Prakarana 16

Verse 306 (चौपाई)

पुनि पुनि पूँछत मंत्रहि राऊ। प्रियतम सुअन सँदेस सुनाऊ।। करहि सखा सोइ बेगि उपाऊ। रामु लखनु सिय नयन देखाऊ।। सचिव धीर धरि कह मुदु बानी। महाराज तुम्ह पंडित ग्यानी।। बीर सुधीर धुरंधर देवा। साधु समाजु सदा तुम्ह सेवा।। जनम मरन सब दुख भोगा। हानि लाभ प्रिय मिलन बियोगा।। काल करम बस हौहिं गोसाईं। बरबस राति दिवस की नाईं।। सुख हरषहिं जड़ दुख बिलखाहीं। दोउ सम धीर धरहिं मन माहीं।। धीरज धरहु बिबेकु बिचारी। छाड़िअ सोच सकल हितकारी।।

ರಾಜನು ಮತ್ತಮ್ಮತ್ತೆ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದನು: 'ಪ್ರಿಯ ಸ್ನೇಹಿತರೇ, ಶೀಘ್ರದಲ್ಲಿ ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸೀತೆಯರನ್ನು ನನ್ನ ಕಣ್ಣೆದುರು ತೋರಿಸಿ.' ಮಂತ್ರಿಗಳು ಧೈರ್ಯ ಧರಿಸಿ ಮೃದುವಾಗಿ ಹೇಳಿದರು: 'ಮಹಾರಾಜ, ನೀವು ಜ್ಞಾನಿಯೂ ಪಂಡಿತರೂ ಆಗಿದ್ದೀರಿ. ವೀರ, ಧೈರ್ಯವಂತ, ದೇವತೆಗಳ ಪೈಕಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ನೀವು ಸಜ್ಜನ ಸಮಾಜದಿಂದ ಯಾವಾಗಲೂ ಸೇವಿಸಲ್ಪಡುತ್ತೀರಿ. ಜನ್ಮ ಮರಣ, ಎಲ್ಲ ದುಃಖಗಳು, ನಷ್ಟ ಲಾಭ, ಪ್ರಿಯರ ಸಂಗ ಬೇರ್ಪಡುವಿಕೆ ಎಲ್ಲವೂ ಕಾಲ ಮತ್ತು ಕರ್ಮದ ವಶದಲ್ಲಿವೆ, ಸ್ವಾಮಿ; ಅವು ರಾತ್ರಿ ಹಗಲಿನಂತೆ ತಾವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ. ಮೂಢರು ಸುಖದಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಾರೆ, ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಅಳುತ್ತಾರೆ; ಧೈರ್ಯವಂತರು ಎರಡನ್ನೂ ಸಮನಾಗಿ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಿವೇಕದಿಂದ ಚಿಂತಿಸಿ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಧರಿಸಿ; ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹಾನಿಕಾರಕವಾದ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಬಿಡಿ.'

Verse 307 (दोहा/सोरठा)

प्रथम बासु तमसा भयउ दूसर सुरसरि तीर। न्हाई रहे जलपानु करि सिय समेत दोउ बीर।।150।।

ಮೊದಲ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ತಮಸಾ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ; ಎರಡನೆಯದು ದಿವ್ಯ ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ. ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಭೋಜನ ಮುಗಿಸಿ, ಆ ಇಬ್ಬರು ವೀರರು ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಇದ್ದರು.

Verse 308 (चौपाई)

केवट कीन्हि बहुत सेवकाई। सो जामिनि सिंगरौर गवाँई।। होत प्रात बट छीरु मगावा। जटा मुकुट निज सीस बनावा।। राम सखाँ तब नाव मगाई। प्रिया चढ़ाइ चढ़े रघुराई।। लखन बान धनु धरे बनाई। आपु चढ़े प्रभु आयसु पाई।। बिकल बिलोकि मोहि रघुबीरा। बोले मधुर बचन धरि धीरा।। तात प्रनामु तात सन कहेहु। बार बार पद पंकज गहेहू।। करबि पायँ परि बिनय बहोरी। तात करिअ जनि चिंता मोरी।। बन मग मंगल कुसल हमारें। कृपा अनुग्रह पुन्य तुम्हारें।।

