Prashna

Verse 1

सुकेशा च भारद्वाजः शैब्यश्च सत्यकामः सौर्यायणी च गार्ग्यः कौसल्यश्चाश्वलायनो भार्गवो वैदर्भिः कबन्धी कात्यायनस्ते हैते ब्रह्मपरा ब्रह्मनिष्ठाः परं ब्रह्मान्वेषमाणा एष ह वै तत्सर्वं वक्ष्यतीति ते ह समि...

ਭਾਰਦਵਾਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁਕੇਸ਼, ਅਤੇ ਸ਼ਿਬੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੱਤਿਆਕਾਮ, ਅਤੇ ਸੂਰਿਆ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਗਾਰਗਿਆ, ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕੌਸਲਿਆ, ਅਤੇ ਵਿਦਰਭ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਭਾਰਗਵ, ਅਤੇ ਕਾਤਿਆ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਬੰਧੀ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਿਤ, ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸਮਿੱਧਾ ਲੈ ਕੇ ਭਗਵੰਤ ਪਿੱਪਲਾਦ ਦੇ ਕੋਲ ਗਏ, ਸੋਚਿਆ—'ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਦੱਸੇਗਾ।'

Verse 2

तन् ह स ऋषिरुवच भूय एव तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संवत्सरं संवत्स्यथ यथाकामं प्रश्नान् पृच्छत यदि विज्ञास्यामः सर्वं ह वो वक्ष्याम इति ॥२॥

ਤਦੇ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—'ਹੋਰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤਪ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਧਾ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰੋ। ਜਿਹੜੇ ਸਵਾਲ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਉਹ ਪੁੱਛੋ। ਜੇ ਮੈਂ ਜਾਣ ਸਕਾਂ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਦੱਸਾਂਗਾ।'

Verse 3

अथ कबन्धी कात्यायन उपेत्य पप्रच्छ । भगवन् कुतो ह वा इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति ॥३॥

ਤਦੇ ਕਬੰਧੀ ਕਾਤਿਆਇਨ ਨੇਡ਼ੇ ਜਾ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ—'ਹੇ ਭਗਵੰਤ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਣੀ ਕਿੱਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?'

Verse 4

तस्मै स होवाच प्रजाकामो वै प्रजापतिः स तपोऽतप्यत स तपस्तप्त्वा स मिथुनमुत्पादयते । रयिं च प्राणं चेत्येतौ मे बहुधा प्रजाः करिष्यत इति ॥४॥

ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਤਪ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ—ਰਯਿ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ 'ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮੇਰੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਗੇ।'

Verse 5

आदित्यो ह वै प्राणो रयिरेव चन्द्रमा रयिर्वा एतत् सर्वं यन्मूर्तं चामूर्तं च तस्मान्मूर्तिरेव रयिः ॥५॥

ਸੂਰਜ ਨਿਸ਼ਚੈ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ; ਚੰਦਰ ਰਯਿ ਹੈ। ਮੂਰਤ ਅਤੇ ਅਮੂਰਤ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਰਯਿ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੂਰਤੀ ਹੀ ਰਯਿ ਹੈ।

Verse 6

अथादित्य उदयन्यत्प्राचीं दिशं प्रविशति तेन प्राच्यान् प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते । यद्दक्षिणां यत् प्रतीचीं यदुदीचीं यदधो यदूर्ध्वं यदन्तरा दिशो यत् सर्वं प्रकाशयति तेन सर्वान् प्राणान् रश्मिषु सन्नि...

ਹੁਣ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਉਸ ਨਾਲ ਪੂਰਬ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣ, ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰ, ਹੇਠਾਂ, ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਵਿਚਲੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ—ਜਿਤਨਾ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਕਿਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 7

स एष वैश्वानरो विश्वरूपः प्राणोऽग्निरुदयते । तदेतदृचाऽभ्युक्तम् ॥७॥

ਓਹ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ, ਪ੍ਰਾਣ, ਅੱਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਦੈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਋ਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 8

विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् । सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥८॥

ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ, ਸੁਨਹਿਰੀ, ਸਰਵਜਞ, ਪਰਮ ਸ਼ਰਨ, ਇੱਕ ਜੋਤਿ, ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੌ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦਾ—ਇਹ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਉਦੈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸੂਰਜ।

Verse 9

संवत्सरो वै प्रजापतिस्तस्यायने दक्षिणं चोत्तरं च । तद्ये ह वै तदिष्टापूर्ते कृतमित्युपासते ते चान्द्रमसमेव लोकमभिजयन्ते । त एव पुनरावर्तन्ते तस्मादेत ऋषयः प्रजाकामा दक्षिणं प्रतिपद्यन्ते । एष ह वै रयि...

