Prashna

Verse 1.1

सुकेशा च भारद्वाजः शैब्यश्च सत्यकामः सौर्यायणी च गार्ग्यः कौसल्यश्चाश्वलायनो भार्गवो वैदर्भिः कबन्धी कात्यायनस्ते हैते ब्रह्मपरा ब्रह्मनिष्ठाः परं ब्रह्मान्वेषमाणा एष ह वै तत्सर्वं वक्ष्यतीति ते ह समि...

ભારદ્વાજનો પુત્ર સુકેશ, અને શિબિનો પુત્ર સત્યકામ, અને સૂર્યવંશીય ગાર્ગ્ય, અને અશ્વલનો પુત્ર કૌસલ્ય, અને વિદર્ભદેશના ભાર્ગવ, અને કાત્યનો પુત્ર કબન્ધી—આ બધા બ્રહ્મને સમર્પિત, બ્રહ્મમાં સ્થિત, પરમ બ્રહ્મની અન્વેષણમાં, હાથમાં સમિધા લઈને ભગવંત પિપ્પલાદનાં પાસે ગયા, વિચારી—'તે ખરેખર આપણને આ બધું કહેશે.'

Verse 1.2

तन् ह स ऋषिरुवच भूय एव तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संवत्सरं संवत्स्यथ यथाकामं प्रश्नान् पृच्छत यदि विज्ञास्यामः सर्वं ह वो वक्ष्याम इति ॥२॥

ત્યારે તે ઋષિએ તેમને કહ્યું—'તમે બીજું વર્ષ તપ, બ્રહ્મચર્ય અને શ્રદ્ધા સાથે અહીં રહો. જે પ્રશ્નો તમે ઈચ્છો તે પૂછો. જો હું જાણી શકીશ તો તમને બધું કહીશ.'

Verse 1.3

अथ कबन्धी कात्यायन उपेत्य पप्रच्छ । भगवन् कुतो ह वा इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति ॥३॥

ત્યારે કબન્ધી કાત્યાયને નજીક જઈને પૂછ્યું—'હે ભગવન્ત, આ પ્રાણીઓ ક્યાંથી ઉત્પન્ન થાય છે?'

Verse 1.4

तस्मै स होवाच प्रजाकामो वै प्रजापतिः स तपोऽतप्यत स तपस्तप्त्वा स मिथुनमुत्पादयते । रयिं च प्राणं चेत्येतौ मे बहुधा प्रजाः करिष्यत इति ॥४॥

તેને તેણે કહ્યું: સંતાનની ઇચ્છાથી પ્રજાપતિએ તપ કર્યું. તપ કરીને તેણે એક યુગલ ઉત્પન્ન કર્યું—રયિ અને પ્રાણ—એમ વિચારીને કે 'આ બંને મારા અનેક પ્રકારે પ્રજા ઉત્પન્ન કરશે.'

Verse 1.5

आदित्यो ह वै प्राणो रयिरेव चन्द्रमा रयिर्वा एतत् सर्वं यन्मूर्तं चामूर्तं च तस्मान्मूर्तिरेव रयिः ॥५॥

સૂર્ય એ પ્રાણ છે; ચંદ્ર એ રયિ છે. આ સર્વ—જે મૂર્ત અને અમૂર્ત છે—તે રયિ છે. તેથી મૂર્તિ જ નિરંતર રયિ છે.

Verse 1.6

अथादित्य उदयन्यत्प्राचीं दिशं प्रविशति तेन प्राच्यान् प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते । यद्दक्षिणां यत् प्रतीचीं यदुदीचीं यदधो यदूर्ध्वं यदन्तरा दिशो यत् सर्वं प्रकाशयति तेन सर्वान् प्राणान् रश्मिषु सन्नि...

હવે, જ્યારે સૂર્ય ઉગીને પૂર્વ દિશામાં પ્રવેશે, તેથી તે પૂર્વના પ્રાણોને પોતાની કિરણોમાં સ્થાપિત કરે. દક્ષિણ, પશ્ચિમ, ઉત્તર, નીચે, ઉપર અને વચ્ચેની દિશાઓ—જેટલું સંપૂર્ણ પ્રકાશિત કરે, તેથી બધા પ્રાણોને કિરણોમાં સ્થાપિત કરે.

