Adhyaya 56: Ritual Procedure for the Dhanyavrata (Prosperity Vow)
Dhanyavrata-vidhiḥ
Ritual-Manual
अस्मिन्नध्याये वराहः पृथिवीं प्रति पुराणोपदेशरूपेण अगस्त्यवक्त्रात् धान्यव्रतविधिं निरूपयति। मार्गशीर्षमासे शुक्लपक्षे प्रतिपदि आरम्भः, नक्तव्रतपालनं, विष्णोः अग्नेः च पूजनं, जनार्दनस्य पाद-उदर-वक्षः-भुज-शिरः-व्याप्त्यङ्गेषु मन्त्रन्यासः निर्दिश्यते। होमकुण्डनिर्माणं कृत्वा निर्दिष्टमन्त्रैः हविर्दानं, मासानुसारं घृतसम्बद्धभोज्यं, पायसः, सक्तवः इत्यादि आहारनियमाः। अन्ते सुवर्णाग्निप्रतिकृतिदानं ब्राह्मणपूजनं च; व्रतं तत्क्षणं धान्यत्वं जनयति, पूर्वपापं नाशयति, पाठक-श्रोतृभ्यः फलदं; पूर्वकल्पे कुबेरोऽपि (धनदः) एतदाचरदिति दृष्टान्तः।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 56
Verse 1
अगस्त्य उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि धन्यव्रतम् अनुत्तमम् । येन सद्यो भवेद् धन्य अधन्योऽपि हि यो भवेत् ॥ ५६.१ ॥
अगस्त्य उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि धन्यव्रतम् अनुत्तमम् । येन सद्यो भवेद् धन्यः अधन्योऽपि हि धन्यतां व्रजेत् ॥
Verse 2
मार्गशीर्षे सिते पक्षे प्रतिपद्यां तिथिर्भवेत् । तस्यां नक्तं प्रकुर्वीत विष्णुमग्निं प्रपूजयेत् ॥ ५६.२ ॥
मार्गशीर्षे सितपक्षे प्रतिपदा-तिथौ । तस्यां नक्तं प्रकुर्वीत विष्णुमग्निं च सम्यक् प्रपूजयेत् ॥
Verse 3
वैश्वानराय पादौ तु अग्नयेत्युदरं तथा । हविर्भुञ्जाय च उरो द्रविणोदेति वै भुजौ ॥ ५६.३ ॥
वैश्वानराय पादौ; उदरं तु ‘अग्नि’ इति कथ्यते। उरः ‘हविर्भुञ्ज’ इति, भुजौ तु ‘द्रविणोदेति’ इति वै ॥
Verse 4
संवर्त्तायेति च शिरो ज्वलनायेति सर्वतः । अभ्यर्च्यैवं विधानॆन देवदेवं जनार्दनम् ॥ ५६.४ ॥
‘संवर्त्ताय’ इति च शिरः, ‘ज्वलनाय’ इति सर्वतः । एवं विधानेनाभ्यर्च्य देवदेवं जनार्दनं नमेत् ॥
Verse 5
तस्यैव पुरतः कुण्डं कारयित्वा विघानतः । होमं तत्र प्रकुर्वीत एभिर्मन्त्रैर्विचक्षणः ॥ ५६.५ ॥
तस्यैव पुरतः कुण्डं निर्विघ्नं कारयित्वा, विचक्षणः साधकः एभिर्मन्त्रैः तत्र होमं प्रकुर्वीत।
Verse 6
ततः संयावकं छन्नं भुञ्जीयाद् घृतसंयुतम् । कृष्णपक्षेऽप्येवमेव चातुर्मास्यं तु यावतः ॥ ५६.६ ॥
ततः छन्नं घृतसंयुतं संयावकं भुञ्जीत; कृष्णपक्षेऽपि एवमेव चातुर्मास्यं यावत् आचरेत्।
Verse 7
चैत्रादिषु च भुञ्जीत पायसं सघृतं बुधः । श्रावणादिषु सक्तूंश्च ततश्चैतत् समाप्यते ॥ ५६.७ ॥
चैत्रादिषु सघृतं पायसं भुञ्जीत बुधः; श्रावणादिषु च सक्तून्, ततः एतद्व्रतं समाप्यते।
Verse 8
समाप्ते तु व्रते वह्निं काञ्चनं कारयेद् बुधः । रक्तवस्त्रयुगच्छन्नं रक्तपुष्पानुलेपनम् ॥ ५६.८ ॥
समाप्ते व्रते बुधः काञ्चनं वह्निं कारयेत्, रक्तवस्त्रयुगच्छन्नं रक्तपुष्पानुलेपनम्।
Verse 9
कुङ्कुमेन तथा लिप्य ब्राह्मणं देवदेव च । सर्वावयवसम्पूर्णं ब्राह्मणं प्रियदर्शनम् ॥ ५६.९ ॥
कुङ्कुमेन तथा लिप्य ब्राह्मणं देवदेवम् च; सर्वावयवसम्पूर्णं ब्राह्मणं प्रियदर्शनम् (पूजयेत्)।
Verse 10
पूजयित्वा विधानॆन रक्तवस्त्रयुगेन च । पश्चात् तं दापयेत् तस्य मन्त्रेणानेन बुद्धिमान् ॥ ५६.१० ॥
विधानतः पूजयित्वा रक्तवस्त्रयुगेन च । ततः पश्चात् स बुद्धिमान् तस्मै मन्त्रेणानेन दानं दापयेत् ॥
Verse 11
धन्योऽस्मि धन्यकर्मास्मि धन्यचेष्टोऽस्मि धन्यवान् । धन्येनानेन चीर्णेन व्रतेन स्यां सदा सुखी ॥ ५६.११ ॥
धन्योऽस्मि धन्यकर्मास्मि धन्यचेष्टोऽस्मि धन्यवान् । अनेन धन्येन चीर्णेन व्रतेन स्यां सदा सुखी ॥