ਸੰਵਤਸਰ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਆਯਨ ਹਨ—ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਉੱਤਰ। ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ‘ਇਸ਼ਟਾ-ਪੂਰਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪੁੰਨ’ ਵਜੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਚੰਦਰਲੋਕ ਨੂੰ ਹੀ ਜਿੱਤਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸੰਤਾਨਕਾਮੀ ਰਿਸ਼ੀ ਦੱਖਣਾਯਨ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਰਯਿ ਹੈ—ਪਿਤ੍ਰਯਾਣ, ਅਰਥਾਤ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗ।

Verse 10

अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययाऽऽत्मानमन्विष्यादित्यमभिजयन्ते । एतद्वै प्राणानामायतनमेतदमृतमभयमेतत् परायणमेतस्मान्न पुनरावर्तन्त इत्येष निरोधस्तदेष श्लोकः ॥१०॥

ਫਿਰ ਉੱਤਰਾਇਣ ਮਾਰਗ ਨਾਲ, ਤਪ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਖੋਜ ਕੇ ਆਦਿਤਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਆਯਤਨ ਹੈ, ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਇਹ ਅਭੈ ਹੈ, ਇਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਹ ਪਰਤਦੇ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਨਿਰੋਧ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ।

Verse 11

पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृतिं दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम् । अथेमे अन्य उ परे विचक्षणं सप्तचक्रे षडर आहुरर्पितमिति ॥११॥

ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੰਜ ਪੈਰ ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਰੂਪ ਹਨ, ਸਵਰਗ ਦੇ ਉੱਚਾਰਧ ਵਿਚ ਸਥਿਤ, ਬਾਰਿਸ਼ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ। ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰਬਦਰਸ਼ੀ ਨਿਮਨਾਰਧ ਵਿਚ ਹੈ, ਸੱਤ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਛੇ ਆਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਚੱਕਰ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ।

Verse 12

मासो वै प्रजापतिस्तस्य कृष्णपक्ष एव रयिः शुक्लः प्रणस्तस्मादेत ऋषयः शुक्ल इष्टं कुर्वन्तीतर इतरस्मिन् ॥१२॥

ਮਹੀਨਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਪਕ੍ਰ ਰਯਿ ਹੈ, ਸ਼ੁਕ੍ਲਪਕ੍ਰ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ੁਕ੍ਲਪਕ੍ਰ ਵਿਚ ਯੱਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਪਕ੍ਰ ਵਿਚ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 13

अहोरात्रो वै प्रजापतिः। तस्याहरेव प्राणो रात्रिरेव रयिः। प्राणं वा एते प्रस्कन्दन्ति ये दिवा रत्या संयुज्यन्ते। ब्रह्मचर्यमेव तद्यद्रात्रौ रत्या संयुज्यन्ते॥१३॥

ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਆਪ ਹੀ ਰਯਿ (ਅੰਨ/ਪਦਾਰਥ) ਹੈ। ਜੋ ਦਿਨੇ ਰਤੀ-ਸੁਖ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿਅਰਥ ਗਵਾ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਰਾਤ ਨੂੰ ਰਤੀ ਨਾਲ ਨਿਯਮਤ ਸੰਯਮ ਸਹਿਤ ਸੰਯੋਗ ਕਰਨਾ—ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ (ਨਿਯਮਿਤ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸੰਯਮ) ਹੈ।

Verse 14

अन्नं वै प्रजापतिः। ततो ह वै तद्रेतः। तस्मादिमाः प्रजाः प्रजायन्त इति॥१४॥

ਅੰਨ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਰੇਤਸ (ਬੀਜ/ਸ੍ਰਿਜਨ-ਤੱਤ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 15

तद्ये ह वै तत्प्रजापतिव्रतं चरन्ति ते मिथुनमुत्पादयन्ते। तेषामेवैष ब्रह्मलोको येषां तपो ब्रह्मचर्यं येषु सत्यं प्रतिष्ठितम्॥१५॥