Verse 1.7

स एष वैश्वानरो विश्वरूपः प्राणोऽग्निरुदयते । तदेतदृचाऽभ्युक्तम् ॥७॥

તે, આ વિશ્વરૂપ વૈશ્વાનર, પ્રાણ, અગ્નિ રૂપે ઉદય પામે છે. આ વાત ઋગ્વેદમાં કહી શકાય છે.

Verse 1.8

विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् । सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥८॥

વિશ્વરૂપ, સુવર્ણમય, સર્વજ્ઞ, પરમ શરણ, એક જ્યોતિ, સહસ્ર કિરણોવાળો, સો રૂપે વર્તતો—આ પ્રજાનો પ્રાણ ઉદય પામે છે, આ સૂર્ય।

Verse 1.9

संवत्सरो वै प्रजापतिस्तस्यायने दक्षिणं चोत्तरं च । तद्ये ह वै तदिष्टापूर्ते कृतमित्युपासते ते चान्द्रमसमेव लोकमभिजयन्ते । त एव पुनरावर्तन्ते तस्मादेत ऋषयः प्रजाकामा दक्षिणं प्रतिपद्यन्ते । एष ह वै रयि...

વર્ષ (સંવત્સર) જ પ્રજાપતિ છે; તેના બે આયન છે—દક્ષિણ અને ઉત્તર. જે લોકો તેને ‘ઇષ્ટ-પૂર્તથી ઉત્પન્ન પુણ્ય’ તરીકે ઉપાસે છે, તેઓ માત્ર ચંદ્રલોકને જ જીતે છે અને ફરી પાછા ફરતા રહે છે. તેથી સંતાનકામા ઋષિઓ દક્ષિણાયનને સ્વીકારે છે. આ જ રયિ છે—પિતૃયાણ નામે પિતૃઓનો માર્ગ.

Verse 1.10

अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययाऽऽत्मानमन्विष्यादित्यमभिजयन्ते । एतद्वै प्राणानामायतनमेतदमृतमभयमेतत् परायणमेतस्मान्न पुनरावर्तन्त इत्येष निरोधस्तदेष श्लोकः ॥१०॥

પછી ઉત્તરાયણ માર્ગે, તપ, બ્રહ્મચર્ય, શ્રદ્ધા અને વિદ્યાથી આત્માને શોધીને આદિત્યને પ્રાપ્ત કરે છે. આ પ્રાણોનું આયતન છે, આ અમૃત છે, આ અભય છે, આ પરમ ગતિ છે. આમાંથી તે પાછા ફરતા નથી—આ નિરોધ છે. અને આ શ્લોક છે.

Verse 1.11

पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृतिं दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम् । अथेमे अन्य उ परे विचक्षणं सप्तचक्रे षडर आहुरर्पितमिति ॥११॥

તેઓ કહે છે કે પિતાનાં પાંચ પગ અને બાર રૂપ છે, સ્વર્ગના ઉચ્ચાર્ધમાં વિરાજમાન, વરસાદથી પરિપૂર્ણ। અન્યો કહે છે કે સર્વદર્શી નિમ્નાર્ધમાં છે, સાત ચક્ર અને છ આરાવાળા ચક્ર પર સ્થાપિત।

Verse 1.12

मासो वै प्रजापतिस्तस्य कृष्णपक्ष एव रयिः शुक्लः प्रणस्तस्मादेत ऋषयः शुक्ल इष्टं कुर्वन्तीतर इतरस्मिन् ॥१२॥

મહિનો ખરેખર પ્રજાપતિ છે. તેનું કૃષ્ણપક્ષ રયિ છે, શુક્લપક્ષ પ્રાણ છે. તેથી ઋષિઓ શુક્લપક્ષમાં યજ્ઞ કરે છે, અન્યો કૃષ્ણપક્ષમાં કરે છે.

