Adhyaya 55: Observance of the Auspicious Dvādaśī Vow and the Sacred Account of the Kubjākāmra Tīrtha

Verse 1

अगस्त्य उवाच । शृणु राजन् महाभाग व्रतानामुत्तमं व्रतम् । येन सम्प्राप्यते विष्णुः शुभेनैव न संशयः ॥ ५५.१ ॥

अगस्त्य उवाच—शृणु राजन् महाभाग, व्रतानामुत्तमं व्रतम्; येन शुभेनैवाचारेण विष्णुः सम्प्राप्यते, न संशयः।

Verse 2

मार्गशीर्षेऽथ मासे तु प्रथमह्नात् समारभेत् । एकभक्तं सिते पक्षे यावत् स्याद् दशमी तिथिः ॥ ५५.२ ॥

मार्गशीर्षमासे तु प्रथमह्नात् समारभेत्; सितपक्षे एकभक्तं कुर्यात्, यावत् दशमी तिथिः स्यात्।

Verse 3

ततो दशम्यां मध्याह्ने स्नात्वा विष्णुं समर्च्य च । भक्त्या संकल्पयेत् प्राग्वद् द्वादशीं पक्षतो नृप ॥ ५५.३ ॥

ततो दशम्यां मध्याह्ने स्नात्वा विष्णुं समर्च्य च; भक्त्या प्राग्वत् संकल्पयेत् द्वादशीव्रतं पक्षतो नृप।

Verse 4

तामप्येवमुषित्वा च यवान् विप्राय दापयेत् । कृष्णायेति हरिर्वाच्यो दाने होमे तथार्च्चने ॥ ५५.४ ॥

तामप्येवं समुषित्वा यवान् विप्राय दापयेत्; दाने होमे तथार्चने ‘कृष्णायेति’ हरिर्वाच्यः।

Verse 5

चातुर्मास्यमथैवं तु क्षपित्वा राजसत्तम । चैत्रादिषु पुनस्तद्वदुपोष्य प्रयतः सुधीः । सक्तुपात्राणि विप्राणां सहिरण्यानि दापयेत् ॥ ५५.५ ॥

एवं चातुर्मास्यं क्षपित्वा राजसत्तम, चैत्रादिषु पुनस्तद्वदुपोष्य प्रयतः सुधीः; सक्तुपात्राणि विप्राणां सहिरण्यानि दापयेत्।

Verse 6

श्रावणादिषु मासेषु तद्वच्छालिं प्रदापयेत् । त्रिषु मासेषु यावच्च कार्त्तिकस्यादिरागतः ॥ ५५.६ ॥

श्रावणादिषु मासेषु तद्वत् शालिं दानं प्रदापयेत्। एवं त्रिषु मासेषु यावत् कार्त्तिकस्यादिरागच्छेत्॥

Verse 7

तमप्येवं क्षपित्वा तु दशम्यां प्रयतः शुचिः । अर्चयित्वा हरिं भक्त्या मासनाम्ना विचक्षणः ॥ ५५.७ ॥

तमप्येवं क्षपित्वा तु दशम्यां प्रयतः शुचिः। अर्चयित्वा हरिं भक्त्या मासनाम्ना विचक्षणः॥

Verse 8

संकल्पं पूर्ववद् भक्त्या द्वादश्यां संयतेन्द्रियः । एकादश्यां यथाशक्त्या कारयेत् पृथिवीं नृप ॥ ५५.८ ॥

संकल्पं पूर्ववद् भक्त्या द्वादश्यां संयतेन्द्रियः। एकादश्यां यथाशक्त्या कारयेत् पृथिवीं नृप॥

Verse 9

काञ्चनाङ्गां च पातालकुलपर्वतसंयुताम् । भूमिन्यासविधानेन स्थापयेत् तां हरेः पुरः ॥ ५५.९ ॥

काञ्चनाङ्गां च पातालकुलपर्वतसंयुताम्। भूमिन्यासविधानेन स्थापयेत् तां हरेः पुरः॥

Verse 10

सितवस्त्रयुगच्छन्नां सर्वबीजसमन्विताम् । सम्पूज्य प्रियदत्तेति पञ्चरत्नैर्विचक्षणः ॥ ५५.१० ॥