ਜੋ ਉਸ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ-ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਿਥੁਨ (ਯੁਗਲ/ਸੰਤਾਨ-ਸ੍ਰਿਜਨ) ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੀ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਹੈ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਪ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।

Verse 16

तेषामसौ विरजो ब्रह्मलोको न येषु जिह्ममनृतं न माया चेति ॥१६॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਿਰਮਲ, ਦਾਗ਼-ਰਹਿਤ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਵਕਰਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਅਸੱਤ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਾਇਆ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ।

Verse 1

अथ हैनं भार्गवो वैदर्भिः पप्रच्छ । भगवन् कत्येव देवाः प्रज्ञां दिधारयन्ते कतर एतत् प्रकाशयन्ते कः पुनरेषां वरिष्ठ इति ॥१॥

ਫਿਰ ਭਾਰਗਵ ਵੈਦਰਭਿ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ - 'ਭਗਵਨ੍, ਕਿੰਨੇ ਦੇਵਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਕਿਹੜੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਟ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੌਣ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਹੈ?'

Verse 2

तस्मै स होवाचाकाशो ह वा एष देवो वायुरग्निरापः पृथिवी वाङ्मनश्चक्षुः श्रोत्रं च । ते प्रकाश्याभिवदन्ति वयमेतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामः ॥२॥

ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਇਹ ਦੇਵਤਾ, ਯਾਨੀ ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਅਗਨੀ, ਜਲ, ਪ੍ਰਿਥਵੀ, ਵਾਕ, ਮਨ, ਚਕਖੂ ਤੇ ਸ੍ਰੋਤ—ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਕੇ ਆਖਦੇ ਹਨ: 'ਅਸੀਂ ਇਸ ਸਤੰਭਭੇਦੀ ਬਾਣ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਟਿਕਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ।'

Verse 3

तान् वरिष्ठः प्राण उवाच । मा मोहमापद्यथ अहमेवैतत् पञ्चधाऽऽत्मानं प्रविभज्यैतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामीति तेऽश्रद्दधाना बभूवुः ॥३॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਪ੍ਰਾਣ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਮੋਹ ਵਿਚ ਨਾ ਪਓ। ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਇਸ ਸਤੰਭਭੇਦੀ ਬਾਣ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਟਿਕਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ।' ਪਰ ਉਹ ਉਸ ਉੱਤੇ ਯਕੀਨ ਨਾ ਕੀਤਾ।

Verse 4

सोऽभिमानादूर्ध्वमुत्क्रामत इव तस्मिन्नुत्क्रामत्यथेतरे सर्व एवोत्क्रामन्ते तस्मिञ्च प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रतिष्ठन्ते । तद्यथा मक्षिका मधुकरराजानमुत्क्रामन्तं सर्व एवोत्क्रमन्ते तस्मिञ्च प्रतिष्ठमाने ...

ਅਭਿਮਾਨ ਕਾਰਨ ਉਹ ਉੱਤੇ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਜਾਪਿਆ। ਉਹ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਭ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਟਿਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਭ ਟਿਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਮੱਖੀਆਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਚੜ੍ਹਨ 'ਤੇ ਸਭ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਬੈਠਣ 'ਤੇ ਸਭ ਬੈਠਦੀਆਂ ਹਨ—ਤਿਵੇਂ ਵਾਕ, ਮਨ, ਚਕਖੂ ਤੇ ਸ੍ਰੋਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 5

एषोऽग्निस्तपत्येष सूर्य एष पर्जन्यो मघवानेष वायुः एष पृथिवी रयिर्देवः सदसच्चामृतं च यत् ॥५॥

ਇਹ [ਪ੍ਰਾਣ] ਹੀ ਉਹ ਅੱਗ ਹੈ ਜੋ ਸੜਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸੂਰਜ ਹੈ; ਇਹ ਪਰਜਨਯ ਹੈ, ਦਾਨੀ ਇੰਦਰ; ਇਹ ਵਾਯੂ ਹੈ; ਇਹ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਹੈ, ਦਿਵਯ ਦੌਲਤ; [ਇਹ] ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਦੋਵੇਂ, ਅਤੇ ਅਮ੍ਰਿਤ।

Verse 6

अरा इव रथनाभौ प्राणे सर्वं प्रतिष्ठितम् । ऋचो यजूꣳषि सामानि यज्ञः क्षत्रं ब्रह्म च ॥६॥

