स्थिति मोक्षमार्ग की सीढ़ियाँ बनते हैं।
അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിന്റെ പ്രധാന രസം കരുണയാണ്; പക്ഷേ ആ കരുണ ‘ശോകം’ അല്ല—‘ധർമ്മപ്രകാശം’ കൊണ്ട് പരിശുദ്ധമായ കരുണ. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ (ദോഹ 150–159) കരുണാരസത്തിന്റെ ധുരി മൂന്നു കേന്ദ്രങ്ങളിൽ ചുറ്റുന്നു: (1) രാമന്റെ മര്യാദാചരണം—കേവട്ടനെ ആശ്വസിപ്പിക്കൽ, പിതാവ്–ഗുരു–മാതൃസമൂഹത്തിനുള്ള സന്ദേശങ്ങൾ; (2) അയോധ്യയുടെ കൂട്ടായ ശോകം—ദശരഥന്റെ പ്രാണാന്തം, റാണിമാരുടെ വിലാപം, നഗരത്തിന്റെ കോലാഹലം; (3) ഭരതന്റെ ഉള്ളിൽ ഉയരുന്ന അനിഷ്ടശങ്കയും നഗരപ്രവേശനത്തിലെ അശുഭലക്ഷണങ്ങളും. തുളസി ഇവിടെ ‘ധീരജ–വിവേകം’ ആത്മീയ ഔഷധമാക്കി കാണിക്കുന്നു: മന്ത്രിയുടെ ഉപദേശം, കൗസല്യയുടെ കപ്പൽ-രൂപകം (അവധ-കപ്പലിന്റെ കർണധാരൻ ദശരഥൻ), ഒടുവിൽ ‘രാമനാമ’ത്തിന്റെ ധ്വനി—‘രാമ രാമ കഹി’—മരണത്തിലും മോക്ഷസോപാനമാകുന്നു. ഇങ്ങനെ, അയോധ്യാകാണ്ഡം മനസ്സിനെ പഠിപ്പിക്കുന്നു: വിയോഗത്തിലും ഭക്തി ‘സ്ഥിതപ്രജ്ഞത’യിലേക്കാണ് നയിക്കുന്നത്.
In this prakarana
People
Verses
ചൗപായി 150.1-4
पुनि पुनि पूँछत मंत्रहि राऊ।प्रियतम सुअन सँदेस सुनाऊ।।
करहि सखा सोइ बेगि उपाऊ।रामु लखनु सिय नयन देखाऊ।।
सचिव धीर धरि कह मुदु बानी।महाराज तुम्ह पंडित ग्यानी।।
बीर सुधीर धुरंधर देवा।साधु समाजु सदा तुम्ह सेवा।।
जनम मरन सब दुख भोगा।हानि लाभ प्रिय मिलन बियोगा।।
काल करम बस हौहिं गोसाईं।बरबस राति दिवस की नाईं।।
सुख हरषहिं जड़ दुख बिलखाहीं।दोउ सम धीर धरहिं मन माहीं।।
धीरज धरहु बिबेकु बिचारी।छाड़िअ सोच सकल हितकारी।।
puni puni pū̃chata maṁtrahi rāū |priyatama suana sãdesa sunāū ||
karahi sakhā soi begi upāū |rāmu lakhanu siya nayana dekhāū ||
saciva dhīra dhari kaha mudu bānī |mahārāja tumha paṁḍita gyānī ||
bīra sudhīra dhuraṁdhara devā |sādhu samāju sadā tumha sevā ||
janama marana saba dukha bhogā |hāni lābha priya milana biyogā ||
kāla karama basa hauhiṁ gosāīṁ |barabasa rāti divasa kī nāīṁ ||
sukha haraṣahiṁ jaṛa dukha bilakhāhīṁ |dou sama dhīra dharahiṁ mana māhīṁ ||
dhīraja dharahu bibeku bicārī |chāṛia soca sakala hitakārī ||
രാജാവ് വീണ്ടും വീണ്ടും മന്ത്രിയോട് ചോദിച്ചു: എന്റെ പ്രിയപുത്രന്റെ സന്ദേശം പറയുക. സുഹൃത്തേ, രാമൻ, ലക്ഷ്മണൻ, സീത എന്നിവരെ എന്റെ കണ്ണുകൾ കാണാൻ വേഗം ഏതെങ്കിലും ഉപായം ചെയ്യുക. മന്ത്രി ധൈര്യം സ്വീകരിച്ച് മൃദുവായി പറഞ്ഞു: മഹാരാജാവേ, നീ പണ്ഡിതനും ജ്ഞാനിയുമാണ്. വീരൻ, സ്ഥിരചിത്തൻ, ഭാരം വഹിക്കുന്ന ദേവൻ, സാധു സമാജത്തെ എപ്പോഴും സേവിച്ചവനാണ് നീ. ജനനം, മരണം, എല്ലാ ദുഃഖങ്ങളും, നഷ്ടം, ലാഭം, പ്രിയപ്പെട്ടവരെ കാണൽ, വിയോഗം, കാലം, കർമ്മം എന്നിവയുടെ വശത്തിൽ, രാത്രിയും പകലും പോലെ നിർബന്ധമായി സംഭവിക്കുന്നു, സ്വാമി. മൂഢർ സുഖത്തിൽ സന്തോഷിച്ച് ദുഃഖത്തിൽ വിലപിക്കുന്നു; ധൈര്യവാന്മാർ രണ്ടിനെയും സമമായി കരുതി മനസ്സിൽ ക്ഷമ വഹിക്കുന്നു. വിവേകം ചിന്തിച്ച് ധൈര്യം സ്വീകരിക്കുക; എല്ലാവർക്കും ഹിതകാരിയായ നീ ദുഃഖം ഉപേക്ഷിക്കുക.
