Prashna

Verse 1

सुकेशा च भारद्वाजः शैब्यश्च सत्यकामः सौर्यायणी च गार्ग्यः कौसल्यश्चाश्वलायनो भार्गवो वैदर्भिः कबन्धी कात्यायनस्ते हैते ब्रह्मपरा ब्रह्मनिष्ठाः परं ब्रह्मान्वेषमाणा एष ह वै तत्सर्वं वक्ष्यतीति ते ह समि...

Sukesh, Satyakama, Gargya, Kausalya, Bhargava aur Kabandhi, yeh sab log the. Yeh sab Brahma ke peeche lage the, Brahma ko jaanna chahte the. Soch ke aaye ki Pippalada rishi sab bata denge. Apne haath mein lakdi le ke woh sab Pippalada ke paas gaye.

Verse 2

तन् ह स ऋषिरुवच भूय एव तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संवत्सरं संवत्स्यथ यथाकामं प्रश्नान् पृच्छत यदि विज्ञास्यामः सर्वं ह वो वक्ष्याम इति ॥२॥

Rishi ne unko kaha, ek saal aur yahin raho. Apna mann rakho, brahmacharya follow karo, aur shraddha se reho. Jo poochna ho woh pooch lo. Agar main jaanunga toh tumhe sab bata dunga.

Verse 3

अथ कबन्धी कात्यायन उपेत्य पप्रच्छ । भगवन् कुतो ह वा इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति ॥३॥

Phir Kabandhi aage badh ke bola. Unhone poocha, bhagwan, yeh sab jeev kahan se paida hote hain?

Verse 4

तस्मै स होवाच प्रजाकामो वै प्रजापतिः स तपोऽतप्यत स तपस्तप्त्वा स मिथुनमुत्पादयते । रयिं च प्राणं चेत्येतौ मे बहुधा प्रजाः करिष्यत इति ॥४॥

Rishi ne kaha, Prajapati ko bacche chahiye the. Isliye unhone bahut tap kiya. Tap kar ke unhone do cheezein banayi, Rayi aur Prana. Socha ki yeh dono se bahut saare jeev paida honge.

Verse 5

आदित्यो ह वै प्राणो रयिरेव चन्द्रमा रयिर्वा एतत् सर्वं यन्मूर्तं चामूर्तं च तस्मान्मूर्तिरेव रयिः ॥५॥

Sooraj hai Prana aur chaand hai Rayi. Jo bhi cheez shape mein hai ya bina shape ke, woh sab Rayi hai. Isliye jo shape hai woh Rayi hai.

Verse 6

अथादित्य उदयन्यत्प्राचीं दिशं प्रविशति तेन प्राच्यान् प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते । यद्दक्षिणां यत् प्रतीचीं यदुदीचीं यदधो यदूर्ध्वं यदन्तरा दिशो यत् सर्वं प्रकाशयति तेन सर्वान् प्राणान् रश्मिषु सन्नि...

Jab suraj uthta hai aur purab ki taraf jaata hai, to woh purab ki taraf ke saare praan apni kiran mein le aata hai. Cha woh dakshin ho, paschim ho, uttar ho, neeche ho, upar ho, ya beech ki koi bhi disha ho, jahan bhi woh roshni daalta hai, wahan ke saare praan apni kiran mein le aata hai.

Verse 7

स एष वैश्वानरो विश्वरूपः प्राणोऽग्निरुदयते । तदेतदृचाऽभ्युक्तम् ॥७॥

Yeh suraj Vaishvanara hai, poori duniya ka roop wala praan. Yeh aag ki tarah uthta hai. Rig Veda mein yeh baat likhi hai.

Verse 8

विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् । सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥८॥

Yeh suraj poori duniya ka roop hai, sona jaisa chamakta hai, sabko jaanta hai, sabse bada aashray hai. Ek hi roshni hai jo jal rahi hai. Hazaron kiran hai, sau tarah se faila hai, yeh sab praniyon ka praan hai, yeh suraj uthta hai.

Verse 9

संवत्सरो वै प्रजापतिस्तस्यायने दक्षिणं चोत्तरं च । तद्ये ह वै तदिष्टापूर्ते कृतमित्युपासते ते चान्द्रमसमेव लोकमभिजयन्ते । त एव पुनरावर्तन्ते तस्मादेत ऋषयः प्रजाकामा दक्षिणं प्रतिपद्यन्ते । एष ह वै रयि...

