Prashna

Verse 1

अथ हैनं सैब्यः सत्यकामः पप्रच्छ । स यो ह वै तद्भगवन् मनुष्येषु प्रायणान्तम् ओङ्कारम् अभिध्यायीत् । कतमं वाव स तेन लोकं जयतीति । तस्मै स होवाच ॥१॥

પછી સૈબ્ય શિબીપુત્ર સત્યકામે તેમને પૂછ્યું: ‘ભગવન્, મનુષ્યોમાં જે જીવનના અંત સુધી ઓંકારનું ધ્યાન કરે છે, તે તેના દ્વારા કયો લોક વિજય કરે છે?’ ત્યારે તેમણે તેને ઉત્તર આપ્યો ॥૧॥

Verse 2

एतद्वै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म यद् ओङ्कारः । तस्माद् विद्वान् एतेनैवायतनेनैकतरम् अन्वेति ॥२॥

હે સત્યકામ, આ ઓંકાર જ પર અને અપર—બંને પ્રકારનું બ્રહ્મ છે. તેથી વિદ્વાન પુરુષ આ જ આધાર (આયતન) વડે બેમાંથી એક ગતિને પ્રાપ્ત કરે છે ॥૨॥

Verse 3

स यद्येकमात्रामभिध्यायीत स तेनैव संवेदितस्तूर्णमेव जगत्याभिसम्पद्यते । तमृचो मनुष्यलोकमुपनयन्ते स तत्र तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया सम्पन्नो महिमानमनुभवति ॥३॥

જો કોઈ ઓંકારની એક માત્રાનું ધ્યાન કરે, તો તે માત્રાથી જ પ્રકાશિત થઈ જાય છે અને તત્કાળ જ આ જગતમાં (માનવલોકમાં) પાછો પહોંચે છે. ઋગ્વેદની ઋચાઓ તેને મનુષ્યલોક તરફ લઈ જાય છે; ત્યાં તપ, બ્રહ્મચર્ય અને શ્રદ્ધાથી સમ્પન્ન થઈ તે મહિમાનો અનુભવ કરે છે ॥૩॥

Verse 4

अथ यदि द्विमात्रेण मनसि सम्पद्यते सोऽन्तरिक्षं यजुर्भिरुन्नीयते सोमलोकम् । स सोमलोके विभूतिमनुभूय पुनरावर्तते ॥४॥

પછી જો તે દ્વિમાત્રા દ્વારા મનમાં સ્થિર થાય, તો યજુર્વેદીય મંત્રો તેને અંતરિક્ષ પ્રદેશમાંથી ઉન્નત કરી સોમલોક સુધી લઈ જાય છે. સોમલોકે વૈભવનો અનુભવ કરીને તે ફરી પાછો પરાવર્તે છે.

Verse 5

यः पुनरेतं त्रिमात्रेणोमित्येतेनैवाक्षरेण परं पुरुषमभिध्यायीत स तेजसि सूर्ये सम्पन्नः । यथा पादोदरस्त्वचा विनिर्भुच्यत एवं ह वै स पाप्मना विनिर्भुक्तः स सामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोकं स एतस्माज्जीवघनात् पर...

પરંતુ જે આ ઓંકારને ત્રિમાત્રા સહિત—આ જ અક્ષર ‘ઓં’ દ્વારા—પરમ પુરુષનું ધ્યાન કરે છે, તે તેજોમય સૂર્યમાં સ્થિત થાય છે. જેમ પાદોદર સર્પ પોતાની ત્વચા છોડીને મુક્ત થાય છે, તેમ તે પાપથી નિર્મુક્ત થાય છે. સામવેદીય ગાનોથી તેને ઉન્નત કરી બ્રહ્મલોકમાં લઈ જવાય છે; આ જીવઘન દેહથી પર, પરાત્પર પુરુષયમાં નિવાસ કરનાર પુરુષને તે દર્શે છે. આ વિષયે આગળ બે શ્લોકો છે.