ದೋಣಿಗಾಡುವವನು ಬಹಳ ಸೇವೆ ಮಾಡಿದನು; ದಾಟುವ ಶುಲ್ಕವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಬೆಳಗಿನ ಜಾವ ಆಲದ ಮರದ ಬಳಿ ಹಾಲನ್ನು ತಂದು, ತನ್ನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಜಟೆಗಳಿಂದ ಕಿರೀಟವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡನು. ನಂತರ ರಾಮ ಮತ್ತು ಸಹಚರರನ್ನು ದೋಣಿಗೆ ಕರೆದನು; ತನ್ನ ಪ್ರಿಯಳನ್ನು ಮೊದಲು ಏರಿಸಿ, ನಂತರ ರಘುರಾಜನು ಏರಿದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಬಿಲ್ಲು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಸಿದ್ಧನಾದನು; ಪ್ರಭುವಿನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಅವನೂ ಏರಿದನು. ನನ್ನನ್ನು ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ನೋಡಿ ರಘುವೀರ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಮಧುರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡಿದನು: 'ತಂದೆ, ನನ್ನ ನಮಸ್ಕಾರವನ್ನು ತಂದೆಗೆ ತಿಳಿಸು; ಮತ್ತಮ್ಮತ್ತೆ ಅವರ ಪಾದಕಮಲಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅವರ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬಿದ್ದು ಮತ್ತೆ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ; ತಂದೆ ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತೆ ಮಾಡಬೇಡಿ. ನಿಮ್ಮ ಕೃಪೆ ಮತ್ತು ಪುಣ್ಯದಿಂದ ನಮ್ಮ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರಯಾಣ ಮಂಗಳಮಯವಾಗಿದೆ.'

Verse 309 (छंद)

तुम्हरे अनुग्रह तात कानन जात सब सुखु पाइहौं। प्रतिपालि आयसु कुसल देखन पाय पुनि फिरि आइहौं।। जननीं सकल परितोषि परि परि पायँ करि बिनती घनी। तुलसी करेहु सोइ जतनु जेहिं कुसली रहहिं कोसल धनी।।

ತಂದೆ, ನಿಮ್ಮ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಾಗ ಎಲ್ಲ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತೇನೆ. ನಿಮ್ಮ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ, ನಿಮ್ಮ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಕಂಡು ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತೇನೆ. ತಾಯಂದಿರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಸಂತೃಪ್ತಗೊಳಿಸಿ, ಅವರ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬಿದ್ದು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ. ತುಲಸೀದಾಸರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ಕೋಸಲಧನಿ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿರಲು ಅವರು ಯಾವ ಯತ್ನ ಮಾಡಬೇಕೋ ಅದನ್ನು ಮಾಡಿ.

Verse 310 (दोहा/सोरठा)

गुर सन कहब सँदेसु बार बार पद पदुम गहि। करब सोइ उपदेसु जेहिं न सोच मोहि अवधपति।।151।।

ಗುರುಗಳಿಗೆ ಮತ್ತಮ್ಮತ್ತೆ ಸಂದೇಶವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತೇನೆ, ಅವರ ಪಾದಕಮಲಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು. ಅಯೋಧ್ಯಾಪತಿಗೆ ಚಿಂತೆಯಾಗದಂತಹ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತೇನೆ.

Verse 311 (चौपाई)

पुरजन परिजन सकल निहोरी। तात सुनाएहु बिनती मोरी।। सोइ सब भाँति मोर हितकारी। जातें रह नरनाहु सुखारी।। कहब सँदेसु भरत के आएँ। नीति न तजिअ राजपदु पाएँ।। पालेहु प्रजहि करम मन बानी। सेएहु मातु सकल सम जानी।। ओर निबाहेहु भायप भाई। करि पितु मातु सुजन सेवकाई।। तात भाँति तेहि राखब राऊ। सोच मोर जेहिं करै न काऊ।। लखन कहे कछु बचन कठोरा। बरजि राम पुनि मोहि निहोरा।। बार बार निज सपथ देवाई। कहबि न तात लखन लरिकाई।।