Saal bhi Prajapati hai. Isme do raaste hain, dakshin aur uttar. Jo log sirf yagya aur daan punya maan ke puja karte hain, woh chandra loka jaate hain. Wapas aana padta hai. Isliye jo rishi santaan chahte hain, woh dakshin ki taraf jaate hain. Yeh Rayi hai, pitron ka raasta.

Verse 10

अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययाऽऽत्मानमन्विष्यादित्यमभिजयन्ते । एतद्वै प्राणानामायतनमेतदमृतमभयमेतत् परायणमेतस्मान्न पुनरावर्तन्त इत्येष निरोधस्तदेष श्लोकः ॥१०॥

Aur jo uttar ki taraf jaate hain, tapasya karke, brahmacharya mein reh ke, shraddha aur gyan se apne aap ko dhoondh ke, woh suraj ko paa jaate hain. Yeh praanon ka aashray hai, yeh amrit hai, yahan koi dar nahi, yeh sabse bada lakshya hai. Yahan se wapas nahi aana padta. Yehi mukti hai. Yeh shlok yehi kehta hai.

Verse 11

पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृतिं दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम् । अथेमे अन्य उ परे विचक्षणं सप्तचक्रे षडर आहुरर्पितमिति ॥११॥

Log kehte hain baap ke paanch pair hain aur baarah roop hain. Woh aasmaan ke upar hisse mein rehte hain, jahan baarish zyada hoti hai. Par kuch log kehte hain woh jo sab dekh sakta hai woh neeche hisse mein hai. Woh ek chakkar pe hai jisme saat pahiye hain aur chha dande hain.

Verse 12

मासो वै प्रजापतिस्तस्य कृष्णपक्ष एव रयिः शुक्लः प्रणस्तस्मादेत ऋषयः शुक्ल इष्टं कुर्वन्तीतर इतरस्मिन् ॥१२॥

Maheena bhi Prajapati ka roop hai. Uska kaala paksha matter hai, aur safed paksha prana hai. Isliye rishi log safed paksha mein puja karte hain. Aur kuch log kaale paksha mein karte hain.

Verse 13

अहोरात्रो वै प्रजापतिः। तस्याहरेव प्राणो रात्रिरेव रयिः। प्राणं वा एते प्रस्कन्दन्ति ये दिवा रत्या संयुज्यन्ते। ब्रह्मचर्यमेव तद्यद्रात्रौ रत्या संयुज्यन्ते॥१३॥

Din aur raat bhi Prajapati hain. Din prana hai aur raat matter hai. Jo log din mein aise kaam karte hain woh apna prana barbaad karte hain. Par raat mein aise kaam karna theek hai, yeh brahmacharya hai.

Verse 14

अन्नं वै प्रजापतिः। ततो ह वै तद्रेतः। तस्मादिमाः प्रजाः प्रजायन्त इति॥१४॥

Khaana bhi Prajapati hai. Usse hi beej nikalta hai. Isliye saare jeev paida hote hain.

Verse 15

तद्ये ह वै तत्प्रजापतिव्रतं चरन्ति ते मिथुनमुत्पादयन्ते। तेषामेवैष ब्रह्मलोको येषां तपो ब्रह्मचर्यं येषु सत्यं प्रतिष्ठितम्॥१५॥

Jo log Prajapati ka vrat rakhte hain woh bacche paida karte hain. Unke liye Brahma lok hai. Jinhone tapasya aur brahmacharya kiya hai, aur jinhone sachchai ko apnaaya hai.

Verse 16

तेषामसौ विरजो ब्रह्मलोको न येषु जिह्ममनृतं न माया चेति ॥१६॥

Jinke andar koi tedha-medha nahi, jhooth nahi, maya ka khel nahi, unke liye Brahma ki duniya hai. Woh duniya bilkul saaf hai, koi daag nahi.

Verse 1

अथ हैनं भार्गवो वैदर्भिः पप्रच्छ । भगवन् कत्येव देवाः प्रज्ञां दिधारयन्ते कतर एतत् प्रकाशयन्ते कः पुनरेषां वरिष्ठ इति ॥१॥

Phir Bhargava ne poocha. Bhagwan, kitne dev hain jo insaan ko sambhaalte hain? Inme se kaun dikhata hai ki yeh sab kaise chal raha hai? Aur sabse bada kaun hai?