ദോഹ 150
प्रथम बासु तमसा भयउ दूसर सुरसरि तीर।न्हाई रहे जलपानु करि सिय समेत दोउ बीर।।150।।
prathama bāsu tamasā bhayau dūsara surasari tīra |nhāī rahe jalapānu kari siya sameta dou bīra ||150||
ആദ്യ രാത്രി താമസിച്ചത് തമസാ നദിയിൽ, രണ്ടാമത്തേത് ഗംഗാ നദിയുടെ തീരത്ത്. അവിടെ സീതയോടൊപ്പം രണ്ടു വീരന്മാരും കുളിച്ച്, വെള്ളം മാത്രം കുടിച്ച്, വിശ്രമിച്ചു.
ചൗപായി 151.1-4
केवट कीन्हि बहुत सेवकाई।सो जामिनि सिंगरौर गवाँई।।
होत प्रात बट छीरु मगावा।जटा मुकुट निज सीस बनावा।।
राम सखाँ तब नाव मगाई।प्रिया चढ़ाइ चढ़े रघुराई।।
लखन बान धनु धरे बनाई।आपु चढ़े प्रभु आयसु पाई।।
बिकल बिलोकि मोहि रघुबीरा।बोले मधुर बचन धरि धीरा।।
तात प्रनामु तात सन कहेहु।बार बार पद पंकज गहेहू।।
करबि पायँ परि बिनय बहोरी।तात करिअ जनि चिंता मोरी।।
बन मग मंगल कुसल हमारें।कृपा अनुग्रह पुन्य तुम्हारें।।
kevaṭa kīnhi bahuta sevakāī |so jāmini siṁgaraura gavā̃ī ||
hota prāta baṭa chīru magāvā |jaṭā mukuṭa nija sīsa banāvā ||
rāma sakhā̃ taba nāva magāī |priyā caṛhāi caṛhe raghurāī ||
lakhana bāna dhanu dhare banāī |āpu caṛhe prabhu āyasu pāī ||
bikala biloki mohi raghubīrā |bole madhura bacana dhari dhīrā ||
tāta pranāmu tāta sana kahehu |bāra bāra pada paṁkaja gahehū ||
karabi pāyã pari binaya bahorī |tāta karia jani ciṁtā morī ||
bana maga maṁgala kusala hamāreṁ |kṛpā anugraha punya tumhāreṁ ||
തോണിക്കാരൻ ധാരാളം സേവ ചെയ്തു, ആ രാത്രി സിംഗ്രൗരിൽ കഴിഞ്ഞു. പ്രഭാതത്തിൽ രാമൻ ആൽമരപ്പാൽ കൊണ്ടുവരാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു, അതുകൊണ്ട് തന്റെ തലയിൽ ജടാമുകുടം ഉണ്ടാക്കി. പിന്നെ രാമന്റെ സുഹൃത്ത് തോണി കൊണ്ടുവരാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു; രഘുനാഥൻ തന്റെ പ്രിയ സീതയെ കയറ്റി താനും കയറി. ലക്ഷ്മണൻ വില്ലും അമ്പുകളും ഒരുക്കി, പിന്നെ പ്രഭുവിന്റെ അനുമതി വാങ്ങി താനും കയറി. എന്നെ വിഷമിച്ചതു കണ്ട് രഘുവീരൻ ധൈര്യം സ്വീകരിച്ച് മധുരമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. പിതാവേ, എന്റെ പിതാവിന് എന്റെ പ്രണാമം അറിയിക്കണം, അദ്ദേഹത്തിന്റെ താമരപ്പാദങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും പിടിക്കണം. പിന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീഴുകയും അപേക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യണം: പിതാവേ, എന്നെക്കുറിച്ച് വ്യാകുലപ്പെടേണ്ട എന്ന്. നിങ്ങളുടെ കൃപയാലും അനുഗ്രഹത്താലും പുണ്യത്താലും കാട്ടുപാതയിൽ നമുക്ക് എല്ലാം നന്നായി ഭദ്രമായിരിക്കുന്നു.
ഛന്ദ് 151
तुम्हरे अनुग्रह तात कानन जात सब सुखु पाइहौं।प्रतिपालि आयसु कुसल देखन पाय पुनि फिरि आइहौं।।
जननीं सकल परितोषि परि परि पायँ करि बिनती घनी।तुलसी करेहु सोइ जतनु जेहिं कुसली रहहिं कोसल धनी।।
tumhare anugraha tāta kānana jāta saba sukhu pāihauṁ |pratipāli āyasu kusala dekhana pāya puni phiri āihauṁ ||
jananīṁ sakala paritoṣi pari pari pāyã kari binatī ghanī |tulasī karehu soi jatanu jehiṁ kusalī rahahiṁ kosala dhanī ||
അങ്ങയുടെ കൃപയാൽ, പിതാവേ, വനത്തിലേക്കു പോകുന്ന ഞാൻ എല്ലാ സുഖവും നേടും. അവരുടെ ആജ്ഞ പാലിച്ച്, വീണ്ടും സുഖമായി അവരുടെ പാദങ്ങൾ കാണാൻ തിരികെ വരും. മാതാക്കളെല്ലാവരെയും ആശ്വസിപ്പിക്കണം, വീണ്ടും വീണ്ടും അവരുടെ പാദങ്ങളിൽ വീണ് ധാരാളം പ്രാർത്ഥനകൾ ചെയ്യണം. തുളസീദാസർ പറയുന്നു: കോസല ധനി സുഖമായി ഇരിക്കാൻ എല്ലാ ശ്രമവും ചെയ്യണം.
സോരഠാ 151
गुर सन कहब सँदेसु बार बार पद पदुम गहि।करब सोइ उपदेसु जेहिं न सोच मोहि अवधपति।।151।।
gura sana kahaba sãdesu bāra bāra pada paduma gahi |karaba soi upadesu jehiṁ na soca mohi avadhapati ||151||
ഗുരുവിന്റെ അടുത്ത് എന്റെ സന്ദേശം പറയണം, അവരുടെ താമരപ്പാദങ്ങളെ വീണ്ടും വീണ്ടും പിടിച്ചുകൊണ്ട്. അയോധ്യാപതി എന്നെക്കുറിച്ച് ദുഃഖിക്കാതിരിക്കുന്ന ഉപദേശം ചെയ്യാൻ അവരോട് ചോദിക്കണം.