ನಗರವಾಸಿಗಳು ಮತ್ತು ಬಂಧುಗಳೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಬೇಡಿಕೊಂಡು, ನನ್ನ ವಿನಯಪೂರ್ವಕ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ತಂದೆಗೆ ತಿಳಿಸು. ಅವರು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಹಿತೈಷಿ; ಅವರಿಂದಾಗಿ ರಾಜ ಸುಖದಲ್ಲಿರುತ್ತಾರೆ. ಭರತ ಬಂದಾಗ ನಾನು ಸಂದೇಶವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ; ರಾಜಪದವಿ ಪಡೆದವನು ನೀತಿಯನ್ನು ಬಿಡಬಾರದು. ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಮನಸ್ಸು, ವಾಕ್ಯ, ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿಸು; ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ಸೇವಿಸು. ಸಹೋದರರೊಂದಿಗೆ ಸರಿಯಾದ ನಡವಳಕೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು, ತಂದೆ ತಾಯಿ ಸ್ನೇಹಿತರ ಸೇವಕರ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸು. ತಂದೆ, ಹೀಗೆ ರಾಜನನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಿ, ನನಗೆ ಯಾವ ಚಿಂತೆಯೂ ಇಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡು. ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಕೆಲವು ಕಠಿಣ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡಿದನು; ರಾಮ ಅವನನ್ನು ತಡೆದು ಮತ್ತೆ ನನ್ನನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಂಡನು. ಮತ್ತಮ್ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಹೆಸರಿನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಮಾಣ ಮಾಡಿಸಿದನು: 'ತಂದೆ, ನಾನು ಮಗುವಿನಂತೆ ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ.'

Verse 312 (दोहा/सोरठा)

कहि प्रनाम कछु कहन लिय सिय भइ सिथिल सनेह। थकित बचन लोचन सजल पुलक पल्लवित देह।।152।।

ನಮಸ್ಕಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಮಾತನಾಡಲು ಅನುಮತಿ ಪಡೆದ ಸೀತೆ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಕರಗಿಹೋದಳು; ಆಕೆಯ ಮಾತುಗಳು ತಡವರಿಸಿದವು, ಕಣ್ಣುಗಳು ತೇವವಾಗಿದ್ದವು, ದೇಹವು ಭಾವನೆಯಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಿತ್ತು.

Verse 313 (चौपाई)

तेहि अवसर रघुबर रूख पाई। केवट पारहि नाव चलाई।। रघुकुलतिलक चले एहि भाँती। देखउँ ठाढ़ कुलिस धरि छाती।। मैं आपन किमि कहौं कलेसू। जिअत फिरेउँ लेइ राम सँदेसू।। अस कहि सचिव बचन रहि गयऊ। हानि गलानि सोच बस भयऊ।। सुत बचन सुनतहिं नरनाहू। परेउ धरनि उर दारुन दाहू।। तलफत बिषम मोह मन मापा। माजा मनहुँ मीन कहुँ ब्यापा।। करि बिलाप सब रोवहिं रानी। महा बिपति किमि जाइ बखानी।। सुनि बिलाप दुखहू दुखु लागा। धीरजहू कर धीरजु भागा।।

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಘುವಿನ ಸ್ವಾಮಿ ದೋಣಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು; ದೋಣಿಯವನು ದೋಣಿಯನ್ನು ದಾಟಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ರಘುಕುಲದ ತಿಲಕನು ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿದನು; ನಾನು ನಿಂತು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೆ, ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ವಜ್ರವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದ್ದೆ. ನನ್ನ ಸ್ವಂತ ವೇದನೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಿ? ರಾಮನ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಹೊತ್ತು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಅಲೆದಾಡುತ್ತೇನೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಂತ್ರಿಯು ಮೌನವಾದನು; ನಷ್ಟ, ಲಜ್ಜೆ ಮತ್ತು ದುಃಖದಿಂದ ಆತುರಪಟ್ಟನು. ಮಗನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನು ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದನು, ಅವನ ಹೃದಯವು ಭೀಕರ ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ಅವನು ಭಯಾನಕ ಮೋಹದಲ್ಲಿ ಹೊರಳಾಡಿದನು; ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಮೀನಿನ ಕೊಂಬಿನಿಂದ ಹಿಡಿದಂತೆ ಆಯಿತು. ಎಲ್ಲಾ ರಾಣಿಯರು ದುಃಖದಿಂದ ವಿಲಾಪ ಮಾಡಿದರು; ಇಂತಹ ಮಹಾ ವಿಪತ್ತನ್ನು ಹೇಗೆ ವರ್ಣಿಸಲಿ? ಅವರ ವಿಲಾಪವನ್ನು ಕೇಳಿ ದುಃಖದ ಮೇಲೆ ದುಃಖ ಉಂಟಾಯಿತು; ಧೈರ್ಯವೂ ಸಹ ಧೈರ್ಯದ ಕೈಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿತು.

