Adhyaya 56: Ritual Procedure for the Dhanyavrata (Prosperity Vow)

Verse 1

अगस्त्य उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि धन्यव्रतम् अनुत्तमम् । येन सद्यो भवेद् धन्य अधन्योऽपि हि यो भवेत् ॥ ५६.१ ॥

ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੁਣ ਮੈਂ ‘ਧਨ੍ਯਵ੍ਰਤ’ ਨਾਮਕ ਅਨੁੱਤਮ ਵ੍ਰਤ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਤੁਰੰਤ ਧਨ੍ਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਧਨ੍ਯ ਵੀ ਧਨ੍ਯ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 2

मार्गशीर्षे सिते पक्षे प्रतिपद्यां तिथिर्भवेत् । तस्यां नक्तं प्रकुर्वीत विष्णुमग्निं प्रपूजयेत् ॥ ५६.२ ॥

ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦਿਨ ਨਕਤ ਵ੍ਰਤ (ਦਿਨੇ ਉਪਵਾਸ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਭੋਜਨ) ਕਰੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਤੇ ਅਗਨੀ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 3

वैश्वानराय पादौ तु अग्नयेत्युदरं तथा । हविर्भुञ्जाय च उरो द्रविणोदेति वै भुजौ ॥ ५६.३ ॥

ਪੈਰ ‘ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ’ ਦੇ ਹਨ; ਉਦਰ ਨੂੰ ‘ਅਗਨੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛਾਤੀ ‘ਹਵਿਰਭੁੰਜ’ ਅਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ‘ਦ੍ਰਵਿਣੋਦੇਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 4

संवर्त्तायेति च शिरो ज्वलनायेति सर्वतः । अभ्यर्च्यैवं विधानॆन देवदेवं जनार्दनम् ॥ ५६.४ ॥

‘ਸੰਵਰੱਤਾਯ’ ਅਤੇ ‘ਜ੍ਵਲਨਾਯ’ ਨਾਮ ਜਪ ਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਦੇਵਦੇਵ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ।

Verse 5

तस्यैव पुरतः कुण्डं कारयित्वा विघानतः । होमं तत्र प्रकुर्वीत एभिर्मन्त्रैर्विचक्षणः ॥ ५६.५ ॥

ਉਸੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬਿਨਾ ਵਿਘਨ ਕੁੰਡ ਬਣਵਾ ਕੇ, ਵਿਦਵਾਨ ਸਾਧਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਹੋਮ ਕਰੇ।

Verse 6

ततः संयावकं छन्नं भुञ्जीयाद् घृतसंयुतम् । कृष्णपक्षेऽप्येवमेव चातुर्मास्यं तु यावतः ॥ ५६.६ ॥

ਫਿਰ ਘਿਉ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੰਯਾਵਕ ਭੋਜਨ ਕਰੇ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਦੀ ਮਿਆਦ ਤੱਕ ਆਚਰਨ ਕਰੇ।

Verse 7

चैत्रादिषु च भुञ्जीत पायसं सघृतं बुधः । श्रावणादिषु सक्तूंश्च ततश्चैतत् समाप्यते ॥ ५६.७ ॥

ਚੈਤਰ ਆਦਿ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਘਿਉ ਮਿਲਿਆ ਪਾਇਸ ਖਾਏ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਆਦਿ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਕਤੂ ਲਏ; ਫਿਰ ਇਹ ਵ੍ਰਤ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 8

समाप्ते तु व्रते वह्निं काञ्चनं कारयेद् बुधः । रक्तवस्त्रयुगच्छन्नं रक्तपुष्पानुलेपनम् ॥ ५६.८ ॥

ਵ੍ਰਤ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸੋਨੇ ਦੀ ਅਗਨੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਵਾਏ, ਜੋ ਲਾਲ ਕਪੜਿਆਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਲਾਲ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲੇਪਿਤ ਹੋਵੇ।

Verse 9

कुङ्कुमेन तथा लिप्य ब्राह्मणं देवदेव च । सर्वावयवसम्पूर्णं ब्राह्मणं प्रियदर्शनम् ॥ ५६.९ ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੰਕੁਮ ਨਾਲ ਲੇਪ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦਾ ਵੀ ਪੂਜਨ ਕਰੇ; ਦੋਵੇਂ ਸਰਵ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੁਹਾਵਣਾ ਹੋਵੇ।

Verse 10

पूजयित्वा विधानॆन रक्तवस्त्रयुगेन च । पश्चात् तं दापयेत् तस्य मन्त्रेणानेन बुद्धिमान् ॥ ५६.१० ॥

ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਲਾਲ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਭੇਟ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਦਾਨ ਦਿਵਾਏ।

Verse 11

धन्योऽस्मि धन्यकर्मास्मि धन्यचेष्टोऽस्मि धन्यवान् । धन्येनानेन चीर्णेन व्रतेन स्यां सदा सुखी ॥ ५६.११ ॥

ਮੈਂ ਧੰਨ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਕਰਮ ਧੰਨ ਹਨ; ਮੇਰੇ ਉੱਦਮ ਧੰਨ ਹਨ; ਮੈਂ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਿਤ ਹਾਂ। ਇਸ ਸ਼ੁਭ ਵਰਤ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਸਦਾ ਸੁਖੀ ਰਹਾਂ।

Verse 12

एवमुच्चार्य तं विप्रे न्यस्य कोशं महात्मनः । सद्यो धन्यत्वमाप्नोति योऽपि स्याद् भाग्यवर्जितः ॥ ५६.१२ ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਚਾਰਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਲਈ ਕੋਸ਼ (ਨਿਧੀ) ਰੱਖ ਕੇ, ਜੋ ਭਾਗ੍ਹਹੀਣ ਵੀ ਹੋਵੇ ਉਹ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਧੰਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 13

इह जन्मनि सौभाग्यं धनं धान्यं च पुष्कलम् । अनेन कृतमात्रेण जायते नात्र संशयः ॥ ५६.१३ ॥

ਇਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਸੁਭਾਗ, ਧਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਧਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਇਹ ਕਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 14

प्राग्जन्मजनितं पापमग्निर्दहति तस्य ह । दग्धे पापे विमुक्तात्मा इह जन्मन्यसौ भवेत् ॥ ५६.१४ ॥

ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਪਾਪ ਅੱਗ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਾਪ ਸੜ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤ-ਆਤਮਾ ਹੋ ਕੇ ਇਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 15

योऽपीदं शृणुयान्नित्यं यश्च भक्त्या पठेद् द्विजः । उभौ ताविह लोके तु धन्यौ सद्यो भविष्यतः ॥ ५६.१५ ॥

ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਦ੍ਵਿਜ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਹੀ ਛੇਤੀ ਧੰਨ ਅਤੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 16

श्रूयते च व्रतं चैतच्चीर्णमासीन्महात्मना । धनदेन पुरा कल्पे शूद्रयोनौ स्थितेन तु ॥ ५६.१६ ॥

ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਧਨਦ ਨੇ—ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ—ਇਹੀ ਵਰਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।