ਰੱਥ ਦੇ ਪਹੀਏ ਦੇ ਆਰਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਋ਕ ਵਚਨ, ਯਜੁਸ ਫਾਰਮੂਲੇ, ਸਾਮ ਮੇਲਡੀਆਂ, ਯੱਗ, ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰ ਸ਼ਕਤੀ, ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ।

Verse 7

प्रजापतिश्चरसि गर्भे त्वमेव प्रतिजायसे । तुभ्यं प्राण प्रजास्त्विमा बलिं हरन्ति यः प्रणैः प्रतितिष्ठसि ॥७॥

ਹੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਤੂੰ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗਰਭ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜੰਮਦਾ ਹੈਂ। ਹੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਣੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਭੇਟਾ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈਂ ਤੂੰ।

Verse 8

देवानामसि वह्नितमः पितृणां प्रथमा स्वधा । ऋषीणां चरितं सत्यमथर्वाङ्गिरसामसि ॥८॥

ਤੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਾਹਕ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਸਵਧਾ (ਭੇਟ) ਹੈਂ; ਤੂੰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਆਚਰਣ ਦਾ ਸੱਤ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਅਥਰਵਾਂਗਿਰਸ ਦਾ ਹੈਂ।

Verse 9

इन्द्रस्त्वं प्राण तेजसा रुद्रोऽसि परिरक्षिता । त्वमन्तरिक्षे चरसि सूर्यस्त्वं ज्योतिषां पतिः ॥९॥

ਹੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਤੂੰ ਤੇਜ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਰੁਦ੍ਰ, ਰੱਖਿਅਕ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਸੂਰਜ ਹੈਂ, ਜੋਤੀਆਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ।

Verse 10

यदा त्वमभिवर्षस्यथेमाः प्राण ते प्रजाः । आनन्दरूपास्तिष्ठन्ति कामायान्नं भविष्यतीति ॥१०॥

ਹੇ ਪ੍ਰਾਣ! ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਤਦ ਤੇਰੀਆਂ ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਸੋਚਦੀਆਂ ਕਿ ‘ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਨ ਮਿਲੇਗਾ’ ।

Verse 11

व्रात्यस्त्वं प्राणैकर्षरत्ता विश्वस्य सत्पतिः । वयमाद्यस्य दातारः पिता त्वं मातरिश्व नः ॥११॥

ਹੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਤੂੰ ਵ੍ਰਾਤਯ ਹੈਂ, ਇੱਕ-ਅੱਖਰ ਸਾਰ, ਸਮੁੱਚੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸੁਆਮੀ; ਅਸੀਂ ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਤੇਰੇ ਅਰਪਣ ਦੇ ਦਾਤੇ ਹਾਂ; ਹੇ ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਨ, ਤੂੰ ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ ਹੈਂ।

Verse 12

या ते तनूर्वाचि प्रतिष्ठिता या श्रोत्रे या च चक्षुषि । या च मनसि सन्तता शिवां तां कुरु मा उत्क्रमीः ॥१२॥

ਹੇ ਪ੍ਰਾਣ! ਤੇਰਾ ਜੋ ਤਨ ਵਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਕੰਨ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਅੱਖ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤਾਰਿਤ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਮਯ ਕਰ; ਤੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਨਾ ਕਰ ।

Verse 13

प्राणस्येदं वशे सर्वं त्रिदिवे यत् प्रतिष्ठितम् । मातेव पुत्रान् रक्षस्व श्रीश्च प्रज्ञां च विधेहि न इति ॥१३॥

ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਵੱਸ ਹੈ। ਮਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ ਉਵੇਂ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿਦੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੋ।

Verse 1

अथ हैनं कौशल्यश्चाश्वलायनः पप्रच्छ । भगवन् कुत एष प्राणो जायते कथमायात्यस्मिञ्शरीर आत्मानं वा प्रविभज्य कथं प्रतिष्ठते केनोत्क्रमते कथं बह्यमभिधते कथमध्यात्ममिति ॥१॥

ਫਿਰ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਆਸ਼ਵਲਾਇਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ – ਹੇ ਭਗਵਨ੍, ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਕਿੱਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਕਿਵੇਂ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ? ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਬਾਹਰੀ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਸੰਬੰਧ ਜੋੜਦਾ ਹੈ? ਅੰਦਰੂਨੀ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਸੰਬੰਧ ਜੋੜਦਾ ਹੈ?