Verse 314 (दोहा/सोरठा)

भयउ कोलाहलु अवध अति सुनि नृप राउर सोरु। बिपुल बिहग बन परेउ निसि मानहुँ कुलिस कठोरु।।153।।

ರಾಜನ ಮರಣವನ್ನು ಕೇಳಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಕೋಲಾಹಲವುಂಟಾಯಿತು; ಆ ರಾತ್ರಿ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಕಾಡಿನ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವು, ಕ್ರೂರ ವಜ್ರದಿಂದ ಹೊಡೆದಂತೆ.

Verse 315 (चौपाई)

प्रान कंठगत भयउ भुआलू। मनि बिहीन जनु ब्याकुल ब्यालू।। इद्रीं सकल बिकल भइँ भारी। जनु सर सरसिज बनु बिनु बारी।। कौसल्याँ नृपु दीख मलाना। रबिकुल रबि अँथयउ जियँ जाना। उर धरि धीर राम महतारी। बोली बचन समय अनुसारी।। नाथ समुझि मन करिअ बिचारू। राम बियोग पयोधि अपारू।। करनधार तुम्ह अवध जहाजू। चढ़ेउ सकल प्रिय पथिक समाजू।। धीरजु धरिअ त पाइअ पारू। नाहिं त बूड़िहि सबु परिवारू।। जौं जियँ धरिअ बिनय पिय मोरी। रामु लखनु सिय मिलहिं बहोरी।।

ರಾಜನ ಪ್ರಾಣವು ಕಂಠಕ್ಕೆ ಏರಿತು; ಅವನು ಮಣಿಯಿಲ್ಲದ ಸರ್ಪದಂತೆ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದನು. ಅವನ ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಭಾರೀ ವಿಕಾರಗೊಂಡವು, ನೀರಿಲ್ಲದ ಕಮಲದ ಕೊಳದಂತೆ. ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ರಾಜನು ಮಾಸಲಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದಳು; ಸೂರ್ಯವಂಶದ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತನಾದನು ಎಂದು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ತಿಳಿದಳು. ರಾಮನ ತಾಯಿಯು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತಾಳಿ ಸಮಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಮಾತನಾಡಿದಳು. "ಸ್ವಾಮಿ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ಅರಿಯಿರಿ: ರಾಮನ ವಿಯೋಗದ ಸಾಗರವು ಅಪಾರವಾಗಿದೆ. ನೀವು ನಾವಿಕರು, ಅಯೋಧ್ಯೆಯು ಹಡಗು; ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಿಯ ಪ್ರಜೆಗಳು ಅದರಲ್ಲಿ ಏರಿದ್ದಾರೆ. ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತಾಳಿದರೆ ದಡವನ್ನು ತಲುಪಬಹುದು; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಇಡೀ ಕುಟುಂಬವು ಮುಳುಗುತ್ತದೆ. ನನ್ನ ವಿನಯಪೂರ್ವಕ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡರೆ, ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯರು ನಮಗೆ ಮತ್ತೆ ಸಿಗುತ್ತಾರೆ."

Verse 316 (दोहा/सोरठा)

प्रिया बचन मृदु सुनत नृपु चितयउ आँखि उघारि। तलफत मीन मलीन जनु सींचत सीतल बारि।।154।।

ತನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮೆಯ ಮೃದುವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನು ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತೆರೆದು ನೋಡಿದನು; ಅವನು ಉಸಿರಾಡುತ್ತಿರುವ ಮಾಸಲಾದ ಮೀನಿನಂತಿದ್ದನು, ಅವಳು ಅವನ ಮೇಲೆ ತಂಪಾದ ನೀರನ್ನು ಸುರಿಯುತ್ತಿದ್ದಳು.