Verse 2

तस्मै स होवाचाकाशो ह वा एष देवो वायुरग्निरापः पृथिवी वाङ्मनश्चक्षुः श्रोत्रं च । ते प्रकाश्याभिवदन्ति वयमेतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामः ॥२॥

Pippalada ne kaha. Aakaash, hawa, aag, paani, dharti, bolna, sochna, dekhna, sunna, yeh sab dev hain. Yeh sab bol uthe, hum is insaan ko pakad ke chala rahe hain jaise koi khamba pakad ke rakha ho.

Verse 3

तान् वरिष्ठः प्राण उवाच । मा मोहमापद्यथ अहमेवैतत् पञ्चधाऽऽत्मानं प्रविभज्यैतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामीति तेऽश्रद्दधाना बभूवुः ॥३॥

Pran, jo sabse bada hai, bola. Pagal mat bano. Main khud paanch hisson mein baant ke is insaan ko pakad ke chala raha hoon. Baaki sab dev uski baat maanne ko tayar nahi the.

Verse 4

सोऽभिमानादूर्ध्वमुत्क्रामत इव तस्मिन्नुत्क्रामत्यथेतरे सर्व एवोत्क्रामन्ते तस्मिञ्च प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रतिष्ठन्ते । तद्यथा मक्षिका मधुकरराजानमुत्क्रामन्तं सर्व एवोत्क्रमन्ते तस्मिञ्च प्रतिष्ठमाने ...

Pran ne dikhaya ki main hi sab kuch hoon. Woh upar uthne laga, toh baaki sab bhi saath mein uth gaye. Jab woh ruka, sab ruk gaye. Jaise madhumakkhiyon ka raja udta hai toh saari madhumakkhiyan saath mein ud jaati hain, woh baithta hai toh sab baith jaati hain. Waise hi bolna, sochna, dekhna, sunna, yeh sab Pran ki tarif karne lage.

Verse 5

एषोऽग्निस्तपत्येष सूर्य एष पर्जन्यो मघवानेष वायुः एष पृथिवी रयिर्देवः सदसच्चामृतं च यत् ॥५॥

Yeh praan hi aag hai jo jalata hai. Yeh hi suraj hai. Yeh hi baadal jo baarish laata hai. Yeh hi Indra jo sabko deta hai. Yeh hi hawa hai. Yeh hi dharti hai aur bhagwan ki daulat hai. Yeh hi sat hai, asat hai, aur amrit bhi yehi hai.

Verse 6

अरा इव रथनाभौ प्राणे सर्वं प्रतिष्ठितम् । ऋचो यजूꣳषि सामानि यज्ञः क्षत्रं ब्रह्म च ॥६॥

Jaise gaadi ke pahiye mein saari dandiyan beech mein judi hoti hain, waise hi sab kuch praan mein juda hai. Saare ved ke shlok, yagya, rajya ki taaqat, aur gyaan sab praan mein hai.

Verse 7

प्रजापतिश्चरसि गर्भे त्वमेव प्रतिजायसे । तुभ्यं प्राण प्रजास्त्विमा बलिं हरन्ति यः प्रणैः प्रतितिष्ठसि ॥७॥

Praan, tum maa ke pet mein Prajapati ban ke ghoomte ho. Tum khud ba khud baar-baar paida hote ho. Tumhare liye yeh saari jeev bali le kar aate hain. Tum praan ke sahare sthit ho.

Verse 8

देवानामसि वह्नितमः पितृणां प्रथमा स्वधा । ऋषीणां चरितं सत्यमथर्वाङ्गिरसामसि ॥८॥

Tum bhagwan ke sabse bade doot ho. Tum pitron ko jo chadhaaya jaata hai usme pehle ho. Tum rishiyon ke sachche acharan ho. Tum Atharva rishiyon ke bhi ho.

Verse 9

इन्द्रस्त्वं प्राण तेजसा रुद्रोऽसि परिरक्षिता । त्वमन्तरिक्षे चरसि सूर्यस्त्वं ज्योतिषां पतिः ॥९॥

Praan, tum apni chamak se Indra ho. Tum Rudra ho jo sabki raksha karta hai. Tum aasmaan mein ghoomte ho. Tum suraj ho aur roshni ke sabse bade malik ho.

Verse 10

यदा त्वमभिवर्षस्यथेमाः प्राण ते प्रजाः । आनन्दरूपास्तिष्ठन्ति कामायान्नं भविष्यतीति ॥१०॥

Jab tum baraste ho, toh yeh sab log khush ho jaate hain. Woh sochte hain ki ab khana mil jayega. Jo ichcha hogi, waisa hi khana aayega.