ചൗപായി 152.1-4
पुरजन परिजन सकल निहोरी।तात सुनाएहु बिनती मोरी।।
सोइ सब भाँति मोर हितकारी।जातें रह नरनाहु सुखारी।।
कहब सँदेसु भरत के आएँ।नीति न तजिअ राजपदु पाएँ।।
पालेहु प्रजहि करम मन बानी।सेएहु मातु सकल सम जानी।।
ओर निबाहेहु भायप भाई।करि पितु मातु सुजन सेवकाई।।
तात भाँति तेहि राखब राऊ।सोच मोर जेहिं करै न काऊ।।
लखन कहे कछु बचन कठोरा।बरजि राम पुनि मोहि निहोरा।।
बार बार निज सपथ देवाई।कहबि न तात लखन लरिकाई।।
purajana parijana sakala nihorī |tāta sunāehu binatī morī ||
soi saba bhā̃ti mora hitakārī |jāteṁ raha naranāhu sukhārī ||
kahaba sãdesu bharata ke āẽ |nīti na tajia rājapadu pāẽ ||
pālehu prajahi karama mana bānī |seehu mātu sakala sama jānī ||
ora nibāhehu bhāyapa bhāī |kari pitu mātu sujana sevakāī ||
tāta bhā̃ti tehi rākhaba rāū |soca mora jehiṁ karai na kāū ||
lakhana kahe kachu bacana kaṭhorā |baraji rāma puni mohi nihorā ||
bāra bāra nija sapatha devāī |kahabi na tāta lakhana larikāī ||
പുരജനങ്ങളെയും കുടുംബാംഗങ്ങളെയും എല്ലാവരെയും അഭ്യർത്ഥിച്ച്, പിതാവേ, എന്റെ അപേക്ഷ അറിയിക്കണം. അവനാകുന്നു എല്ലാ വിധത്തിലും എനിക്ക് ഹിതകാരി, അവനിലൂടെ രാജാവ് സുഖത്തോടെ ഇരിക്കും. ഭരതൻ വരുമ്പോൾ ഈ സന്ദേശം പറയണം: രാജ്യപദവി ലഭിച്ച്, നീതി ഉപേക്ഷിക്കരുത്. കർമ്മത്താലും മനസ്സാലും വാക്കാലും പ്രജകളെ പാലിക്കണം; എല്ലാ മാതാക്കളെയും സമമായി കരുതി സേവിക്കണം. സഹോദരാ, പിതാവിനെയും മാതാക്കളെയും സജ്ജനങ്ങളെയും സേവിച്ച്, സഹോദര ധർമ്മം പൂർത്തിയാക്കണം. പിതാവേ, രാജാവ് എനിക്കായി യാതൊരു ദുഃഖവും തോന്നാത്തവിധം അദ്ദേഹത്തെ പാലിക്കണം. ലക്ഷ്മണൻ ചില കഠിനവാക്കുകൾ പറഞ്ഞു; രാമൻ അവനെ തടഞ്ഞ് പിന്നെ എന്നെ അഭ്യർത്ഥിച്ചു. ആവർത്തിച്ച് തന്നെത്തന്നെ സത്യം ചെയ്യിച്ച്, പിതാവേ, ലക്ഷ്മണന്റെ ബാല്യത്തെപ്പറ്റി പറയരുത് എന്ന് പറഞ്ഞു.
ദോഹ 152
कहि प्रनाम कछु कहन लिय सिय भइ सिथिल सनेह।थकित बचन लोचन सजल पुलक पल्लवित देह।।152।।
kahi pranāma kachu kahana liya siya bhai sithila saneha |thakita bacana locana sajala pulaka pallavita deha ||152||
പ്രണാമം പറഞ്ഞ് സീത ഇന്നും എന്തോ പറയാൻ തുടങ്ങിയപ്പോൾ, സ്നേഹത്താൽ ലയിച്ചു. വാക്കുകൾ തടുമാറി, കണ്ണുകൾ കണ്ണീരിൽ നിറഞ്ഞു, ശരീരം വിറച്ചു പുതിയ തളിരുവിടുന്ന മരത്തെപ്പോലെ രോമാഞ്ചിതമായി.