Verse 317 (चौपाई)

धरि धीरजु उठी बैठ भुआलू। कहु सुमंत्र कहँ राम कृपालू।। कहाँ लखनु कहँ रामु सनेही। कहँ प्रिय पुत्रबधू बैदेही।। बिलपत राउ बिकल बहु भाँती। भइ जुग सरिस सिराति न राती।। तापस अंध साप सुधि आई। कौसल्यहि सब कथा सुनाई।। भयउ बिकल बरनत इतिहासा। राम रहित धिग जीवन आसा।। सो तनु राखि करब मैं काहा। जेंहि न प्रेम पनु मोर निबाहा।। हा रघुनंदन प्रान पिरीते। तुम्ह बिनु जिअत बहुत दिन बीते।। हा जानकी लखन हा रघुबर। हा पितु हित चित चातक जलधर।

ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತಾಳಿ ರಾಜನು ಎದ್ದು ಕುಳಿತು ಹೇಳಿದನು, "ಸುಮಂತ್ರ, ಹೇಳು, ಕೃಪಾಳು ರಾಮನು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ? ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ, ಪ್ರೇಮದ ರಾಮನು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ? ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಸೊಸೆ ವೈದೇಹಿಯು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ?" ರಾಜನು ಅನೇಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಲಾಪ ಮಾಡಿದನು, ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ; ರಾತ್ರಿಯು ಯುಗದಂತೆ ಕಂಡಿತು, ಅವನಿಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಕುರುಡ ತಪಸ್ವಿಯ ಶಾಪವು ನೆನಪಾಯಿತು, ಅವನು ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಇಡೀ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅವನು ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ವ್ಯಾಕುಲನಾದನು: "ರಾಮನಿಲ್ಲದ ಜೀವನದ ಆಸೆ ಶಾಪಗ್ರಸ್ತವಾಗಲಿ. ನಾನು ಮಾಡಿದ ಪ್ರೇಮದ ಭರವಸೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸದ ಈ ದೇಹವನ್ನು ನಾನು ಏಕೆ ಇಡಬೇಕು? ಅಯ್ಯೋ ರಘುನಂದನ, ನನ್ನ ಪ್ರಾಣದ ಪ್ರಿಯತಮ! ನಿಮ್ಮಿಂದ ದೂರವಾಗಿ ಅನೇಕ ದಿನಗಳನ್ನು ಕಳೆದಿದ್ದೇನೆ. ಅಯ್ಯೋ ಜಾನಕಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಅಯ್ಯೋ ರಘುವರ! ಅಯ್ಯೋ ನನ್ನ ತಂದೆಯ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮೀನು ಮಾಡಿದ ಹೃದಯ, ಚಾತಕ ಪಕ್ಷಿಯು ಮೋಡಗಳಿಗೆ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ!"

Verse 318 (दोहा/सोरठा)

राम राम कहि राम कहि राम राम कहि राम। तनु परिहरि रघुबर बिरहँ राउ गयउ सुरधाम।।155।।

"ರಾಮ, ರಾಮ" ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ "ರಾಮ, ರಾಮ" ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ, ರಘುಪತಿಯ ವಿಯೋಗದ ವೇದನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜನು ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ದೇವಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋದನು.

Verse 319 (चौपाई)

जिअन मरन फलु दसरथ पावा। अंड अनेक अमल जसु छावा।। जिअत राम बिधु बदनु निहारा। राम बिरह करि मरनु सँवारा।। सोक बिकल सब रोवहिं रानी। रूपु सील बलु तेजु बखानी।। करहिं बिलाप अनेक प्रकारा। परहीं भूमितल बारहिं बारा।। बिलपहिं बिकल दास अरु दासी। घर घर रुदनु करहिं पुरबासी।। अँथयउ आजु भानुकुल भानू। धरम अवधि गुन रूप निधानू।। गारीं सकल कैकइहि देहीं। नयन बिहीन कीन्ह जग जेहीं।। एहि बिधि बिलपत रैनि बिहानी। आए सकल महामुनि ग्यानी।।