Verse 12
एवमुच्चार्य तं विप्रे न्यस्य कोशं महात्मनः । सद्यो धन्यत्वमाप्नोति योऽपि स्याद् भाग्यवर्जितः ॥ ५६.१२ ॥
एवमुच्चार्य तं विप्रे न्यस्य कोशं महात्मनः । सद्यो धन्यत्वमाप्नोति योऽपि स्याद् भाग्यवर्जितः ॥
Verse 13
इह जन्मनि सौभाग्यं धनं धान्यं च पुष्कलम् । अनेन कृतमात्रेण जायते नात्र संशयः ॥ ५६.१३ ॥
इह जन्मनि सौभाग्यं धनं धान्यं च पुष्कलम् । अनेन कृतमात्रेण जायते नात्र संशयः ॥
Verse 14
प्राग्जन्मजनितं पापमग्निर्दहति तस्य ह । दग्धे पापे विमुक्तात्मा इह जन्मन्यसौ भवेत् ॥ ५६.१४ ॥
प्राग्जन्मजनितं पापमग्निर्दहति तस्य ह । दग्धे पापे विमुक्तात्मा इह जन्मन्यसौ भवेत् ॥
Verse 15
योऽपीदं शृणुयान्नित्यं यश्च भक्त्या पठेद् द्विजः । उभौ ताविह लोके तु धन्यौ सद्यो भविष्यतः ॥ ५६.१५ ॥
योऽपि इदं नित्यं शृणुयात्, यश्च द्विजो भक्त्या पठेत्—उभौ तौ अस्मिन् लोके सद्य एव धन्यौ भाग्यवन्तौ भविष्यतः।
Verse 16
श्रूयते च व्रतं चैतच्चीर्णमासीन्महात्मना । धनदेन पुरा कल्पे शूद्रयोनौ स्थितेन तु ॥ ५६.१६ ॥
श्रूयते चैतद् व्रतम् अपि पुरा कल्पे महात्मना धनदेन, शूद्रयोनौ स्थितेन, चीर्णम् आसीत्।
Frequently Asked Questions
The chapter frames ritual discipline as a mechanism for social stability and personal flourishing: regulated consumption (nakta and month-specific foods), structured giving (dāna to a brāhmaṇa), and controlled fire-ritual (homa) are presented as practices that cultivate prosperity (dhanyatva) and reduce prior moral residue (pāpa). In an ecological-ethics framing consistent with Varāha–Pṛthivī discourse, the text implicitly links human restraint, orderly resource use (food rules), and ritualized fire to maintaining terrestrial well-being through regulated conduct rather than extraction or excess.
The vow begins in Mārgaśīrṣa during the śukla-pakṣa on pratipad tithi. The regimen references both śukla and kr̥ṣṇa pakṣa practice (“kr̥ṣṇa-pakṣe ’py evam eva”) and extends through a Cāturmāsya-linked period. It also specifies month-group dietary markers: in Caitra and subsequent months (caitrādiṣu) one eats pāyasa with ghṛta, and in Śrāvaṇa and subsequent months (śrāvaṇādiṣu) one eats saktu; the observance concludes after these prescriptions are completed.
Direct ecological vocabulary is not foregrounded, but an environmental-stewardship reading is supported by the chapter’s emphasis on restraint and regulated consumption (nakta, limited and prescribed foods), the controlled use of fire within a bounded ritual space (kuṇḍa and homa), and the redistribution of wealth/resources via dāna. Within the broader Varāha–Pṛthivī thematic frame, such prescriptions can be interpreted as minimizing disorderly use of resources and reinforcing reciprocal obligations that stabilize human–earth relations.
Agastya is the named speaker transmitting the vrata procedure. The chapter also references Dhanada (Kubera) as an exemplum, stating that he performed this vow in a prior kalpa while situated in a śūdra birth (śūdrayonau), emphasizing the vow’s accessibility and its association with prosperity across social conditions.