ചൗപായി 153.1-4
तेहि अवसर रघुबर रूख पाई।केवट पारहि नाव चलाई।।
रघुकुलतिलक चले एहि भाँती।देखउँ ठाढ़ कुलिस धरि छाती।।
मैं आपन किमि कहौं कलेसू।जिअत फिरेउँ लेइ राम सँदेसू।।
अस कहि सचिव बचन रहि गयऊ।हानि गलानि सोच बस भयऊ।।
सुत बचन सुनतहिं नरनाहू।परेउ धरनि उर दारुन दाहू।।
तलफत बिषम मोह मन मापा।माजा मनहुँ मीन कहुँ ब्यापा।।
करि बिलाप सब रोवहिं रानी।महा बिपति किमि जाइ बखानी।।
सुनि बिलाप दुखहू दुखु लागा।धीरजहू कर धीरजु भागा।।
tehi avasara raghubara rūkha pāī |kevaṭa pārahi nāva calāī ||
raghukulatilaka cale ehi bhā̃tī |dekhaũ ṭhāṛha kulisa dhari chātī ||
maiṁ āpana kimi kahauṁ kalesū |jiata phireũ lei rāma sãdesū ||
asa kahi saciva bacana rahi gayaū |hāni galāni soca basa bhayaū ||
suta bacana sunatahiṁ naranāhū |pareu dharani ura dāruna dāhū ||
talaphata biṣama moha mana māpā |mājā manahũ mīna kahũ byāpā ||
kari bilāpa saba rovahiṁ rānī |mahā bipati kimi jāi bakhānī ||
suni bilāpa dukhahū dukhu lāgā |dhīrajahū kara dhīraju bhāgā ||
ആ സമയത്ത്, രഘുബരന്റെ ഇഷ്ടത്തിന്റെ ലക്ഷണം കണ്ട്, തോണിക്കാരൻ തോണി എതിരേരയ്ക്ക് നീക്കി. അങ്ങനെ രഘുകുലത്തിലെ തിലകൻ പുറപ്പെട്ടു; വജ്രം പോലെ ഉറച്ച നെഞ്ചോടെ നിന്നു നോക്കി. എന്റെ വേദന ഞാൻ എങ്ങനെ പറയാം, രാമന്റെ സന്ദേശം കൊണ്ട് ജീവനോടെ തിരികെ വന്നിരിക്കുന്നുവോ? ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മന്ത്രി മൗനമായി; ദുഃഖം, ലജ്ജ, വിഷമം എന്നിവയാൽ ആധീനനായി. സാരഥിയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടതും, രാജാവ് നിലത്ത് വീണു; ഹൃദയത്തിൽ ഭയങ്കരമായ എരിപ്പോടെ. അദ്ദേഹം ഭയങ്കരമായ മോഹത്തിൽ പുളഞ്ഞു, ചെളി വെള്ളത്തിൽ കുടുങ്ങിയ മത്സ്യത്തെപ്പോലെ. എല്ലാ രാജ്ഞിമാരും കരഞ്ഞ് വിലപിടിച്ചു; ഇത്ര വലിയ ആപത്ത് എങ്ങനെ വർണ്ണിക്കാനാകും? അവരുടെ വിലാപം കേട്ട്, ദുഃഖം തന്നെ ദുഃഖിച്ചു; ക്ഷമയുടെ ക്ഷമ പോലും ഓടിപ്പോയി.
ദോഹ 153
भयउ कोलाहलु अवध अति सुनि नृप राउर सोरु।बिपुल बिहग बन परेउ निसि मानहुँ कुलिस कठोरु।।153।।
bhayau kolāhalu avadha ati suni nṛpa rāura soru |bipula bihaga bana pareu nisi mānahũ kulisa kaṭhoru ||153||
രാജാവിന്റെ കൊട്ടാരത്തിന്റെ ശബ്ദം കേട്ട് അയോധ്യയിൽ വലിയ കോലാഹലം ഉയർന്നു. രാത്രിയിൽ പക്ഷികൾ നിറഞ്ഞ കാടിന്മേൽ ക്രൂരമായ വജ്രായുധം വീണതുപോലെ തോന്നി.
ചൗപായി 154.1-4
प्रान कंठगत भयउ भुआलू।मनि बिहीन जनु ब्याकुल ब्यालू।।
इद्रीं सकल बिकल भइँ भारी।जनु सर सरसिज बनु बिनु बारी।।
कौसल्याँ नृपु दीख मलाना।रबिकुल रबि अँथयउ जियँ जाना।।
उर धरि धीर राम महतारी।बोली बचन समय अनुसारी।।
नाथ समुझि मन करिअ बिचारू।राम बियोग पयोधि अपारू।।
करनधार तुम्ह अवध जहाजू।चढ़ेउ सकल प्रिय पथिक समाजू।।
धीरजु धरिअ त पाइअ पारू।नाहिं त बूड़िहि सबु परिवारू।।
जौं जियँ धरिअ बिनय पिय मोरी।रामु लखनु सिय मिलहिं बहोरी।।
prāna kaṁṭhagata bhayau bhuālū |mani bihīna janu byākula byālū ||
idrīṁ sakala bikala bhaĩ bhārī |janu sara sarasija banu binu bārī ||
kausalyā̃ nṛpu dīkha malānā |rabikula rabi ãthayau jiyã jānā ||
ura dhari dhīra rāma mahatārī |bolī bacana samaya anusārī ||
nātha samujhi mana karia bicārū |rāma biyoga payodhi apārū ||
karanadhāra tumha avadha jahājū |caṛheu sakala priya pathika samājū ||
dhīraju dharia ta pāia pārū |nāhiṁ ta būṛihi sabu parivārū ||
jauṁ jiyã dharia binaya piya morī |rāmu lakhanu siya milahiṁ bahorī ||
രാജാവിന്റെ പ്രാണൻ തൊണ്ടയിലെത്തി, മണിയില്ലാതെ വിഷമിക്കുന്ന സർപ്പത്തെപ്പോലെ ആയി. അവന്റെ എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ഭാരമായി വിഷമിച്ചു, വെള്ളമില്ലാത്ത താമരക്കുളം പോലെ. കൗസല്യ രാജാവിനെ വിഷമിച്ചും ഇരുണ്ടും കണ്ടു, സൂര്യവംശത്തിലെ സൂര്യൻ അസ്തമിക്കുന്നു എന്ന് തന്റെ ഹൃദയത്തിൽ മനസ്സിലാക്കി. തന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ധൈര്യം ധരിച്ച്, രാമന്റെ അമ്മ സമയത്തിന് അനുസരിച്ച വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. "നാഥാ, ഇത് മനസ്സിലാക്കി നിന്റെ മനസ്സിൽ ചിന്തിക്കുക: രാമനെ വേർപിരിയുന്നത് അപാരമായ സമുദ്രം." "നീയാണ് കപ്പലിന്റെ നാവികൻ, അയോധ്യയാണ് കപ്പൽ, നിന്റെ പ്രിയപ്പെട്ടവരെല്ലാം അതിൽ കയറിയ യാത്രികർ." "ധൈര്യം പിടിച്ചുകൊണ്ടാൽ എതിർക്കരയിൽ എത്തും; ഇല്ലെങ്കിൽ കുടുംബം മുഴുവൻ മുങ്ങിപ്പോകും." "എന്റെ പ്രിയനേ, എന്റെ അപേക്ഷ ഹൃദയത്തിൽ വെച്ചാൽ, രാമൻ ലക്ഷ്മണൻ സീത വീണ്ടും നിന്നെ കണ്ടുമുട്ടും."