ದಶರಥನು ಜೀವನ ಮತ್ತು ಮರಣದ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆದನು; ಅವನ ನಿಷ್ಕಳಂಕ ಕೀರ್ತಿಯು ಅಶ್ವತ್ಥ ವೃಕ್ಷದ ನೆರಳಿನಂತೆ ಹರಡಿತು. ಜೀವಂತವಾಗಿದ್ದಾಗ ಅವನು ರಾಮನ ಚಂದ್ರದಂತಹ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡಿದ್ದನು; ರಾಮನ ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸಾಯುವುದರಿಂದ ತನ್ನ ಮರಣವನ್ನು ಸುಂದರವಾಗಿಸಿಕೊಂಡನು. ದುಃಖದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲರಾದ ಎಲ್ಲಾ ರಾಣಿಯರು ಅಳುತ್ತಿದ್ದರು; ಅವರು ಸೌಂದರ್ಯ, ಸದ್ಗುಣ, ಬಲ ಮತ್ತು ತೇಜಸ್ಸಿಗೆ ಹೆಸರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಅನೇಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಲಾಪ ಮಾಡಿದರು, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಭೂಮಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದರು. ದಾಸರು ಮತ್ತು ದಾಸಿಯರು ವ್ಯಾಕುಲರಾಗಿ ವಿಲಾಪ ಮಾಡಿದರು; ನಗರದ ಜನರು ಮನೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಂದು ಸೂರ್ಯವಂಶದ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತನಾದನು, ಧರ್ಮ, ಗುಣ ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯದ ನಿಧಾನ. ಎಲ್ಲರೂ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಶಪಿಸಿದರು, ಅವಳು ಜಗತ್ತನ್ನು ಕಣ್ಣಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡಿದಳು. ಹೀಗೆ ವಿಲಾಪದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯಿತು; ಆಗ ಎಲ್ಲಾ ಮಹಾಮುನಿಗಳು, ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಬಂದರು.

Verse 320 (दोहा/सोरठा)

तब बसिष्ठ मुनि समय सम कहि अनेक इतिहास। सोक नेवारेउ सबहि कर निज बिग्यान प्रकास।।156।।

ಆಗ ವಸಿಷ್ಠ ಮುನಿಯು ಸರಿಯಾದ ಸಮಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಾಚೀನ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದರು; ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಜ್ಞಾನದ ಬೆಳಕಿನಿಂದ ಅವರು ಎಲ್ಲರ ದುಃಖವನ್ನು ದೂರ ಮಾಡಿದರು.

Verse 321 (चौपाई)

तेल नाँव भरि नृप तनु राखा। दूत बोलाइ बहुरि अस भाषा।। धावहु बेगि भरत पहिं जाहू। नृप सुधि कतहुँ कहहु जनि काहू।। एतनेइ कहेहु भरत सन जाई। गुर बोलाई पठयउ दोउ भाई।। सुनि मुनि आयसु धावन धाए। चले बेग बर बाजि लजाए।। अनरथु अवध अरंभेउ जब तें। कुसगुन होहिं भरत कहुँ तब तें।। देखहिं राति भयानक सपना। जागि करहिं कटु कोटि कलपना।। बिप्र जेवाँइ देहिं दिन दाना। सिव अभिषेक करहिं बिधि नाना।। मागहिं हृदयँ महेस मनाई। कुसल मातु पितु परिजन भाई।।

ಅವರು ದೋಣಿಯನ್ನು ಎಣ್ಣೆಯಿಂದ ತುಂಬಿ ರಾಜನ ದೇಹವನ್ನು ಅದರಲ್ಲಿ ಸಂರಕ್ಷಿಸಿದರು; ನಂತರ ದೂತರನ್ನು ಕರೆದು ಅವರಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದರು. "ಬೇಗನೆ ಓಡಿ ಭರತನ ಬಳಿ ಹೋಗಿರಿ; ಆದರೆ ರಾಜನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಯಾರಿಗೂ ಹೇಳಬೇಡಿ." "ಭರತನ ಬಳಿ ಹೋಗಿ ಇಷ್ಟನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳಿರಿ: ಗುರುಗಳು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕರೆಸಿದ್ದಾರೆ, ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲಾಗಿದೆ." ಮುನಿಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಓಡುವವರು ಹೊರಟರು; ಅವರು ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಚಲಾಯಿಸಿದರು. ಆ ಸಮಯದಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ವಿಪತ್ತು ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು; ಆ ಸಮಯದಿಂದ ಭರತನಿಗೆ ಕೆಟ್ಟ ಶಕುನಗಳು ಕಾಣಿಸಿದವು. ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಭಯಾನಕ ಕನಸುಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ; ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಸಾವಿರಾರು ಕಹಿ ಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಪ್ರತಿದಿನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಶಿವನಿಗೆ ವಿವಿಧ ಪೂಜೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಮಹೇಶನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ, ತಾಯಿ, ತಂದೆ, ಬಂಧುಗಳು ಮತ್ತು ಸಹೋದರರ ಕ್ಷೇಮಕ್ಕಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ.