सितवस्त्रयुगच्छन्नां सर्वबीजसमन्विताम्। सम्पूज्य प्रियदत्तेति पञ्चरत्नैर्विचक्षणः॥

Verse 11

जागरं तत्र कुर्वीत प्रभाते तु पुनर्द्विजान् । आमन्त्र्य संख्यया राजंśचतुर्विंशति यावतः ॥ ५५.११ ॥

तत्र जागरणं कुर्यात्; प्रभाते पुनः, हे राजन्, संख्यया द्विजान् आमन्त्र्य चतुर्विंशतिपर्यन्तं समाह्वयेत्।

Verse 12

तेषां एकैकशो गां च अनड्वाहं च दापयेत् । एकैकं वस्त्रयुग्मं च अङ्गुलीयकम् एव च ॥ ५५.१२ ॥

तेषां एकैकशः गां च अनड्वाहं च दापयेत्; तथा एकैकं वस्त्रयुग्मं च अङ्गुलीयकम् एव च दद्यात्।

Verse 13

कटकार्णि च सौवर्णकर्णाभरणकानि च । एकैकं ग्राममेतॆषां राजा राजन् प्रदापयेत् ॥ ५५.१३ ॥

कटकार्णि च सौवर्णकर्णाभरणकानि च; एतेषां एकैकं ग्रामं, हे राजन्, राजा प्रदापयेत्।

Verse 14

तन्मध्यमं सयुग्मं तु सर्वमाद्यं प्रदापयेत् । स्वशक्त्याभरणं चैव दरिद्रस्य स्वशक्तितः ॥ ५५.१४ ॥

तन्मध्यमं सयुग्मं तु सर्वम् आद्यं प्रदापयेत्; दरिद्रस्य च स्वशक्तितः आभरणं चैव प्रदद्यात्।

Verse 15

यथाशक्त्या महीṃ कृत्वा काञ्चनीं गोयुगं तथा । वस्त्रयुग्मं च दातव्यं यथाविभवशक्तितः ॥ ५५.१५ ॥

यथाशक्त्या काञ्चनीं महीṃ कृत्वा, गोयुगं तथा; वस्त्रयुग्मं च दातव्यं यथाविभवशक्तितः।

Verse 16

गां युग्माभरणात् सर्वं सहिरण्यं च कारयेत् । एवं कृते तथा कृष्णशुक्लद्वादश्यमेव च ॥ ५५.१६ ॥

गां युग्माभरणसंयुक्तां सहिरण्यं च सर्वसामग्रीं कारयेत्। एवं कृते कृष्णपक्षे शुक्लपक्षे वा द्वादश्यामेव विधिं कुर्यात्॥

Verse 17

रौप्यां वा पृथिवीं कृत्वा यथाविभवशक्तितः । दापयेद् ब्राह्मणानां तु तथा तेषां च भोजनम् । उपानहौ यथाशक्त्या पादुके छत्रिकां तथा ॥ ५५.१७ ॥

रौप्यां पृथिवीं कृत्वा यथाविभवशक्तितः। ब्राह्मणानां दानं दापयेत् तथा तेषां भोजनम्। यथाशक्त्या उपानहौ पादुके छत्रिकां च दद्यात्॥

Verse 18

एतान् दत्त्वा वदेदेवं कृष्णो दामोदरॊ मम । प्रीयतां सर्वदा देवो विश्वरूपो हरिर्मम ॥ ५५.१८ ॥

एतान् दत्त्वा एवं वदेत्— ‘कृष्णो दामोदरः मम; विश्वरूपो हरिर्देवः सर्वदा मयि प्रीयताम्’ इति॥

Verse 19

दाने च भोजने चैव कृत्वा यत् फलमाप्यते । तन्न शक्यं सहस्रेण वर्षाणामपि कीर्तितुम् ॥ ५५.१९ ॥

दाने च भोजने च कृत्वा यत् फलम् आप्यते, तत् सहस्रवर्षैरपि कीर्तयितुं न शक्यते॥

Verse 20

तथाप्युद्देशतः किञ्चित् फलं वक्ष्यामि तेऽनघ । व्रतस्यास्य पुरा वृत्तं शुभान्यस्य शृणुष्व तत् ॥ ५५.२० ॥