ദോഹ 154
प्रिया बचन मृदु सुनत नृपु चितयउ आँखि उघारि।तलफत मीन मलीन जनु सींचत सीतल बारि।।154।।
priyā bacana mṛdu sunata nṛpu citayau ā̃khi ughāri |talaphata mīna malīna janu sīṁcata sītala bāri ||154||
തന്റെ പ്രിയതമയുടെ മൃദുവായ വാക്കുകൾ കേട്ട്, രാജാവ് കണ്ണുകൾ തുറന്ന് അവളെ നോക്കി, തണുത്ത വെള്ളം തളിക്കുമ്പോൾ വലയുന്ന ദീനമായ മത്സ്യത്തെപ്പോലെ.
ചൗപായി 155.1-4
धरि धीरजु उठी बैठ भुआलू।कहु सुमंत्र कहँ राम कृपालू।।
कहाँ लखनु कहँ रामु सनेही।कहँ प्रिय पुत्रबधू बैदेही।।
बिलपत राउ बिकल बहु भाँती।भइ जुग सरिस सिराति न राती।।
तापस अंध साप सुधि आई।कौसल्यहि सब कथा सुनाई।।
भयउ बिकल बरनत इतिहासा।राम रहित धिग जीवन आसा।।
सो तनु राखि करब मैं काहा।जेंहि न प्रेम पनु मोर निबाहा।।
हा रघुनंदन प्रान पिरीते।तुम्ह बिनु जिअत बहुत दिन बीते।।
हा जानकी लखन हा रघुबर।हा पितु हित चित चातक जलधर।।
dhari dhīraju uṭhī baiṭha bhuālū |kahu sumaṁtra kahã rāma kṛpālū ||
kahā̃ lakhanu kahã rāmu sanehī |kahã priya putrabadhū baidehī ||
bilapata rāu bikala bahu bhā̃tī |bhai juga sarisa sirāti na rātī ||
tāpasa aṁdha sāpa sudhi āī |kausalyahi saba kathā sunāī ||
bhayau bikala baranata itihāsā |rāma rahita dhiga jīvana āsā ||
so tanu rākhi karaba maiṁ kāhā |jeṁhi na prema panu mora nibāhā ||
hā raghunaṁdana prāna pirīte |tumha binu jiata bahuta dina bīte ||
hā jānakī lakhana hā raghubara |hā pitu hita cita cātaka jaladhara ||
ധൈര്യം സംഭരിച്ച് രാജാവ് എഴുന്നേറ്റിരുന്നു, "സുമന്ത്രാ, പറ, കൃപാലുവായ രാമൻ എവിടെ?" എന്ന് പറഞ്ഞു. "ലക്ഷ്മണൻ എവിടെ? എന്റെ സ്നേഹ രാമൻ എവിടെ? എന്റെ പ്രിയ മരുമകൾ, വൈദേഹി എവിടെ?" രാജാവ് പലവിധത്തിൽ വിലപിച്ച് വ്യാകുലനായി, രാത്രി ഒരു യുഗത്തോളം ദീർഘമായി തോന്നി തീരാതെയായി. അന്ധനായ തപസ്വിയുടെ ശാപം ഓർമ്മയിലെത്തി, കൗസല്യയ്ക്ക് എല്ലാ കഥയും പറഞ്ഞു. ആ ചരിത്രം പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കെ അദ്ദേഹം അത്യന്തം വ്യാകുലനായി: "രാമനില്ലാതെ ഈ ജീവിതത്തിനും ജീവിക്കാനുള്ള പ്രതീക്ഷയ്ക്കും ശാപം." "ഈ ശരീരം നിലനിർത്തി ഞാൻ എന്തു ചെയ്യാൻ, ഇത് എന്റെ സ്നേഹത്തിന്റെ വാക്ക് നിറവേറ്റിയില്ലല്ലോ?" "ആ രഘുനന്ദനാ, എന്റെ പ്രാണനേ പ്രിയേ! നിന്നെക്കാതെ ജീവിച്ച് ധാരാളം ദിനങ്ങൾ കഴിഞ്ഞു." "ആ ജാനകീ! ആ ലക്ഷ്മണാ! ആ രഘുബരാ, നിന്റെ പിതാവിന്റെ സ്നേഹ ഹൃദയമായ ചാതക പക്ഷിക്ക് നീ മഴമേഘം!"
ദോഹ 155
राम राम कहि राम कहि राम राम कहि राम।तनु परिहरि रघुबर बिरहँ राउ गयउ सुरधाम।।155।।
rāma rāma kahi rāma kahi rāma rāma kahi rāma |tanu parihari raghubara birahã rāu gayau suradhāma ||155||
"രാമ, രാമ" എന്ന് ആവർത്തിച്ച് പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, "രാമ, രാമ" എന്ന് നിരന്തരം ഉച്ചരിച്ച്, രഘുപതിയിൽ നിന്നുള്ള വേർപാടിന്റെ വേദനയിൽ രാജാവ് ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ച് ദേവലോകത്തേക്ക് പോയി.