Verse 11

व्रात्यस्त्वं प्राणैकर्षरत्ता विश्वस्य सत्पतिः । वयमाद्यस्य दातारः पिता त्वं मातरिश्व नः ॥११॥

Tum ek ho, sabka malik ho. Pura duniya tumhare haath mein hai. Hum tumhe kab se puja kar rahe hain. Tum hamare baap ho, hamare rakhwale ho.

Verse 12

या ते तनूर्वाचि प्रतिष्ठिता या श्रोत्रे या च चक्षुषि । या च मनसि सन्तता शिवां तां कुरु मा उत्क्रमीः ॥१२॥

Tumhari shakti bolne mein hai, sunne mein hai, dekhne mein hai. Tumhara dimaag sab jagah kaam kar raha hai. Yeh sab theek rakho, kahin mat jao.

Verse 13

प्राणस्येदं वशे सर्वं त्रिदिवे यत् प्रतिष्ठितम् । मातेव पुत्रान् रक्षस्व श्रीश्च प्रज्ञां च विधेहि न इति ॥१३॥

Teesri duniya tak sab tumhare control mein hai. Jaise maa apne bacchon ko bachaati hai, waise humko bhi bacha lo. Hamein paisa bhi do aur samajh bhi do.

Verse 1

अथ हैनं कौशल्यश्चाश्वलायनः पप्रच्छ । भगवन् कुत एष प्राणो जायते कथमायात्यस्मिञ्शरीर आत्मानं वा प्रविभज्य कथं प्रतिष्ठते केनोत्क्रमते कथं बह्यमभिधते कथमध्यात्ममिति ॥१॥

Kausalya ne poocha ki yeh praan kahan se aata hai? Yeh body mein kaise ghusta hai? Phir kaise body mein kaam karta hai? Marne ke baad kaise bahar nikalta hai? Bahar ki duniya se kya connection hai? Andar kya chal raha hai?

Verse 2

तस्मै स होवाचातिप्रश्चान् पृच्छसि ब्रह्मिष्ठोऽसीति तस्मात्तेऽहं ब्रवीमि ॥२॥

Unhone kaha, tum bahut gehre sawaal poochh rahe ho. Tum Brahma ko achhe se jaante ho. Isliye main tumhe bataunga.

Verse 3

आत्मन एष प्राणो जायते । यथैषा पुरुषे छायैतस्मिन्नेतदाततं मनोकृतेनायात्यस्मिञ्शरीरे ॥३॥

Yeh pran hamare andar se paida hota hai. Jaise kisi insaan ki chaya uspe parti hai, waise hi mann ke through yeh pran shareer mein ghus jaata hai.

Verse 4

यथा सम्रादेवाधिकृतान् विनियुङ्क्ते । एतन् ग्रामानोतान् ग्रामानधितिष्टस्वेत्येवमेवैष प्राण इतरान् प्राणान् पृथक् पृथगेव सन्निधत्ते ॥४॥

Jaise koi raja adhikari lagata hai aur kehta hai ki tum is gaon ka aur tum us gaon ka dekhbhaal karo. Waise hi yeh main pran baaki sab pranon ko alag-alag kaam deta hai.

Verse 5

पायूपस्थेऽपानं चक्षुःश्रोत्रे मुखनासिकाभ्यां प्राणः स्वयं प्रातिष्टते मध्ये तु समानः । एष ह्येतद्धूतमन्नं समं नयति तस्मादेताः सप्तार्चिषो भवन्ति ॥५॥

Jisme se paani aur mal nikalta hai, wahan apan rehta hai. Aankhon, kaanon, muh aur naak mein pran rehta hai. Beech mein saman rehta hai. Yeh khana poore shareer mein baant ta hai. Isse saat aag ki lau banti hain.

Verse 6

हृदि ह्येष आत्मा । अत्रैतदेकशतं नाडीनां तासां शतं शतमेकैकस्या द्वासप्ततिर्द्वासप्ततिः प्रतिशाखानाडीसहस्राणि भवन्त्यासु व्यानश्चरति ॥ ६ ॥

Atma dil mein rehti hai. Wahan ek sau ek naadiyan hain. Har naadi mein sau shaakhaein hain. Har shaakha mein bahattar hazaar aur shaakhaein hain. In sab mein vyan ghoonta hai.