तथापि उद्देशतः किञ्चित् फलं वक्ष्यामि तेऽनघ। अस्य व्रतस्य पुरा वृत्तं शुभं च शृणुष्व तत्॥

Verse 21

आसीदादियुगे राजा ब्रह्मवादी दृढव्रतः । स पुत्रकामः पप्रच्छ ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् । तस्येदं व्रतमाचख्यौ ब्रह्मा स कृतवांस्तथा ॥ ५५.२१ ॥

आदियुगे राजा आसीत् ब्रह्मवादपरायणो दृढव्रतः। स पुत्रकामः परमेष्ठिनं ब्रह्माणं पप्रच्छ; ब्रह्मा तस्मै व्रतमिदं व्याचख्यौ, राजा च तत् तथा अकरोत्॥

Verse 22

तस्य व्रतान्ते विश्वात्मा स्वयं प्रत्यक्षतां ययौ । तुष्टश्चोवाच भो राजन् वरो मे व्रियतां वरः ॥ ५५.२२ ॥

तस्य व्रतान्ते विश्वात्मा स्वयं प्रत्यक्षतां ययौ। तुष्टः स उवाच—भो राजन्, मत्तो वरं वृणीष्व, यं वरं वाञ्छसि॥

Verse 23

राजोवाच । पुत्रं मे देहि देवेश वेदमन्त्रविशारदम् । याजकं यजनासक्तं कीर्त्या युक्तं चिरायुषम् । असंख्यातगुणं चैव ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥ ५५.२३ ॥

राजोवाच—देवेश, मे पुत्रं देहि वेदमन्त्रविशारदम्। याजकं यजनासक्तं कीर्तियुक्तं चिरायुषम्, असंख्यातगुणं ब्रह्मभूतमकल्मषं च॥

Verse 24

एवमुक्त्वा ततो राजा पुनर्वचनमब्रवीत् । ममाप्यन्ते शुभं स्थानं प्रयच्छ परमेश्वर । यत्तन्मुनिपदं नाम यत्र गत्वा न शोचति ॥ ५५.२४ ॥

एवमुक्त्वा ततो राजा पुनर्वचनमब्रवीत्। ममाप्यन्ते शुभं स्थानं प्रयच्छ परमेश्वर, यत्तन्मुनिपदं नाम यत्र गत्वा न शोचति॥

Verse 25

एवमस्त्विति तं देवः प्रोक्त्वा चादर्शनं गतः । तस्यापि राज्ञः पुत्रोऽभूद्वत्सप्रीर्नाम नामतः ॥ ५५.२५ ॥

एवमस्त्विति तं देवः प्रोक्त्वा चादर्शनं गतः। तस्यापि राज्ञः पुत्रोऽभूद् वत्सप्रीर्नाम नामतः॥

Verse 26

वेदवेदाङ्गसम्पन्नो यज्ञयाजी बहुश्रुतः । तस्य कीर्त्तिर्महाराज विस्तृता धरणीतले ॥ ५५.२६ ॥

वेदवेदाङ्गविद्यायुक्तो यज्ञयाजी बहुश्रुतश्च सः। तस्य कीर्तिर्महाराज धरणीतले सर्वत्र विस्तृता॥

Verse 27

राजाऽपि तं सुतं लब्ध्वा विष्णुदत्तं प्रतापिनम् । जगाम तपसे युक्तः सर्वद्वन्द्वान् प्रहाय सः ॥ ५५.२७ ॥

राजाऽपि तं विष्णुदत्तं प्रतापिनं सुतं लब्ध्वा। तपसे युक्तः सन् सर्वद्वन्द्वानि प्रहाय जगाम॥

Verse 28

आराधयामास हरिं निराहारो जितेन्द्रियः । हिमवत्पर्वते रम्ये स्तुतिं कुर्वंस्तदा नृपः ॥ ५५.२८ ॥

तदा नृपो निराहारो जितेन्द्रियश्च हरिमाराधयामास। रम्ये हिमवत्पर्वते स्तुतिं कुर्वन् स्थितवान्॥

Verse 29

भद्राश्व उवाच । कीदृशी सा स्तुतिर्ब्रह्मन् यां चकार स पार्थिवः । किं च तस्याभवद् देवं स्तुवतः पुरुषोत्तमम् ॥ ५५.२९ ॥

भद्राश्व उवाच— ब्रह्मन्, सा स्तुतिः कीदृशी या स पार्थिवेन कृता? तथा पुरुषोत्तमं देवं स्तुवतः तस्य किं समभवत्?