Verse 1.13

अहोरात्रो वै प्रजापतिः। तस्याहरेव प्राणो रात्रिरेव रयिः। प्राणं वा एते प्रस्कन्दन्ति ये दिवा रत्या संयुज्यन्ते। ब्रह्मचर्यमेव तद्यद्रात्रौ रत्या संयुज्यन्ते॥१३॥

અહોરાત્રિ નિશ્ચયે પ્રજાપતિ છે. તેમાં દિવસ સ્વયં પ્રાણ છે અને રાત્રિ સ્વયં રયિ (અન્ન/પદાર્થ) છે. જે દિવસે રતિસુખ સાથે સંયોગ કરે છે, તે પોતાનો પ્રાણ વ્યર્થ વેડફે છે. અને જે રાત્રે રતિ સાથે સંયમપૂર્વક સંયોગ કરે છે—તે જ બ્રહ્મચર્ય (નિયમિત સંયમ) કહેવાય છે.

Verse 1.14

अन्नं वै प्रजापतिः। ततो ह वै तद्रेतः। तस्मादिमाः प्रजाः प्रजायन्त इति॥१४॥

અન્ન નિશ્ચયે પ્રજાપતિ છે. તેમાંથી જ તે રેતઃ (બીજ/સર્જન-તત્ત્વ) ઉત્પન્ન થાય છે. તેથી જ આ પ્રજાઓ જન્મે છે.

Verse 1.15

तद्ये ह वै तत्प्रजापतिव्रतं चरन्ति ते मिथुनमुत्पादयन्ते। तेषामेवैष ब्रह्मलोको येषां तपो ब्रह्मचर्यं येषु सत्यं प्रतिष्ठितम्॥१५॥

જે લોકો તે પ્રજાપતિ-વ્રતનું આચરણ કરે છે, તેઓ મિથુન (યુગલ/સંતતિ-સર્જન) ઉત્પન્ન કરે છે. એમને જ આ બ્રહ્મલોક પ્રાપ્ત થાય છે—જેઓમાં તપ અને બ્રહ્મચર્ય છે અને જેમમાં સત્ય દૃઢપણે પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 1.16

तेषामसौ विरजो ब्रह्मलोको न येषु जिह्ममनृतं न माया चेति ॥१६॥

તેમને નિર્મળ, કલંકરહિત બ્રહ્મલોક પ્રાપ્ત થાય છે—જેઓમાં વાંકાપણું નથી, અસત્ય નથી, અને માયાની ક્રિયા પણ નથી, નિશ્ચયે.

Verse 2.1

अथ हैनं भार्गवो वैदर्भिः पप्रच्छ । भगवन् कत्येव देवाः प्रज्ञां दिधारयन्ते कतर एतत् प्रकाशयन्ते कः पुनरेषां वरिष्ठ इति ॥१॥

પછી ભાર્ગવ વૈદર્ભિએ તેમને પૂછ્યું - 'ભગવન્, કેટલા દેવતાઓ પ્રાણીને ધારણ કરે છે? કયા તેને પ્રકટ કરે છે? અને તેમાંથી કોણ શ્રેષ્ઠ છે?'

Verse 2.2

तस्मै स होवाचाकाशो ह वा एष देवो वायुरग्निरापः पृथिवी वाङ्मनश्चक्षुः श्रोत्रं च । ते प्रकाश्याभिवदन्ति वयमेतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामः ॥२॥

તેમને તેણે કહ્યું: આ દેવતા, એટલે આકાશ, વાયુ, અગ્નિ, જળ, પૃથ્વી, વાક્, મન, ચક્ષુ અને શ્રોત્ર—તે પોતાને પ્રકાશિત કરીને કહે છે: 'અમે આ સ્તંભભેદી બાણને પકડીને ટકાવી રાખીએ છીએ।'

Verse 2.3

तान् वरिष्ठः प्राण उवाच । मा मोहमापद्यथ अहमेवैतत् पञ्चधाऽऽत्मानं प्रविभज्यैतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामीति तेऽश्रद्दधाना बभूवुः ॥३॥

તેમનામાં શ્રેષ્ઠ પ્રાણે કહ્યું: 'મોહમાં ન પડો. હું જાતે પાંચ ભાગમાં વિભાજીત થઈને આ સ્તંભભેદી બાણને પકડીને ટકાવી રાખું છું.' પણ તેઓ તેનામાં વિશ્વાસ ન મૂક્યા.