Verse 6

तिस्रो मात्रा मृत्युमत्यः प्रयुक्ता अन्योन्यसक्ताः अनविप्रयुक्ताः । क्रियासु बाह्याभ्यन्तरमध्यमासु सम्यक् प्रयुक्तासु न कम्पते ज्ञः ॥६॥

ત્રણે માત્રાઓ મૃત્યુવતી કહેવાય છે; જ્યારે તે પરસ્પર જોડાયેલી, અવિભક્ત રહીને પ્રયોગમાં આવે, અને બાહ્ય, આંતરિક તથા મધ્યમ ક્રિયાઓમાં સમ્યક રીતે યોજાય, ત્યારે જ્ઞાની કંપતો નથી.

Verse 7

ऋग्भिरेतं यजुर्भिरन्तरिक्षं सामभिर्यत् तत् कवयो वेदयन्ते । तमोङ्कारेणैवायतनेनान्वेति विद्वान् यत्तच्छान्तमजरममृतमभयं परं चेति ॥७॥

ઋગ્વેદના મંત્રોથી, યજુર્વેદના યજ્ઞસૂત્રોથી અને સામવેદના ગાનોથી જે તત્ત્વને કવિ-ઋષિઓ જાણે છે—તે જ તત્ત્વને વિદ્વાન્ ઓંકારને જ આશ્રય-આયતન બનાવી પ્રાપ્ત કરે છે: જે શાંત, અજેર, અમૃત, અભય અને પરમ છે.

Verse 8

पृथिवी च पृथिवीमात्रा चापश्चापोमात्रा च तेजश्च तेजोमात्रा च वायुश्च वायुमात्रा चाकाशश्चाकाशमात्रा च चक्षुश्च द्रष्टव्यं च श्रोत्रं च श्रोतव्यं च घ्राणं च घ्रातव्यं च रसश्च रसयितव्यं च त्वक्च स्पर्शयित...

પૃથ્વી અને પૃથ્વીનું માપ/આધાર; જળ અને જળનું માપ; તેજ (અગ્નિ) અને તેજનું માપ; વાયુ અને વાયુનું માપ; આકાશ અને આકાશનું માપ; ચક્ષુ અને દૃશ્ય; શ્રોત્ર અને શ્રાવ્ય; ઘ્રાણ અને ઘ્રાતવ્ય; રસ અને રસાસ્વાદ્ય; ત્વચા અને સ્પર્શ્ય; વાણી અને વક્તવ્ય; હસ્તો અને ગ્રહ્ય; ઉપસ્થ અને આનંદ્ય; પાયુ અને વિસર્જ્ય; પાદો અને ગમ્ય; મન અને મનનીય; બુદ્ધિ અને બોધ્ય; અહંકાર અને ‘હું’ તરીકે ગ્રહ્ય; ચિત્ત અને ચેતનીય; તેજ અને પ્રકાશનીય; તથા પ્રાણ અને ધાર્ય—આ બધું (તત્ત્વમાં) સમાવવામાં આવે છે.

Verse 9

संवत्सरो वै प्रजापतिस्तस्यायने दक्षिणं चोत्तरं च । तद्ये ह वै तदिष्टापूर्ते कृतमित्युपासते ते चान्द्रमसमेव लोकमभिजयन्ते । त एव पुनरावर्तन्ते तस्मादेत ऋषयः प्रजाकामा दक्षिणं प्रतिपद्यन्ते । एष ह वै रयि...

વર્ષ (સંવત્સર) જ પ્રજાપતિ છે; તેના બે આયન છે—દક્ષિણ અને ઉત્તર. જે લોકો તેને ‘ઇષ્ટ-પૂર્તથી ઉત્પન્ન પુણ્ય’ તરીકે ઉપાસે છે, તેઓ માત્ર ચંદ્રલોકને જ જીતે છે અને ફરી પાછા ફરતા રહે છે. તેથી સંતાનકામા ઋષિઓ દક્ષિણાયનને સ્વીકારે છે. આ જ રયિ છે—પિતૃયાણ નામે પિતૃઓનો માર્ગ.