Verse 7

अथैकयोर्ध्व उदानः पुण्येन पुण्यं लोकं नयति पापेन पापमुभाभ्यामेव मनुष्यलोकम् ॥ ७ ॥

Ab ek naadi upar ki taraf jaati hai. Agar tumne acche kaam kiye hain toh woh tumhe acchi jagah le jaati hai. Agar bura kiya toh buri jagah. Dono kaam kiye toh wapas insaan ki duniya mein aate ho.

Verse 8

आदित्यो ह वै बाह्यः प्राण उदयत्येष ह्येनं चाक्षुषं प्राणमनुगृह्णानः । पृथिव्यां या देवता सैषा पुरुषस्य अपानमवष्टभ्यान्तरा यदाकाशः स समानो वायुर्व्यानः ॥ ८ ॥

Sooraj bahar wala pran hai. Woh uthta hai aur aankhon mein pran ko sambhal ke rakhta hai. Dharti mein jo devta hai, woh insaan ka apana sambhalta hai. Beech ka akaash saman hai. Hawa vyan hai.

Verse 9

तेजो ह वा उदानस्तस्मादुपशान्ततेजाः । पुनर्भवमिन्द्रियैर्मनसि सम्पध्यमानैः ॥९॥

Udan mein tej hota hai. Jab insaan ka tej shaant ho jaata hai, tab indriyaan mann mein mil jaati hain. Phir wapas janam hota hai.

Verse 10

यच्चित्तस्तेनैष प्राणमायाति । प्राणस्तेजसा युक्तः सहात्मना तथासङ्कल्पितं लोकं नयति ॥१०॥

Jab insaan marne waqt kya sochta hai, us hisaab se pran nikalta hai. Pran aur tej mil ke aatma ke saath us jagah pahunchte hain jiska woh sochta tha.

Verse 11

य एवं विद्वान् प्राणं वेद न हास्य प्रजा हीयतेऽमृतो भवति । तदेषः श्लोकः ॥११॥

Jo insaan pran ko sach mein samajhta hai, uski aulad kabhi kam nahi hoti. Woh amrit ho jaata hai. Is baare mein ek shlok hai.

Verse 12

उत्पत्तिमायतिं स्थानं विभुत्वं चैव पञ्चधा । अध्यात्मं चैव प्राणस्य विज्ञायामृतमश्नुते विज्ञायामृतमश्नुत इति ॥१२॥

Pran ki paanch cheezein hain, yeh kahan se aaya, kahan jayega, kahan rehta hai, kitna faila hai, aur yeh hamare andar kaise kaam karta hai. In paanch cheezon ko samajh lo. Phir tumhe amar ho jaoge, maut tumhe chhued nahi. Yeh baat dohra ke kahi gayi hai.

Verse 1

अथ हैनं सौर्यायणि गार्ग्यः पप्रच्छ । भगवन्नेतस्मिन् पुरुषे कानि स्वपन्ति कान्यस्मिञ्जाग्रति कतर एष देवः स्वप्नान् पश्यति कस्यैतत् सुखं भवति कस्मिन्नु सर्वे सम्प्रतिष्टिता भवन्तीति ॥१॥

Phir Gargya ne poocha. Unhone kaha, Guruji, jab insaan sota hai to uske andar kaun kaun sota hai? Kaun jaagta rehta hai? Sapne kaun dikhata hai? Yeh sukh kiska hai? Aur sab kuch kismein tikaa hota hai?

Verse 2

तस्मै स होवाच । यथा गार्ग्य मरीचयोऽर्कस्यास्तं गच्छतः सर्वा एतस्मिंस्तेजोमण्डल एकीभवन्ति । ताः पुनः पुनरुदयतः प्रचरन्त्येवं ह वै तत् सर्वं परे देवे मनस्येकीभवति तेन तर्ह्येष पुरुषो न शृणोति न पश्यति न...

Guru ne jawab diya. Dekho Gargya, jab sooraj doobta hai to uski saari kiran us chamak mein mil jaati hain. Jab sooraj phir ugta hai to woh kiran bahar aati hain. Waise hi jab insaan sota hai to uska mann sab cheezein apne andar samet leta hai. Isliye woh na sunta hai, na dekhta hai, na sunghta hai, na chakhta hai, na chuuta hai. Woh na bolta hai, na kuch leta hai, na maza karta hai, na peshaab karta hai, na hilta hai. Log bolte hain, yeh so gaya.