Verse 2

तस्मै स होवाचातिप्रश्चान् पृच्छसि ब्रह्मिष्ठोऽसीति तस्मात्तेऽहं ब्रवीमि ॥२॥

ਉਹਨਾਂ ਉਹਨੂੰ ਕਿਹਾ – ਤੁਸੀਂ ਅਤਿਅੰਤ ਡੂੰਘੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੇ ਗਿਆਨੀ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ।

Verse 3

आत्मन एष प्राणो जायते । यथैषा पुरुषे छायैतस्मिन्नेतदाततं मनोकृतेनायात्यस्मिञ्शरीरे ॥३॥

ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਪਰਛਾਈ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਫੈਲਾਇਆ ਗਿਆ ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 4

यथा सम्रादेवाधिकृतान् विनियुङ्क्ते । एतन् ग्रामानोतान् ग्रामानधितिष्टस्वेत्येवमेवैष प्राण इतरान् प्राणान् पृथक् पृथगेव सन्निधत्ते ॥४॥

ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਕੇ 'ਇਹ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਉਹ ਪਿੰਡ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰੋ' ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 5

पायूपस्थेऽपानं चक्षुःश्रोत्रे मुखनासिकाभ्यां प्राणः स्वयं प्रातिष्टते मध्ये तु समानः । एष ह्येतद्धूतमन्नं समं नयति तस्मादेताः सप्तार्चिषो भवन्ति ॥५॥

ਵਿਸਰਜਨ ਅਤੇ ਜਨਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਪਾਨ ਵਸਦਾ ਹੈ; ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ, ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਆਪ ਵਸਦਾ ਹੈ; ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਖਾਧਾ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਸੱਤ ਜੋਤਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 6

हृदि ह्येष आत्मा । अत्रैतदेकशतं नाडीनां तासां शतं शतमेकैकस्या द्वासप्ततिर्द्वासप्ततिः प्रतिशाखानाडीसहस्राणि भवन्त्यासु व्यानश्चरति ॥ ६ ॥

ਨਿਸ਼ਚਇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਆਤਮਾ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨਾਡੀਆਂ ਦੇ ਸੌ ਇੱਕ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਦੀਆਂ ਸੌ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਸ਼ਾਖਾ ਦੀਆਂ ਬਹਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਉਪਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਆਨ ਚਲਦਾ ਹੈ।

Verse 7

अथैकयोर्ध्व उदानः पुण्येन पुण्यं लोकं नयति पापेन पापमुभाभ्यामेव मनुष्यलोकम् ॥ ७ ॥

ਫੇਰ, ਇੱਕ (ਨਾਡੀ) ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਜਾ ਕੇ, ਉਦਾਨ ਪੁੰਨ ਦੁਆਰਾ ਪੁੰਨ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪਾਪ ਦੁਆਰਾ ਪਾਪ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 8

आदित्यो ह वै बाह्यः प्राण उदयत्येष ह्येनं चाक्षुषं प्राणमनुगृह्णानः । पृथिव्यां या देवता सैषा पुरुषस्य अपानमवष्टभ्यान्तरा यदाकाशः स समानो वायुर्व्यानः ॥ ८ ॥

ਸੂਰਜ ਨਿਸ਼ਚਇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ। ਇਹ ਉਦੈ ਹੋ ਕੇ ਅੱਖ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਦੇਵਤਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅਪਾਨ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਵਾਯੂ ਵਿਆਨ ਹੈ।

Verse 9

तेजो ह वा उदानस्तस्मादुपशान्ततेजाः । पुनर्भवमिन्द्रियैर्मनसि सम्पध्यमानैः ॥९॥

ਤੇਜ ਹੀ ਉਦਾਨ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਤੇਜ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਦੋਂ ਆਤਮਾ ਪੁਨਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

Verse 10

यच्चित्तस्तेनैष प्राणमायाति । प्राणस्तेजसा युक्तः सहात्मना तथासङ्कल्पितं लोकं नयति ॥१०॥

ਮਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਸਹਿਤ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੇਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪ੍ਰਾਣ, ਆਤਮਾ ਸਹਿਤ, ਉਸ ਸੰਕਲਪਿਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 11