ചൗപായി 156.1-4
जिअन मरन फलु दसरथ पावा।अंड अनेक अमल जसु छावा।।
जिअत राम बिधु बदनु निहारा।राम बिरह करि मरनु सँवारा।।
सोक बिकल सब रोवहिं रानी।रूपु सील बलु तेजु बखानी।।
करहिं बिलाप अनेक प्रकारा।परहीं भूमितल बारहिं बारा।।
बिलपहिं बिकल दास अरु दासी।घर घर रुदनु करहिं पुरबासी।।
अँथयउ आजु भानुकुल भानू।धरम अवधि गुन रूप निधानू।।
गारीं सकल कैकइहि देहीं।नयन बिहीन कीन्ह जग जेहीं।।
एहि बिधि बिलपत रैनि बिहानी।आए सकल महामुनि ग्यानी।।
jiana marana phalu dasaratha pāvā |aṁḍa aneka amala jasu chāvā ||
jiata rāma bidhu badanu nihārā |rāma biraha kari maranu sãvārā ||
soka bikala saba rovahiṁ rānī |rūpu sīla balu teju bakhānī ||
karahiṁ bilāpa aneka prakārā |parahīṁ bhūmitala bārahiṁ bārā ||
bilapahiṁ bikala dāsa aru dāsī |ghara ghara rudanu karahiṁ purabāsī ||
ãthayau āju bhānukula bhānū |dharama avadhi guna rūpa nidhānū ||
gārīṁ sakala kaikaihi dehīṁ |nayana bihīna kīnha jaga jehīṁ ||
ehi bidhi bilapata raini bihānī |āe sakala mahāmuni gyānī ||
ദശരഥൻ ജീവിച്ചതിനും മരിച്ചതിനും ഫലം നേടി; കളങ്കമില്ലാത്ത അദ്ദേഹത്തിന്റെ കീർത്തി അസംഖ്യ ബ്രഹ്മാണ്ഡങ്ങളിൽ പരന്നു. ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ രാമന്റെ ചന്ദ്രനെപ്പോലെയുള്ള മുഖം നോക്കി; രാമന്റെ വിയോഗം മൂലം മരിച്ച് തന്റെ മരണം മഹത്താക്കി. ദുഃഖം മൂലം വിവശരായ എല്ലാ രാണിമാരും വിലപിച്ചു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ സൗന്ദര്യം, ഗുണം, ബലം, തേജസ്സ് എന്നിവയെ വർണ്ണിച്ചു. പലതരത്തിൽ വിലപിച്ചു; ആവർത്തിച്ച് ഭൂമിയിൽ വീണു. ദാസന്മാരും ദാസിമാരും വിവശരായി വിലപിച്ചു; നഗരവാസികൾ വീട് വീടായി കരഞ്ഞു. "ഇന്ന് സൂര്യവംശത്തിലെ സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചു - ധർമ്മത്തിന്റെ അതിര്, ഗുണത്തിന്റെയും സൗന്ദര്യത്തിന്റെയും നിധി." എല്ലാവരും കൈകേയിയെ ശപിച്ചു; അവൾ ലോകത്തെ കണ്ണുകളില്ലാതാക്കി. ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ട് രാത്രി കടന്നുപോയി; എല്ലാ മഹാമുനിമാരും ജ്ഞാനികളും വന്നു.
ദോഹ 156
तब बसिष्ठ मुनि समय सम कहि अनेक इतिहास।सोक नेवारेउ सबहि कर निज बिग्यान प्रकास।।156।।
taba basiṣṭha muni samaya sama kahi aneka itihāsa |soka nevāreu sabahi kara nija bigyāna prakāsa ||156||
അപ്പോൾ വസിഷ്ഠ മുനി സമയത്തിനൊത്ത പല പുരാതന കഥകൾ പറഞ്ഞു, സ്വന്തം ജ്ഞാനത്തിന്റെ പ്രകാശത്താൽ എല്ലാവരുടെയും ദുഃഖം മാറ്റി.
ചൗപായി 157.1-4
तेल नाँव भरि नृप तनु राखा।दूत बोलाइ बहुरि अस भाषा।।
धावहु बेगि भरत पहिं जाहू।नृप सुधि कतहुँ कहहु जनि काहू।।
एतनेइ कहेहु भरत सन जाई।गुर बोलाई पठयउ दोउ भाई।।
सुनि मुनि आयसु धावन धाए।चले बेग बर बाजि लजाए।।
अनरथु अवध अरंभेउ जब तें।कुसगुन होहिं भरत कहुँ तब तें।।
देखहिं राति भयानक सपना।जागि करहिं कटु कोटि कलपना।।
बिप्र जेवाँइ देहिं दिन दाना।सिव अभिषेक करहिं बिधि नाना।।
मागहिं हृदयँ महेस मनाई।कुसल मातु पितु परिजन भाई।।
tela nā̃va bhari nṛpa tanu rākhā |dūta bolāi bahuri asa bhāṣā ||
dhāvahu begi bharata pahiṁ jāhū |nṛpa sudhi katahũ kahahu jani kāhū ||
etanei kahehu bharata sana jāī |gura bolāī paṭhayau dou bhāī ||
suni muni āyasu dhāvana dhāe |cale bega bara bāji lajāe ||
anarathu avadha araṁbheu jaba teṁ |kusaguna hohiṁ bharata kahũ taba teṁ ||
dekhahiṁ rāti bhayānaka sapanā |jāgi karahiṁ kaṭu koṭi kalapanā ||
bipra jevā̃i dehiṁ dina dānā |siva abhiṣeka karahiṁ bidhi nānā ||
māgahiṁ hṛdayã mahesa manāī |kusala mātu pitu parijana bhāī ||
എണ്ണ നിറച്ച പാത്രത്തിൽ രാജാവിന്റെ ശരീരം വെച്ചു. ദൂതന്മാരെ വിളിച്ച് വീണ്ടും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. "വേഗം ഭരതന്റെ അടുത്തേക്ക് ഓടുക. രാജാവിന്റെ വാർത്ത എവിടെയും ആർക്കും പറയരുത്." "ഭരതന്റെ അടുത്തേക്ക് പോയി ഇത്രയും മാത്രം പറയുക: 'ഗുരു രണ്ട് സഹോദരന്മാരെയും വിളിച്ച് അയച്ചിരിക്കുന്നു.'" മുനിയുടെ കല്പന കേട്ട് ദൂതന്മാർ ഓടി. ഉത്തമ കുതിരകളെപ്പോലും ലജ്ജിപ്പിക്കുന്ന വേഗത്തിൽ പുറപ്പെട്ടു. അയോധ്യയിൽ ആപത്ത് തുടങ്ങിയതു മുതൽ, ഭരതന് ദുഷ്ടശകുനങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരുന്നു. രാത്രിയിൽ ഭയാനകമായ സ്വപ്നങ്ങൾ കണ്ടു; ഉണർന്നെഴുന്ന് കോടിക്കണക്കിന് കയ്പ്പേറിയ കല്പനകൾ ചെയ്തു. ദിവസവും ബ്രാഹ്മണർക്ക് ഭക്ഷണം നൽകി ദാനം ചെയ്തു; പലവിധത്തിൽ ശിവന് അഭിഷേകം ചെയ്തു. ഹൃദയത്തിൽ മഹേശനെ പ്രീണിപ്പിച്ച്, അമ്മ, അച്ഛൻ, ബന്ധുക്കൾ, സഹോദരന്മാർ എന്നിവരുടെ ക്ഷേമം ആവശ്യപ്പെട്ടു.