Verse 30

दुर्वासा उवाच । हिमवन्तं समाश्रित्य राजा तद्गतमानसः । स्तुतिं चकार देवाय विष्णवे प्रभविष्णवे ॥ ५५.३० ॥

दुर्वासा उवाच— हिमवन्तं समाश्रित्य राजा तद्गतमानसः। देवाय विष्णवे प्रभविष्णवे स्तुतिं चकार॥

Verse 31

राजोवाच । क्षराक्षरं क्षीरसमुद्रशायिनं क्षितीधरं मूर्तिमतां परं पदम् । अतीन्द्रियं विश्वभुजां पुरः कृतं निराकृतं स्तौमि जनार्दनं प्रभुम् ॥ ५५.३१ ॥

राजोवाच । क्षराक्षरस्वरूपं क्षीरसमुद्रशायिनं क्षितीधरं मूर्तिमतां परं पदम् । अतीन्द्रियं विश्वभुजां पुरःकृतं निराकृतं जनार्दनं प्रभुं स्तौमि ॥

Verse 32

त्वमादिदेवः परमार्थरूपी विभुः पुराणः पुरुषोत्तमश्च । अतीन्द्रियो वेदविदां प्रधानः प्रपाहि मां शङ्खगदास्त्रपाणे ॥ ५५.३२ ॥

त्वमादिदेवः परमार्थरूपी विभुः पुराणः पुरुषोत्तमश्च । अतीन्द्रियो वेदविदां प्रधानः प्रपाहि मां शङ्खगदास्त्रपाणे ॥

Verse 33

कृतं त्वया देव सुरासुराणां संकीर्त्यतेऽसौ च अनन्तमूर्ते । सृष्ट्यर्थमेतत् तव देव विष्णो न चेष्टितं कूटगतस्य तत्स्यात् ॥ ५५.३३ ॥

कृतं त्वया देव सुरासुराणां संकीर्त्यतेऽसौ च अनन्तमूर्ते । सृष्ट्यर्थमेतत् तव देव विष्णो न चेष्टितं कूटगतस्य तत्स्यात् ॥

Verse 34

तथैव कूर्मत्वमृगत्‍वमुच्चैस् त्वया कृतं रूपमनेक रूप । सर्वज्ञभावादसकृच्छ जन्म संकीर्त्यते तेऽच्युत नैतदस्ति ॥ ५५.३४ ॥

तथैव कूर्मत्वमृगत्‍वमुच्चैस् त्वया कृतं रूपमनेक रूप । सर्वज्ञभावादसकृच्छ जन्म संकीर्त्यते तेऽच्युत नैतदस्ति ॥

Verse 35

नृसिंह नमो वामन जमदग्निनाम दशास्यगोत्रान्तक वासुदेव । नमोऽस्तु ते बुद्ध कल्किन् खगेश शम्भो नमस्ते विबुधारिनाशन ॥ ५५.३५ ॥

नृसिंह नमो वामन जमदग्निनाम दशास्यगोत्रान्तक वासुदेव । नमोऽस्तु ते बुद्ध कल्किन् खगेश शम्भो नमस्ते विबुधारिनाशन ॥

Verse 36

नमोऽस्तु नारायण पद्मनाभ नमो नमस्ते पुरुषोत्तमाय । नमः समस्तामरसङ्घपूज्य नमोऽस्तु ते सर्वविदां प्रधान ॥ ५५.३६ ॥

नमोऽस्तु ते नारायण पद्मनाभ; पुनर्नमो नमस्ते पुरुषोत्तमाय। नमः समस्तामरसङ्घपूज्य; नमोऽस्तु ते सर्वविदां प्रधान॥

Verse 37

नमः करालास्य नृसिंहमूर्त्ते नमो विशालाद्रिसमान कूर्म । नमः समुद्रप्रतिमान मत्स्य नमामि त्वां क्रोडरूपिननन्त ॥ ५५.३७ ॥