य एवं विद्वान् प्राणं वेद न हास्य प्रजा हीयतेऽमृतो भवति । तदेषः श्लोकः ॥११॥

ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਅਮ੍ਰਿਤਤ੍ਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ ।

Verse 12

उत्पत्तिमायतिं स्थानं विभुत्वं चैव पञ्चधा । अध्यात्मं चैव प्राणस्य विज्ञायामृतमश्नुते विज्ञायामृतमश्नुत इति ॥१२॥

ਉਤਪੱਤੀ, ਗਮਨ, ਸਥਾਨ, ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕਤਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦਾ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਪੱਖ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਅਮਰਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਾਣ ਕੇ ਅਮਰਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਵੇਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 1

अथ हैनं सौर्यायणि गार्ग्यः पप्रच्छ । भगवन्नेतस्मिन् पुरुषे कानि स्वपन्ति कान्यस्मिञ्जाग्रति कतर एष देवः स्वप्नान् पश्यति कस्यैतत् सुखं भवति कस्मिन्नु सर्वे सम्प्रतिष्टिता भवन्तीति ॥१॥

ਫਿਰ ਸੌਰਯਾਯਣੀ ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: 'ਹੇ ਭਗਵਨ, ਇਸ ਪੁਰਸ਼ ਵਿਚ ਕੀ ਸੌਂਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਜਾਗਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ? ਕਿਹੜਾ ਦੇਵ ਸੁਪਨੇ ਦੇਖਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਆਨੰਦ ਕਿਸਦਾ ਹੈ? ਸਭ ਕਿਸ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹਨ?'

Verse 2

तस्मै स होवाच । यथा गार्ग्य मरीचयोऽर्कस्यास्तं गच्छतः सर्वा एतस्मिंस्तेजोमण्डल एकीभवन्ति । ताः पुनः पुनरुदयतः प्रचरन्त्येवं ह वै तत् सर्वं परे देवे मनस्येकीभवति तेन तर्ह्येष पुरुषो न शृणोति न पश्यति न...

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: 'ਹੇ ਗਾਰਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਅਸਤ ਹੋਣ ਤੇ ਉਸ ਤੇਜੋਮੰਡਲ ਵਿਚ ਏਕੀਭੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਫਿਰ ਉਦੈ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਚਤ ਸਭ ਪਰਮ ਦੇਵ ਮਨ ਵਿਚ ਏਕੀਭੂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪੁਰਸ਼ ਸੁਣਦਾ ਨਹੀਂ, ਵੇਖਦਾ ਨਹੀਂ, ਸੁੰਘਦਾ ਨਹੀਂ, ਚਖਦਾ ਨਹੀਂ, ਛੋਹਦਾ ਨਹੀਂ, ਬੋਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਲੈਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਿਆਗਦਾ ਨਹੀਂ, ਚਲਦਾ ਨਹੀਂ—ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸੌਂਦਾ ਹੈ।'

Verse 3

प्राणा वा अग्र एवैतस्मिन् पुरे जाग्रति । गार्हपत्यो ह वा एषोऽपानो व्यानोऽन्वाहार्यपचनो यद्गार्हपत्यात् प्रणीयते प्रणयनादाहवनीयः प्राणः ॥३॥

ਪ੍ਰਾਣ ਨਿਸ਼ਚਤ ਇਸ ਪੁਰ ਵਿਚ ਜਾਗਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਪਾਨ ਗਾਰ੍ਹਪਤਿਆ ਅਗਨੀ ਹੈ; ਵਿਆਨ ਅਨ੍ਵਾਹਾਰਿਆਪਚਨ ਅਗਨੀ ਹੈ। ਗਾਰ੍ਹਪਤਿਆ ਤੋਂ ਆਹਵਨੀਯ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣ ਆਹਵਨੀਯ ਹੈ।

Verse 4

यदुच्छ्वासनिःश्वासावेतावाहुती समं नयतीति स समानः । मनो ह वाव यजमानः । इष्टफलमेवोदानः । स एनं यजमानमहरहर्ब्रह्म गमयति ॥४॥

ਜੋ ਸਾਹ ਅਤੇ ਨਿਃਸਾਹ ਰੂਪ ਦੋ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਮਨ ਹੀ ਯਜਮਾਨ ਹੈ। ਯੱਗ ਦਾ ਫਲ ਹੀ ਉਦਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਦਿਨ ਪਿੱਛੋਂ ਦਿਨ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਂਦਾ ਹੈ। ॥੪॥

Verse 5

अत्रैष देवः स्वप्ने महिमानमनुभवति । यद्दृष्टं दृष्टमनुपश्यति श्रुतं श्रुतमेवार्थमनुशृणोति देशदिगन्तरैश्च प्रत्यनुभूतं पुनः पुनः प्रत्यनुभवति दृष्टं चादृष्टं च श्रुतं चाश्रुतं चानुभूतं चाननुभूतं च सच्च...