ദോഹ 157
एहि बिधि सोचत भरत मन धावन पहुँचे आइ।गुर अनुसासन श्रवन सुनि चले गनेसु मनाइ।।157।।
ehi bidhi socata bharata mana dhāvana pahũce āi |gura anusāsana śravana suni cale ganesu manāi ||157||
ഇങ്ങനെ ഭരതൻ മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, ദൂതന്മാർ എത്തിച്ചേർന്നു. ഗുരുവിന്റെ ആജ്ഞ സ്വയം ചെവികൊണ്ട് കേട്ട്, ഗണേശനെ പ്രാർത്ഥിച്ച് അദ്ദേഹം പുറപ്പെട്ടു.
ചൗപായി 158.1-4
चले समीर बेग हय हाँके।नाघत सरित सैल बन बाँके।।
हृदयँ सोचु बड़ कछु न सोहाई।अस जानहिं जियँ जाउँ उड़ाई।।
एक निमेष बरस सम जाई।एहि बिधि भरत नगर निअराई।।
असगुन होहिं नगर पैठारा।रटहिं कुभाँति कुखेत करारा।।
खर सिआर बोलहिं प्रतिकूला।सुनि सुनि होइ भरत मन सूला।।
श्रीहत सर सरिता बन बागा।नगरु बिसेषि भयावनु लागा।।
खग मृग हय गय जाहिं न जोए।राम बियोग कुरोग बिगोए।।
नगर नारि नर निपट दुखारी।मनहुँ सबन्हि सब संपति हारी।।
cale samīra bega haya hā̃ke |nāghata sarita saila bana bā̃ke ||
hṛdayã socu baṛa kachu na sohāī |asa jānahiṁ jiyã jāũ uṛāī ||
eka nimeṣa barasa sama jāī |ehi bidhi bharata nagara niarāī ||
asaguna hohiṁ nagara paiṭhārā |raṭahiṁ kubhā̃ti kukheta karārā ||
khara siāra bolahiṁ pratikūlā |suni suni hoi bharata mana sūlā ||
śrīhata sara saritā bana bāgā |nagaru biseṣi bhayāvanu lāgā ||
khaga mṛga haya gaya jāhiṁ na joe |rāma biyoga kuroga bigoe ||
nagara nāri nara nipaṭa dukhārī |manahũ sabanhi saba saṁpati hārī ||
കാറ്റിന്റെ വേഗത്തിൽ കുതിരകളെ ഓടിച്ചുകൊണ്ടു പോയി; നദികൾ, മലകൾ, വളഞ്ഞ കാടുകൾ എന്നിവ കടന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ വലിയ വിഷമം ഉണ്ടായിരുന്നു, ഒന്നും അദ്ദേഹത്തിന് സന്തോഷം നൽകിയില്ല; ഞാൻ അവിടേക്ക് പറന്നു പോകണം എന്ന് മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ചു. ഒരു നിമിഷം ഒരു വർഷം പോലെ കടന്നുപോയി; ഇങ്ങനെ ഭരതൻ നഗരത്തെ സമീപിച്ചു. നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ അശുഭ ശകുനങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; അശുഭ സ്ഥലങ്ങളിൽ ക്രൂര ജീവികൾ ഭയങ്കരമായി അലറി. കഴുതകളും കുറുക്കന്മാരും അശുഭ സ്വരത്തിൽ അലറി; അവയെ മാറിമാറി കേട്ട് ഭരതന്റെ മനസ്സ് വേദനയാൽ വേദനിച്ചു. തടാകങ്ങൾ, നദികൾ, കാടുകൾ, തോട്ടങ്ങൾ എന്നിവ തങ്ങളുടെ സൗന്ദര്യം നഷ്ടപ്പെട്ടു; നഗരം പ്രത്യേകിച്ച് ഭയങ്കരമായി തോന്നി. പക്ഷികൾ, മാനുകൾ, കുതിരകൾ, ആനകൾ എന്നിവ നോക്കാൻ കഴിയാത്തവിധം ദീനമായിരുന്നു; രാമന്റെ വിയോഗത്തിന്റെ ക്രൂര രോഗം അവയെ നശിപ്പിച്ചു. നഗരത്തിലെ സ്ത്രീകളും പുരുഷന്മാരും പൂർണ്ണമായും ദുഃഖിതരായി, എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ സർവ സമ്പത്തും നഷ്ടപ്പെട്ടതുപോലെ ഇരുന്നു.