नमः करालास्य नृसिंहमूर्त्ते; नमो विशालाद्रिसमान कूर्म। नमः समुद्रप्रतिमान मत्स्य; नमामि त्वां क्रोडरूपिणमनन्त॥

Verse 38

सृष्ट्यर्थमेतत्तव देव चेष्टितं न मुख्यपक्षे तव मूर्तिता विभो । अजानता ध्यानमिदं प्रकाशितं नैभिर्विना लक्ष्यसे त्वं पुराण ॥ ५५.३८ ॥

सृष्ट्यर्थमेतत्तव देव चेष्टितं; न मुख्यपक्षे तव मूर्तिता विभो। अजानतां ध्यानमिदं प्रकाशितं; नैभिर्विना लक्ष्यसे त्वं पुराण॥

Verse 39

आद्यो मखस्त्वं स्वयमेव विष्णो मखाङ्गभूतोऽसि हविस्त्वमेव । पशुर्भवानृत्विगिज्यं त्वमेव त्वां देवसङ्घा मुनयो यजन्ति ॥ ५५.३९ ॥

आद्यो मखस्त्वं स्वयमेव विष्णो; मखाङ्गभूतोऽसि हविस्त्वमेव। पशुर्भवानृत्विगिज्यं त्वमेव; त्वां देवसङ्घा मुनयो यजन्ति॥

Verse 40

यदेतस्मिन् जगद्ध्रुवं चलाचलं सुरादिकालानलसंस्थमुत्तमम् । न त्वं विभक्तोऽसि जनार्दनेश प्रयच्छ सिद्धिं हृदयेप्सितां मे ॥ ५५.४० ॥

यदेतस्मिन् जगद्ध्रुवं चलाचलं सुरादिकालानलसंस्थमुत्तमम्। न त्वं विभक्तोऽसि जनार्दनेश; प्रयच्छ सिद्धिं हृदयेप्सितां मे॥

Verse 41

नमः कमलपत्राक्ष मूर्तामूर्त नमो हरे । शरणं त्वां प्रपन्नोऽस्मि संसारान्मां समुद्धर ॥ ५५.४१ ॥

नमः कमलपत्राक्ष! मूर्तामूर्त! हरे नमः। अहं त्वां शरणं प्राप्तः; संसारात् मां समुद्धर॥

Verse 42

एवं स्तुतस्तदा देवस्तेन राज्ञा महात्मना । विशालाम्रतलस्थेन तुतोष परमेश्वरः ॥ ५५.४२ ॥

एवं स्तुतो तदा देवो तेन राज्ञा महात्मना। विशालाम्रतलस्थेन तुतोष परमेश्वरः॥

Verse 43

कुब्जरूपी ततो भूत्वा आजगाम हरिः स्वयम् । तस्मिन्नागत मात्रे तु सीप्याम्रः कुब्जकोऽभवत् ॥ ५५.४३ ॥

कुब्जरूपी ततो भूत्वा आजगाम हरिः स्वयम्। तस्मिन्नागत मात्रे तु सीप्याम्रः कुब्जकोऽभवत्॥

Verse 44

तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यं स राजा संशितव्रतः । विशालस्य कथं कौब्ज्यमिति चिन्तापरोऽभवत् ॥ ५५.४४ ॥

तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यं स राजा संशितव्रतः। विशालस्य कथं कौब्ज्यमिति चिन्तापरोऽभवत्॥

Verse 45

तस्य चिन्तयतो बुद्धिर्बभौ तं ब्राह्मणं प्रति । अनेनागतमात्रेण कृतमेतन्न संशयः ॥ ५५.४५ ॥

तस्य चिन्तयतो बुद्धिर्बभौ तं ब्राह्मणं प्रति। अनेनागतमात्रेण कृतमेतन्न संशयः॥

Verse 46

तस्मादेषैव भविता भगवान् पुरुषोत्तमः । एवमुक्त्वा नमश्चक्रे तस्य विप्रस्य स नृपः ॥ ५५.४६ ॥

तस्मादेष एव भविता भगवान् पुरुषोत्तमः। इत्युक्त्वा स नृपस्तस्य विप्रस्य नमश्चकार॥

Verse 47

अनुग्रहाय भगवन् नूनं त्वं पुरुषोत्तमः । आगतोऽसि स्वरूपं मे दर्शयस्वाधुना हरे ॥ ५५.४७ ॥