ਇੱਥੇ ਇਹ ਦਿਵਯ ਜੀਵ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦੇਖਿਆ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਫਿਰ ਦੇਖਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸੁਣਿਆ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ; ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੇ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਸ੍ਰੁਤ ਅਤੇ ਅਸ੍ਰੁਤ, ਅਨੁਭੂਤ ਅਤੇ ਅਨਨੁਭੂਤ, ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ - ਸਭ ਦੇਖਦਾ ਹੈ; ਸਰਵਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਸਰਵ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ॥੫॥

Verse 6

स यदा तेजसाऽभिभूतो भवति । अत्रैष देवः स्वप्नान्न पश्यत्यथ यदैतस्मिञ्शरीर एतत्सुखं भवति ॥६॥

ਪਰ ਜਦੋਂ ਤੇਜਸ ਨਾਲ ਆਵ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਇਹ ਦਿਵਯ ਜੀਵ ਸੁਪਨੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦਾ। ਤਦੋਂ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਹ ਸੁਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ॥੬॥

Verse 7

स यथा सोम्य वयांसि वसोवृक्षं सम्प्रतिष्ठन्ते । एवं ह वै तत् सर्वं पर आत्मनि सम्प्रतिष्ठते ॥७॥

ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਵੱਤਸ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਰੁੱਖ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਹ ਸਾਰਾ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 8

पृथिवी च पृथिवीमात्रा चापश्चापोमात्रा च तेजश्च तेजोमात्रा च वायुश्च वायुमात्रा चाकाशश्चाकाशमात्रा च चक्षुश्च द्रष्टव्यं च श्रोत्रं च श्रोतव्यं च घ्राणं च घ्रातव्यं च रसश्च रसयितव्यं च त्वक्च स्पर्शयित...

ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ/ਆਧਾਰ; ਜਲ ਅਤੇ ਜਲ ਦੀ ਮਾਤਰਾ; ਤੇਜ (ਅਗਨੀ) ਅਤੇ ਤੇਜ ਦੀ ਮਾਤਰਾ; ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ; ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਮਾਤਰਾ; ਨੇਤਰ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ; ਕਾਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਵ੍ਯ; ਘ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਘ੍ਰਾਤਵ੍ਯ; ਰਸ ਅਤੇ ਆਸ੍ਵਾਦ੍ਯ; ਤ੍ਵਚਾ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼੍ਯ; ਵਾਣੀ ਅਤੇ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯ; ਹੱਥ ਅਤੇ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ; ਉਪਸਥ ਅਤੇ ਆਨੰਦ੍ਯ; ਪਾਯੂ ਅਤੇ ਵਿਸਰਜ੍ਯ; ਪੈਰ ਅਤੇ ਗਮ੍ਯ; ਮਨ ਅਤੇ ਮਨਨੀਯ; ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਬੋਧ੍ਯ; ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ‘ਮੈਂ’ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਹਣਯੋਗ; ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਚੇਤਨੀਯ; ਤੇਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨੀਯ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਧਾਰਣਯੋਗ—ਇਹ ਸਭ (ਤੱਤ ਵਿੱਚ) ਸਮਾਵੇਸ਼ ਹਨ।

Verse 9

एष हि द्रष्टा स्प्रष्टा श्रोता घ्राता रसयिता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः । स परेऽक्षर आत्मनि सम्प्रतिष्ठते ॥९॥

ਇਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ, ਸਪਰਸ਼ਤਾ, ਸ੍ਰੋਤਾ, ਘ੍ਰਾਤਾ, ਰਸਯਿਤਾ, ਮਨਤਾ, ਬੋੱਧਾ, ਕਰਤਾ-ਵਿਗਿਆਨਸਵਰੂਪ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ। ਉਹ ਅਕਸ਼ਰ ਵਿੱਚ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।