Verse 2.4

सोऽभिमानादूर्ध्वमुत्क्रामत इव तस्मिन्नुत्क्रामत्यथेतरे सर्व एवोत्क्रामन्ते तस्मिञ्च प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रतिष्ठन्ते । तद्यथा मक्षिका मधुकरराजानमुत्क्रामन्तं सर्व एवोत्क्रमन्ते तस्मिञ्च प्रतिष्ठमाने ...

તે અભિમાનથી ઊર્ધ્વદિશામાં ઊઠતો જણાયો. તે ઊઠે તે બધા ઊઠે; તે સ્થિર રહે તે બધા સ્થિર રહે. જેમ મધમાખીઓ રાજા ઊઠે ત્યારે બધી ઊઠે, રાજા બેસે ત્યારે બધી બેસે—તેમ વાક્, મન, ચક્ષુ અને શ્રોત્ર પ્રસન્ન થઈ પ્રાણની સ્તુતિ કરે.

Verse 2.5

एषोऽग्निस्तपत्येष सूर्य एष पर्जन्यो मघवानेष वायुः एष पृथिवी रयिर्देवः सदसच्चामृतं च यत् ॥५॥

આ [પ્રાણ] જ એ અગ્નિ છે જે બળે છે; આ જ સૂર્ય છે; આ પર્જન્ય છે, દાતા ઈન્દ્ર; આ વાયુ છે; આ પૃથ્વી છે, દિવ્ય સંપત્તિ; [તે] સત અને અસત બંને છે, અને અમૃત છે।

Verse 2.6

अरा इव रथनाभौ प्राणे सर्वं प्रतिष्ठितम् । ऋचो यजूꣳषि सामानि यज्ञः क्षत्रं ब्रह्म च ॥६॥

રથના પૈડાના આંકડાની જેમ, બધું જ પ્રાણમાં સ્થિત છે. ઋગ્વેદના ઋચા, યજુર્વેદના યજુઃ, સામવેદના સામગાન, યજ્ઞ, ક્ષત્ર શક્તિ, અને બ્રહ્મ જ્ઞાન.

Verse 2.7

प्रजापतिश्चरसि गर्भे त्वमेव प्रतिजायसे । तुभ्यं प्राण प्रजास्त्विमा बलिं हरन्ति यः प्रणैः प्रतितिष्ठसि ॥७॥

હે પ્રાણ, તમે પ્રજાપતિ રૂપે ગર્ભમાં વિચરો છો; તમે જ વારંવાર જન્મ લો છો. હે પ્રાણ, આ જ પ્રાણીઓ તમારા માટે ભેટ લાવે છે; જે પ્રાણો દ્વારા સ્થિત છો.

Verse 2.8

देवानामसि वह्नितमः पितृणां प्रथमा स्वधा । ऋषीणां चरितं सत्यमथर्वाङ्गिरसामसि ॥८॥

તું દેવોનો અગ્રણી વાહક છે; તું પિતૃઓને પ્રથમ સ્વધા (ભેટ) છે; તું ઋષિઓના આચરણનું સત્ય છે; તું અથર્વાંગિરસનો છે.

Verse 2.9

इन्द्रस्त्वं प्राण तेजसा रुद्रोऽसि परिरक्षिता । त्वमन्तरिक्षे चरसि सूर्यस्त्वं ज्योतिषां पतिः ॥९॥

હે પ્રાણ, તમે તેજથી ઇન્દ્ર છો; તમે રુદ્ર, રક્ષક છો; તમે અંતરિક્ષમાં વિચરો છો; તમે સૂર્ય છો, જ્યોતિઓના સ્વામી.