Verse 3

प्राणा वा अग्र एवैतस्मिन् पुरे जाग्रति । गार्हपत्यो ह वा एषोऽपानो व्यानोऽन्वाहार्यपचनो यद्गार्हपत्यात् प्रणीयते प्रणयनादाहवनीयः प्राणः ॥३॥

Jab insaan sota hai tab bhi uske andar pran jaagta hai. Apan, jo neeche ki taraf kaam karta hai, woh ghar ki agni hai. Vyan, jo chaaron taraf failta hai, woh doosri agni hai. Aur pran, jo upar ki taraf kaam karta hai, woh teesri agni hai. Yeh teeno agniyan hamesha jalte rehti hain.

Verse 4

यदुच्छ्वासनिःश्वासावेतावाहुती समं नयतीति स समानः । मनो ह वाव यजमानः । इष्टफलमेवोदानः । स एनं यजमानमहरहर्ब्रह्म गमयति ॥४॥

Saans lena aur chhodna, yeh do cheezein hain. In dono ko barabar rakhne wala Saman hai. Yeh mann yagya karne wala hai. Aur jo fal milta hai woh Udan hai. Yeh Udan insaan ko din ke din Brahman tak pahunchata hai.

Verse 5

अत्रैष देवः स्वप्ने महिमानमनुभवति । यद्दृष्टं दृष्टमनुपश्यति श्रुतं श्रुतमेवार्थमनुशृणोति देशदिगन्तरैश्च प्रत्यनुभूतं पुनः पुनः प्रत्यनुभवति दृष्टं चादृष्टं च श्रुतं चाश्रुतं चानुभूतं चाननुभूतं च सच्च...

Sapne mein yeh atma apni poori taakat mehsoos karta hai. Jo kuch dekha hai, woh phir se dekhta hai. Jo suna hai, woh phir se sunta hai. Jo baat doosri jagah hui thi, usko baar-baar experience karta hai. Dekha hua aur na dekha hua, suna hua aur na suna hua, hua hua aur na hua, sab kuch dekhta hai. Woh khud sab kuch hai, isliye sab kuch dekh sakta hai.

Verse 6

स यदा तेजसाऽभिभूतो भवति । अत्रैष देवः स्वप्नान्न पश्यत्यथ यदैतस्मिञ्शरीर एतत्सुखं भवति ॥६॥

Jab chamak aur tej bahut zyada ho jata hai, tab sapne nahi aate. Phir shareer mein ek alag hi sukoon milta hai. Itna achha lagta hai jaise koi tension hi nahi hai.

Verse 7

स यथा सोम्य वयांसि वसोवृक्षं सम्प्रतिष्ठन्ते । एवं ह वै तत् सर्वं पर आत्मनि सम्प्रतिष्ठते ॥७॥

Beta, dekh ped par pakkiyan kaise aake baithti hain. Raat ko woh wahan aaram karti hain. Bilkul waise hi sab kuch us param atma mein jakar aaram karta hai. Sab kuch wapas usi mein settle ho jata hai.

Verse 8

पृथिवी च पृथिवीमात्रा चापश्चापोमात्रा च तेजश्च तेजोमात्रा च वायुश्च वायुमात्रा चाकाशश्चाकाशमात्रा च चक्षुश्च द्रष्टव्यं च श्रोत्रं च श्रोतव्यं च घ्राणं च घ्रातव्यं च रसश्च रसयितव्यं च त्वक्च स्पर्शयित...

Dharti aur uska poora hissa, paani aur uska poora hissa, aag aur uska poora hissa, hawa aur uska poora hissa, aasmaan aur uska poora hissa, sab apni jagah pe hai. Aankh aur jo dekhna hai, kaan aur jo sunna hai, naak aur jo mehsoos karna hai, jeebh aur jo chakhna hai, twacha aur jo touch karna hai, sab kaam mein hai. Bolna aur jo bolna hai, haath aur jo pakadna hai, shareer ka hissa aur sukh lena, toilet aur nikalna, pair aur chalna, sab apni jagah pe hai. Mann aur sochna, buddhi aur samajhna, apnaapan aur main kaise hoon, chitta aur dhyan, tej aur chamakna, praan aur chalna, sab kuch yahan hai.

Verse 9

एष हि द्रष्टा स्प्रष्टा श्रोता घ्राता रसयिता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः । स परेऽक्षर आत्मनि सम्प्रतिष्ठते ॥९॥

Yeh woh hai jo dekhta hai, chuuta hai, sunta hai, mehsoos karta hai, chakhta hai, sochta hai, samajhta hai aur kaam karta hai. Yeh hai woh purush jo sab jaanta hai. Woh us param atma mein jakar settle ho jata hai jo kabhi khatam nahi hota.