ദോഹ 158
पुरजन मिलिहिं न कहहिं कछु गवँहिं जोहारहिं जाहिं।भरत कुसल पूँछि न सकहिं भय बिषाद मन माहिं।।158।।
purajana milihiṁ na kahahiṁ kachu gavãhiṁ johārahiṁ jāhiṁ |bharata kusala pū̃chi na sakahiṁ bhaya biṣāda mana māhiṁ ||158||
നഗരജനങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തെ കണ്ടുമുട്ടി എങ്കിലും ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല; കൈകൾ കൂപ്പി വന്ദിച്ച് തങ്ങളുടെ വഴിയേ പോയി. ഭയവും വിഷാദവും മനസ്സിൽ ഉള്ള ഭരതൻ, കുശലം ചോദിക്കാനും കഴിഞ്ഞില്ല.
ചൗപായി 159.1-4
हाट बाट नहिं जाइ निहारी।जनु पुर दहँ दिसि लागि दवारी।।
आवत सुत सुनि कैकयनंदिनि।हरषी रबिकुल जलरुह चंदिनि।।
सजि आरती मुदित उठि धाई।द्वारेहिं भेंटि भवन लेइ आई।।
भरत दुखित परिवारु निहारा।मानहुँ तुहिन बनज बनु मारा।।
कैकेई हरषित एहि भाँति।मनहुँ मुदित दव लाइ किराती।।
सुतहि ससोच देखि मनु मारें।पूँछति नैहर कुसल हमारें।।
सकल कुसल कहि भरत सुनाई।पूँछी निज कुल कुसल भलाई।।
कहु कहँ तात कहाँ सब माता।कहँ सिय राम लखन प्रिय भ्राता।।
hāṭa bāṭa nahiṁ jāi nihārī |janu pura dahã disi lāgi davārī ||
āvata suta suni kaikayanaṁdini |haraṣī rabikula jalaruha caṁdini ||
saji āratī mudita uṭhi dhāī |dvārehiṁ bheṁṭi bhavana lei āī ||
bharata dukhita parivāru nihārā |mānahũ tuhina banaja banu mārā ||
kaikeī haraṣita ehi bhā̃ti |manahũ mudita dava lāi kirātī ||
sutahi sasoca dekhi manu māreṁ |pū̃chati naihara kusala hamāreṁ ||
sakala kusala kahi bharata sunāī |pū̃chī nija kula kusala bhalāī ||
kahu kahã tāta kahā̃ saba mātā |kahã siya rāma lakhana priya bhrātā ||
ചന്തകളും തെരുവുകളും നോക്കാൻ കഴിയാത്തവണ്ണം ശൂന്യമായിരുന്നു; നഗരത്തിന്റെ പത്തു ദിക്കുകളിലും കാട്ടുതീ പടർന്നതുപോലെ തോന്നി. തന്റെ പുത്രൻ വരുന്നുവെന്ന് കേട്ട്, കേകയ രാജാവിന്റെ പുത്രിയായ കൈകേയി, സൂര്യവംശ താമരയ്ക്ക് ചന്ദ്രപ്രകാശം പോലെ ആനന്ദിച്ചു. ആരത്തിദീപം ഒരുക്കി, സന്തോഷത്തോടെ എഴുന്നേറ്റ് ഓടി; വാതിലിൽവെച്ചേ അവനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്നു. ഭരതൻ കുടുംബം മുഴുവൻ ദുഃഖത്താൽ വിവശരായിരിക്കുന്നത് കണ്ടു; മഞ്ഞുകട്ട താമരത്തോട്ടത്തെ നശിപ്പിച്ചതുപോലെ തോന്നി. ഇങ്ങനെ കൈകേയി ആനന്ദത്തിലായിരുന്നു; കാടിന് തീ കൊളുത്തി സന്തോഷിക്കുന്ന വനവനിതയെപ്പോലെ. പുത്രൻ വിഷമത്തിലാണെന്ന് കണ്ട് അവളുടെ മനസ്സ് വിഷമിച്ചു; എന്റെ അമ്മവീട്ടിൽ എല്ലാം നന്നായിരിക്കുന്നോ? എന്ന് ചോദിച്ചു. എല്ലാം നന്നെന്ന് ഭരതൻ അറിയിച്ചു; എന്നിട്ട് തന്റെ വംശത്തിന്റെ ക്ഷേമവും നന്മയും ആരാഞ്ഞു. പറ, അമ്മേ, എന്റെ പിതാവ് എവിടെ? എന്റെ മാതാക്കൾ എല്ലാവരും എവിടെ? സീത, രാമൻ, ലക്ഷ്മണൻ, എന്റെ പ്രിയ സഹോദരന്മാർ എവിടെ?
ദോഹ 159
सुनि सुत बचन सनेहमय कपट नीर भरि नैन।भरत श्रवन मन सूल सम पापिनि बोली बैन।।159।।
suni suta bacana sanehamaya kapaṭa nīra bhari naina |bharata śravana mana sūla sama pāpini bolī baina ||159||
തന്റെ മകന്റെ സ്നേഹം നിറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കേട്ട്, വ്യാജ കണ്ണീരാൽ കണ്ണുകൾ നിറച്ച്, ആ പാപിനി ഭരതന്റെ ചെവികൾക്കും മനസ്സിനും ശൂലം പോലെയുള്ള വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
Frequently Asked Questions
परंपरा में अयोध्या काण्ड के इस विरह-प्रसंग का पाठ ‘धीरज-प्राप्ति’ और ‘नाम-निष्ठा’ बढ़ाने वाला माना जाता है—विशेषतः पारिवारिक शोक, वियोग, और निर्णय-काल में। दशरथ के ‘राम-नाम’ उच्चारण का स्मरण ‘अंतकाल-नाम’ की प्रेरणा देता है।
सामान्य वैष्णव-परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम रटत…’ प्रकार का नाम-संपुट जोड़ा जाता है; इस खंड के लिए विशेषतः ‘राम राम’ (दोहा 155 की ध्वनि) को संपुट रूप में लेना प्रचलित है।
Ask anything about Prakarana 16 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