Verse 10

यदा त्वमभिवर्षस्यथेमाः प्राण ते प्रजाः । आनन्दरूपास्तिष्ठन्ति कामायान्नं भविष्यतीति ॥१०॥

હે પ્રાણ! જ્યારે તું વરસે છે, ત્યારે તારી આ પ્રજાઓ આનંદસ્વરૂપે સ્થિર રહે છે, એમ વિચારીને કે ‘ઇચ્છા મુજબ અન્ન પ્રાપ્ત થશે’ ।

Verse 11

य एवं विद्वान् प्राणं वेद न हास्य प्रजा हीयतेऽमृतो भवति । तदेषः श्लोकः ॥११॥

જે આ રીતે જાણીને પ્રાણને જાણે છે, તેની પ્રજા ક્ષીણ થતી નથી; તે અમૃતત્વને પામે છે. આ વિષયે આ શ્લોક છે ।

Verse 12

या ते तनूर्वाचि प्रतिष्ठिता या श्रोत्रे या च चक्षुषि । या च मनसि सन्तता शिवां तां कुरु मा उत्क्रमीः ॥१२॥

હે પ્રાણ! તારી જે તનુ વાણીમાં પ્રતિષ્ઠિત છે, જે કાનમાં, જે આંખમાં, અને જે મનમાં વિસ્તરેલી છે—તેને શુભ કર; હે દેવ! તું પ્રસ્થાન ન કર ।

Verse 13

अहोरात्रो वै प्रजापतिः। तस्याहरेव प्राणो रात्रिरेव रयिः। प्राणं वा एते प्रस्कन्दन्ति ये दिवा रत्या संयुज्यन्ते। ब्रह्मचर्यमेव तद्यद्रात्रौ रत्या संयुज्यन्ते॥१३॥

અહોરાત્રિ નિશ્ચયે પ્રજાપતિ છે. તેમાં દિવસ સ્વયં પ્રાણ છે અને રાત્રિ સ્વયં રયિ (અન્ન/પદાર્થ) છે. જે દિવસે રતિસુખ સાથે સંયોગ કરે છે, તે પોતાનો પ્રાણ વ્યર્થ વેડફે છે. અને જે રાત્રે રતિ સાથે સંયમપૂર્વક સંયોગ કરે છે—તે જ બ્રહ્મચર્ય (નિયમિત સંયમ) કહેવાય છે.

Verse 14

अन्नं वै प्रजापतिः। ततो ह वै तद्रेतः। तस्मादिमाः प्रजाः प्रजायन्त इति॥१४॥

અન્ન નિશ્ચયે પ્રજાપતિ છે. તેમાંથી જ તે રેતઃ (બીજ/સર્જન-તત્ત્વ) ઉત્પન્ન થાય છે. તેથી જ આ પ્રજાઓ જન્મે છે.

Verse 15

तद्ये ह वै तत्प्रजापतिव्रतं चरन्ति ते मिथुनमुत्पादयन्ते। तेषामेवैष ब्रह्मलोको येषां तपो ब्रह्मचर्यं येषु सत्यं प्रतिष्ठितम्॥१५॥

જે લોકો તે પ્રજાપતિ-વ્રતનું આચરણ કરે છે, તેઓ મિથુન (યુગલ/સંતતિ-સર્જન) ઉત્પન્ન કરે છે. એમને જ આ બ્રહ્મલોક પ્રાપ્ત થાય છે—જેઓમાં તપ અને બ્રહ્મચર્ય છે અને જેમમાં સત્ય દૃઢપણે પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 16

तेषामसौ विरजो ब्रह्मलोको न येषु जिह्ममनृतं न माया चेति ॥१६॥

તેમને નિર્મળ, કલંકરહિત બ્રહ્મલોક પ્રાપ્ત થાય છે—જેઓમાં વાંકાપણું નથી, અસત્ય નથી, અને માયાની ક્રિયા પણ નથી, નિશ્ચયે.