Verse 2.10

यदा त्वमभिवर्षस्यथेमाः प्राण ते प्रजाः । आनन्दरूपास्तिष्ठन्ति कामायान्नं भविष्यतीति ॥१०॥

હે પ્રાણ! જ્યારે તું વરસે છે, ત્યારે તારી આ પ્રજાઓ આનંદસ્વરૂપે સ્થિર રહે છે, એમ વિચારીને કે ‘ઇચ્છા મુજબ અન્ન પ્રાપ્ત થશે’ ।

Verse 2.11

व्रात्यस्त्वं प्राणैकर्षरत्ता विश्वस्य सत्पतिः । वयमाद्यस्य दातारः पिता त्वं मातरिश्व नः ॥११॥

હે પ્રાણ, તમે વ્રાત્ય છો, એક-અક્ષર સાર, સમગ્ર બ્રહ્માંડના સત્ય સ્વામી; અમે આદિકાળથી તમારા અર્પણના દાતા છીએ; હે માતરિશ્વન, તમે અમારા પિતા છો.

Verse 2.12

या ते तनूर्वाचि प्रतिष्ठिता या श्रोत्रे या च चक्षुषि । या च मनसि सन्तता शिवां तां कुरु मा उत्क्रमीः ॥१२॥

હે પ્રાણ! તારી જે તનુ વાણીમાં પ્રતિષ્ઠિત છે, જે કાનમાં, જે આંખમાં, અને જે મનમાં વિસ્તરેલી છે—તેને શુભ કર; હે દેવ! તું પ્રસ્થાન ન કર ।

Verse 2.13

प्राणस्येदं वशे सर्वं त्रिदिवे यत् प्रतिष्ठितम् । मातेव पुत्रान् रक्षस्व श्रीश्च प्रज्ञां च विधेहि न इति ॥१३॥

ત્રણ લોકમાં સ્થિત આ બધું પ્રાણના વશમાં છે. માતા પોતાના પુત્રોનું રક્ષણ કરે તેમ અમારું રક્ષણ કરો અને અમને સમૃદ્ધિ અને પ્રજ્ઞા પ્રદાન કરો.

Verse 3.1

अथ हैनं कौशल्यश्चाश्वलायनः पप्रच्छ । भगवन् कुत एष प्राणो जायते कथमायात्यस्मिञ्शरीर आत्मानं वा प्रविभज्य कथं प्रतिष्ठते केनोत्क्रमते कथं बह्यमभिधते कथमध्यात्ममिति ॥१॥

ત્યારે કૌશલ્ય આશ્વલાયને તેમને પૂછ્યું: હે ભગવન્, આ પ્રાણ ક્યાંથી ઉત્પન્ન થાય છે? કેવી રીતે આ શરીરમાં આવે છે? પોતાને વિભાજીત કરી કેવી રીતે સ્થિત થાય છે? કયા દ્વારા નીકળે છે? બાહ્ય સાથે કેવી રીતે સંબંધ ધરાવે છે? આંતરિક સાથે કેવી રીતે સંબંધ ધરાવે છે?

Verse 3.2

तस्मै स होवाचातिप्रश्चान् पृच्छसि ब्रह्मिष्ठोऽसीति तस्मात्तेऽहं ब्रवीमि ॥२॥

તેમણે તેમને કહ્યું: તમે અત્યંત ઊંડા પ્રશ્નો પૂછો છો. તમે બ્રહ્મમાં ઊંડા જ્ઞાનવાન છો. તેથી, હું તમને કહીશ.

Verse 3.3

आत्मन एष प्राणो जायते । यथैषा पुरुषे छायैतस्मिन्नेतदाततं मनोकृतेनायात्यस्मिञ्शरीरे ॥३॥

આ પ્રાણ આત્મામાંથી જન્મે છે. જેમ આ છાયા મનુષ્ય પર પડે છે, તેમ જ મન દ્વારા ફેલાયેલો આ પ્રાણ આ શરીરમાં પ્રવેશ કરે છે.