Verse 322 (दोहा/सोरठा)

एहि बिधि सोचत भरत मन धावन पहुँचे आइ। गुर अनुसासन श्रवन सुनि चले गनेसु मनाइ।।157।।

ಹೀಗೆ ಭರತನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಓಡುವವರು ಬಂದು ಅವನ ಮುಂದೆ ನಿಂತರು; ಗುರುಗಳ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕಿವಿಯಿಂದ ಕೇಳಿ, ತಮ್ಮ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಹೊರಟರು.

Verse 323 (चौपाई)

चले समीर बेग हय हाँके। नाघत सरित सैल बन बाँके।। हृदयँ सोचु बड़ कछु न सोहाई। अस जानहिं जियँ जाउँ उड़ाई।। एक निमेष बरस सम जाई। एहि बिधि भरत नगर निअराई।। असगुन होहिं नगर पैठारा। रटहिं कुभाँति कुखेत करारा।। खर सिआर बोलहिं प्रतिकूला। सुनि सुनि होइ भरत मन सूला।। श्रीहत सर सरिता बन बागा। नगरु बिसेषि भयावनु लागा।। खग मृग हय गय जाहिं न जोए। राम बियोग कुरोग बिगोए।। नगर नारि नर निपट दुखारी। मनहुँ सबन्हि सब संपति हारी।।

ಅವರು ಗಾಳಿಯ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಸಾಗಿದರು, ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಚಾಟಿದರು; ನದಿಗಳು, ಬೆಟ್ಟಗಳು ಮತ್ತು ವಕ್ರವಾದ ಕಾಡುಗಳನ್ನು ದಾಟಿದರು. ಅವರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಚಿಂತೆ ತೂಗುತ್ತಿತ್ತು, ಯಾವುದೇ ಶಾಂತಿ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ; ಅವರು ತಮ್ಮೊಳಗೆ ಯೋಚಿಸಿದರು, "ನಾನು ಹಾರಿ ಮುಂದೆ ಹೋಗಬೇಕು." ಒಂದು ಕ್ಷಣವು ಒಂದು ವರ್ಷದಂತೆ ಕಳೆಯಿತು; ಹೀಗೆ ಭರತನು ನಗರದ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ನಗರಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ದುಷ್ಟ ಶಕುನಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು; ದುಷ್ಟ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಮೃಗಗಳು ಕಠಿಣ ಮತ್ತು ಭಯಾನಕ ಧ್ವನಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದವು. ನರಿಗಳು ಮತ್ತು ತೋಳಗಳು ಅಶುಭ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡಿದವು; ಅವುಗಳನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಕೇಳಿ ಭರತನ ಹೃದಯವು ವೇದನೆಯಿಂದ ಭೇದವಾಯಿತು. ಕೆರೆಗಳು ಮತ್ತು ನದಿಗಳು, ಉದ್ಯಾನಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಡುಗಳು ತಮ್ಮ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದವು; ನಗರವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಭಯಾನಕವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿತು. ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಜಿಂಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಕುದುರೆಗಳು ಏನನ್ನೂ ನೋಡದೆ ಸುತ್ತಾಡುತ್ತಿದ್ದವು; ಅವೆಲ್ಲವೂ ರಾಮನಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟ ಕಠಿಣ ವ್ಯಾಧಿಯಿಂದ ಪೀಡಿತವಾಗಿದ್ದವು. ನಗರದ ಪುರುಷರು ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ದುಃಖಿತರಾಗಿದ್ದರು; ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆಂಬಂತೆ ಕಾಣಿಸಿತು.