अनुग्रहाय भगवन् नूनं त्वं पुरुषोत्तमः। आगतोऽसि स्वरूपं मे दर्शयस्वाधुना हरे॥

Verse 48

एवमुक्तस्तदा देवः शङ्खचक्रगदाधरः । बभौ तत्पुरतः सौम्यो वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ ५५.४८ ॥

एवमुक्तस्तदा देवः शङ्खचक्रगदाधरः। बभौ तत्पुरतः सौम्यो वाक्यं चेदमुवाच ह॥

Verse 49

वरं वृणीष्व राजेन्द्र यत्ते मनसि वर्तते । मयि प्रसन्ने त्रैलोक्य तिलमात्रमिदं नृप ॥ ५५.४९ ॥

वरं वृणीष्व राजेन्द्र यत्ते मनसि वर्तते। मयि प्रसन्ने त्रैलोक्यं तिलमात्रमिदं नृप॥

Verse 50

एवमुक्तस्ततो राजा हर्षोत्फुल्लितलोचनः । मोक्षं प्रयच्छ देवेशेत्युक्त्वा नोवाच किञ्चन ॥ ५५.५० ॥

एवमुक्तस्ततो राजा हर्षोत्फुल्लितलोचनः। मोक्षं प्रयच्छ देवेश इत्युक्त्वा नोवाच किञ्चन॥

Verse 51

एवमुक्तः स भगवान् पुनर्वाक्यमुवाच ह । मय्यागते विशालोऽयमाम्रः कुब्जत्वमागतः ॥ यस्मात्तस्मात्तीर्थमिदं कुब्जकाम्रं भविष्यति ॥ ५५.५१ ॥

एवमुक्तः स भगवान् पुनर्वाक्यमुवाच— मय्यागते विशालोऽयमाम्रः कुब्जत्वमागतः। तस्मात् तीर्थमिदं ‘कुब्जकाम्रम्’ इति ख्यातिं भविष्यति॥

Verse 52

तिर्यग्योन्यादयोऽप्यस्मिन् ब्राह्मणान्ता यदि स्वकम् । कलेवरं त्यजिष्यन्ति तेषां पञ्चशतानि च । विमानानि भविष्यन्ति योगिनां मुक्तिरेव च ॥ ५५.५२ ॥

तिर्यग्योन्यादयोऽप्यस्मिन् ब्राह्मणान्ता यदि स्वकं कलेवरं त्यजिष्यन्ति, तेषां पञ्चशतानि विमानानि भविष्यन्ति; योगिनां तु मुक्तिरेव॥

Verse 53

एवमुक्त्वा नृपं देवः शङ्खाग्रेण जनार्दनः । पस्पर्श स्पृष्टमात्रोऽसौ परं निर्वाणमाप्तवान् ॥ ५५.५३ ॥

एवमुक्त्वा नृपं देवः शङ्खाग्रेण जनार्दनः पस्पर्श; स्पृष्टमात्रोऽसौ परं निर्वाणमाप्तवान्॥

Verse 54

तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र तं देवं शरणं व्रज । येन भूयः पुनः शोच्यपदवीं नो प्रयास्यसि ॥ ५५.५४ ॥

तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र तं देवं शरणं व्रज; येन भूयः पुनः शोच्यपदवीं न प्रयास्यसि॥

Verse 55

य इदं शृणुयान्नित्यं प्रातरुत्थाय मानवः । पठेद्यश्चरितं ताभ्यां मोक्षधर्मार्थदो भवेत् ॥ ५५.५५ ॥

य इदं शृणुयान्नित्यं प्रातरुत्थाय मानवः, पठेद्यश्चरितं चैतत्—स मोक्षधर्मार्थदः भवेत्॥

Verse 56

शुभव्रतमिदं पुण्यं यश्च कुर्याज्जनेश्वर । स सर्वसम्पदं चेह भुक्त्वेते तल्लयं व्रजेत् ॥ ५५.५६ ॥

शुभव्रतमिदं पुण्यं यः कुर्याज्जनेश्वर । स इह सर्वसम्पदः भुक्त्वा तत्-लयं व्रजेत् ॥