Verse 3.4

यथा सम्रादेवाधिकृतान् विनियुङ्क्ते । एतन् ग्रामानोतान् ग्रामानधितिष्टस्वेत्येवमेवैष प्राण इतरान् प्राणान् पृथक् पृथगेव सन्निधत्ते ॥४॥

જેમ રાજા અધિકારીઓને નિમે છે, કહે છે 'આ ગામો અને તે ગામો શાસન કરો,' તેમ જ આ પ્રાણ અન્ય પ્રાણોને અલગ અલગ તેમના સ્થાનોમાં નિયુક્ત કરે છે.

Verse 3.5

पायूपस्थेऽपानं चक्षुःश्रोत्रे मुखनासिकाभ्यां प्राणः स्वयं प्रातिष्टते मध्ये तु समानः । एष ह्येतद्धूतमन्नं समं नयति तस्मादेताः सप्तार्चिषो भवन्ति ॥५॥

વિસર્જન અને જનન ઇન્દ્રિયોમાં અપાન વસે છે; આંખો અને કાન, મુખ અને નાસિકામાં પ્રાણ સ્વયં વસે છે; મધ્યમાં સમાન છે. આ સમાન ખાધેલા ભોજનને સમાન રીતે વહેંચે છે, અને તેમાંથી સાત જ્યોતિઓ ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 3.6

हृदि ह्येष आत्मा । अत्रैतदेकशतं नाडीनां तासां शतं शतमेकैकस्या द्वासप्ततिर्द्वासप्ततिः प्रतिशाखानाडीसहस्राणि भवन्त्यासु व्यानश्चरति ॥ ६ ॥

નિશ્ચયથી, આ આત્મા હૃદયમાં છે. અહીં નાડીઓની સો એક છે. તેમાંથી દરેકની સો શાખાઓ છે અને દરેક શાખાની બહત્તર હજાર ઉપશાખાઓ છે. આ બધામાંથી વ્યાન ફરે છે.

Verse 3.7

अथैकयोर्ध्व उदानः पुण्येन पुण्यं लोकं नयति पापेन पापमुभाभ्यामेव मनुष्यलोकम् ॥ ७ ॥

પછી, એક (નાડી) દ્વારા ઉપર તરફ જઈને, ઉદાન પુણ્ય દ્વારા આત્માને પુણ્ય લોકમાં અને પાપ દ્વારા પાપ લોકમાં લઈ જાય છે, અને બંને દ્વારા મનુષ્ય લોકમાં લઈ જાય છે.

Verse 3.8

आदित्यो ह वै बाह्यः प्राण उदयत्येष ह्येनं चाक्षुषं प्राणमनुगृह्णानः । पृथिव्यां या देवता सैषा पुरुषस्य अपानमवष्टभ्यान्तरा यदाकाशः स समानो वायुर्व्यानः ॥ ८ ॥

સૂર્ય એ ખરેખર બાહ્ય પ્રાણ છે. તે ઉગે છે અને આંખના પ્રાણને ટકાવે છે. પૃથ્વીની દેવતા મનુષ્યના અપાનને આધાર આપે છે. બેની વચ્ચેનું અવકાશ સમાન છે. વાયુ વ્યાન છે.

Verse 3.9

तेजो ह वा उदानस्तस्मादुपशान्ततेजाः । पुनर्भवमिन्द्रियैर्मनसि सम्पध्यमानैः ॥९॥

તેજ જ ઉદાન છે; તેથી જ્યારે કોઈનું તેજ શાંત થાય, ત્યારે ઇન્દ્રિયો મનમાં લીન થતાં આત્મા પુનર્જન્મ પામે છે.

Verse 3.10

यच्चित्तस्तेनैष प्राणमायाति । प्राणस्तेजसा युक्तः सहात्मना तथासङ्कल्पितं लोकं नयति ॥१०॥

મન જેને ધારણ કરે, તેથી આ પ્રાણ સહિતનો આત્મા પ્રસ્થાન કરે છે. તેજ સાથે યુક્ત પ્રાણ, આત્મા સહિત, જે લોકનો સંકલ્પ કરેલો હોય તે લોકમાં લઈ જાય છે.