Verse 324 (दोहा/सोरठा)

पुरजन मिलिहिं न कहहिं कछु गवँहिं जोहारहिं जाहिं। भरत कुसल पूँछि न सकहिं भय बिषाद मन माहिं।।158।।

ನಾಗರಿಕರು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಭೇಟಿಯಾದರು ಆದರೆ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ; ಅವರು ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ತಮ್ಮ ದಾರಿಗೆ ಹೋದರು. ಅವರು ಭರತನ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಕೂಡ ಕೇಳಲಾಗಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಭಯ ಮತ್ತು ದುಃಖವು ಅವರ ಹೃದಯವನ್ನು ತುಂಬಿತ್ತು.

Verse 325 (चौपाई)

हाट बाट नहिं जाइ निहारी। जनु पुर दहँ दिसि लागि दवारी।। आवत सुत सुनि कैकयनंदिनि। हरषी रबिकुल जलरुह चंदिनि।। सजि आरती मुदित उठि धाई। द्वारेहिं भेंटि भवन लेइ आई।। भरत दुखित परिवारु निहारा। मानहुँ तुहिन बनज बनु मारा।। कैकेई हरषित एहि भाँति। मनहुँ मुदित दव लाइ किराती।। सुतहि ससोच देखि मनु मारें। पूँछति नैहर कुसल हमारें।। सकल कुसल कहि भरत सुनाई। पूँछी निज कुल कुसल भलाई।। कहु कहँ तात कहाँ सब माता। कहँ सिय राम लखन प्रिय भ्राता।।

ಅವಳು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಅಥವಾ ಬೀದಿಗಳನ್ನು ನೋಡಲು ಹೋಗಲಿಲ್ಲ; ನಗರವನ್ನು ಬೆಂಕಿ ಸುಡುತ್ತಿದೆ ಎಂಬಂತೆ ಅವಳು ಬಾಗಿಲಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತಳು. ತನ್ನ ಮಗ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆಂದು ಕೇಳಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಗಳು ಸಂತೋಷಪಟ್ಟಳು, ಸೂರ್ಯವಂಶವನ್ನು ಸಂತೋಷಗೊಳಿಸುವ ಚಂದ್ರನಂತೆ. ಅವಳು ಆರತಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಎದ್ದು ಧಾವಿಸಿದಳು; ಅವಳು ಬಾಗಿಲಿನಲ್ಲೇ ಅವನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ ಮನೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಳು. ಭರತನು ದುಃಖಿತ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ನೋಡಿದನು; ಹಿಮವು ಅರಣ್ಯದ ತೋಪನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದಂತೆ ಕಾಣಿಸಿತು. ಕೈಕೇಯಿಯು ಈ ರೀತಿ ಸಂತೋಷದಿಂದಿದ್ದಳು, ಬಲೆ ಹಾಕಿದ ಬೇಟೆಗಾರ್ತಿಯಂತೆ. ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಚಿಂತಿತ ಹೃದಯದೊಂದಿಗೆ ನೋಡಿ, ಅವಳು ಕೇಳಿದಳು, "ನಿಮ್ಮ ತಂದೆಯ ಮನೆ ಹೇಗಿದೆ?" ಭರತನು ಎಲ್ಲವೂ ಸ್ವಸ್ಥವೆಂದು ಹೇಳಿ ತನ್ನ ಕುಟುಂಬದ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿದನು. "ಹೇಳು ತಂದೆ, ಎಲ್ಲಾ ತಾಯಂದಿರು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ? ಸೀತೆ, ರಾಮ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಸಹೋದರ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಎಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ?"

Verse 326 (दोहा/सोरठा)

सुनि सुत बचन सनेहमय कपट नीर भरि नैन। भरत श्रवन मन सूल सम पापिनि बोली बैन।।159।।

ತನ್ನ ಮಗನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಆ ಪಾಪಿ ಸ್ತ್ರೀಯು ತನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಸುಳ್ಳು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿಕೊಂಡಳು. ಅವಳು ಭರತನಿಗೆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡಿದಳು, ಅವು ಅವನ ಕಿವಿ ಮತ್ತು ಹೃದಯವನ್ನು ಮುಳ್ಳಿನಂತೆ ಚುಚ್ಚಿದವು.