Verse 3.11

य एवं विद्वान् प्राणं वेद न हास्य प्रजा हीयतेऽमृतो भवति । तदेषः श्लोकः ॥११॥

જે આ રીતે જાણીને પ્રાણને જાણે છે, તેની પ્રજા ક્ષીણ થતી નથી; તે અમૃતત્વને પામે છે. આ વિષયે આ શ્લોક છે ।

Verse 3.12

उत्पत्तिमायतिं स्थानं विभुत्वं चैव पञ्चधा । अध्यात्मं चैव प्राणस्य विज्ञायामृतमश्नुते विज्ञायामृतमश्नुत इति ॥१२॥

ઉત્પત્તિ, ગમન, સ્થાન, પાંચ રીતે વ્યાપ્તતા, અને પ્રાણનો આધ્યાત્મિક પાસું — આને જાણીને મનુષ્ય અમૃતત્વને પ્રાપ્ત થાય છે; જાણીને અમૃતત્વને પ્રાપ્ત થાય છે, એમ કહેવાય છે.

Verse 4.1

अथ हैनं सौर्यायणि गार्ग्यः पप्रच्छ । भगवन्नेतस्मिन् पुरुषे कानि स्वपन्ति कान्यस्मिञ्जाग्रति कतर एष देवः स्वप्नान् पश्यति कस्यैतत् सुखं भवति कस्मिन्नु सर्वे सम्प्रतिष्टिता भवन्तीति ॥१॥

પછી સૌર્યાયણી ગાર્ગ્યે તેમને પૂછ્યું: 'હે ભગવન્, આ પુરુષમાં શું સૂતું છે? તેમાં શું જાગૃત રહે છે? કયો દેવ સ્વપ્ન જુએ છે? આ આનંદ કોનો છે? આ બધા શામાં સ્થિત છે?'

Verse 4.2

तस्मै स होवाच । यथा गार्ग्य मरीचयोऽर्कस्यास्तं गच्छतः सर्वा एतस्मिंस्तेजोमण्डल एकीभवन्ति । ताः पुनः पुनरुदयतः प्रचरन्त्येवं ह वै तत् सर्वं परे देवे मनस्येकीभवति तेन तर्ह्येष पुरुषो न शृणोति न पश्यति न...

તેમને કહ્યું: 'હે ગાર્ગ્ય, જેમ સૂર્યના કિરણો અસ્તાચળાવે ત્યારે બધા તે તેજોમંડળમાં એકરૂપ થાય છે, અને ફરી ઉદય થાય ત્યારે પ્રકટે છે—એમ નિશ્ચયથી આ બધું પરમ દેવ મનમાં એકરૂપ થાય છે. તેથી આ પુરુષ સાંભળતો નથી, જોતો નથી, સૂંઘતો નથી, ચાખતો નથી, સ્પર્શતો નથી, બોલતો નથી, લેતો નથી, આનંદ લેતો નથી, ત્યજતો નથી, ચાલતો નથી—એમ કહે છે કે તે સૂતો છે.'

Verse 4.3

प्राणा वा अग्र एवैतस्मिन् पुरे जाग्रति । गार्हपत्यो ह वा एषोऽपानो व्यानोऽन्वाहार्यपचनो यद्गार्हपत्यात् प्रणीयते प्रणयनादाहवनीयः प्राणः ॥३॥

પ્રાણ નિશ્ચયથી આ પુરમાં જાગૃત રહે છે. આ અપાન ગાર્હપત્ય અગ્નિ છે; વ્યાન અન્વાહાર્યપચન અગ્નિ છે. ગાર્હપત્યમાંથી આહવનીય પ્રજવલિત થાય છે, તેથી પ્રાણ આહવનીય છે.

Verse 4.4

यदुच्छ्वासनिःश्वासावेतावाहुती समं नयतीति स समानः । मनो ह वाव यजमानः । इष्टफलमेवोदानः । स एनं यजमानमहरहर्ब्रह्म गमयति ॥४॥

જે શ્વાસ અને નિઃશ્વાસ રૂપી બે આહુતિઓને સમાન રીતે લઈ જાય તે સમાન છે. મન જ યજમાન છે. યજ્ઞનું ફળ જ ઉદાન છે. તે આ યજમાનને દિવસ પછી દિવસ બ્રહ્મમાં લઈ જાય છે.

Verse 4.5

अत्रैष देवः स्वप्ने महिमानमनुभवति । यद्दृष्टं दृष्टमनुपश्यति श्रुतं श्रुतमेवार्थमनुशृणोति देशदिगन्तरैश्च प्रत्यनुभूतं पुनः पुनः प्रत्यनुभवति दृष्टं चादृष्टं च श्रुतं चाश्रुतं चानुभूतं चाननुभूतं च सच्च...

અહીં આ દિવ્ય જીવ સ્વપ્નમાં મહિમાનો અનુભવ કરે છે. જે જોયું તેને ફરી જોયેલા રૂપે જુએ છે; જે સાંભળ્યું તેને ફરી સાંભળે છે; અન્ય દેશ અને દિશામાં અનુભવેલું તેને વારંવાર અનુભવે છે. દૃષ્ટ અને અદૃષ્ટ, શ્રુત અને અશ્રુત, અનુભૂત અને અનનુભૂત, સત અને અસત - બધું જુએ છે; સર્વરૂપ થઈને સર્વ જુએ છે.

Verse 4.6

स यदा तेजसाऽभिभूतो भवति । अत्रैष देवः स्वप्नान्न पश्यत्यथ यदैतस्मिञ्शरीर एतत्सुखं भवति ॥६॥

જ્યારે તે તેજસથી આવૃત થાય છે, ત્યારે આ દિવ્ય જીવ સ્વપ્ન દર્શન કરતો નથી. પછી આ શરીરમાં જ આ સુખ ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 4.7

स यथा सोम्य वयांसि वसोवृक्षं सम्प्रतिष्ठन्ते । एवं ह वै तत् सर्वं पर आत्मनि सम्प्रतिष्ठते ॥७॥

જેમ હે પ્રિય વત્સ, પક્ષીઓ વૃક્ષમાં આશરો લે છે, તેમ જ ખરેખર આ બધું પરમ આત્મામાં આશરો પામે છે।

Verse 4.8

पृथिवी च पृथिवीमात्रा चापश्चापोमात्रा च तेजश्च तेजोमात्रा च वायुश्च वायुमात्रा चाकाशश्चाकाशमात्रा च चक्षुश्च द्रष्टव्यं च श्रोत्रं च श्रोतव्यं च घ्राणं च घ्रातव्यं च रसश्च रसयितव्यं च त्वक्च स्पर्शयित...

પૃથ્વી અને પૃથ્વીનું માપ/આધાર; જળ અને જળનું માપ; તેજ (અગ્નિ) અને તેજનું માપ; વાયુ અને વાયુનું માપ; આકાશ અને આકાશનું માપ; ચક્ષુ અને દૃશ્ય; શ્રોત્ર અને શ્રાવ્ય; ઘ્રાણ અને ઘ્રાતવ્ય; રસ અને રસાસ્વાદ્ય; ત્વચા અને સ્પર્શ્ય; વાણી અને વક્તવ્ય; હસ્તો અને ગ્રહ્ય; ઉપસ્થ અને આનંદ્ય; પાયુ અને વિસર્જ્ય; પાદો અને ગમ્ય; મન અને મનનીય; બુદ્ધિ અને બોધ્ય; અહંકાર અને ‘હું’ તરીકે ગ્રહ્ય; ચિત્ત અને ચેતનીય; તેજ અને પ્રકાશનીય; તથા પ્રાણ અને ધાર્ય—આ બધું (તત્ત્વમાં) સમાવવામાં આવે છે.

Verse 4.9

एष हि द्रष्टा स्प्रष्टा श्रोता घ्राता रसयिता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः । स परेऽक्षर आत्मनि सम्प्रतिष्ठते ॥९॥

આ જ દ્રષ્ટા, સ્પર્શકર્તા, શ્રોતા, ઘ્રાતા, રસના અનુભવકર્તા, વિચારક, જાનકાર, કર્તા—વિજ્ઞાનસ્વરૂપ પુરુષ છે. તે અક્ષરમાં, આત્મામાં પ્રતિષ્ઠિત છે.