Prashna

Verse 1.1

सुकेशा च भारद्वाजः शैब्यश्च सत्यकामः सौर्यायणी च गार्ग्यः कौसल्यश्चाश्वलायनो भार्गवो वैदर्भिः कबन्धी कात्यायनस्ते हैते ब्रह्मपरा ब्रह्मनिष्ठाः परं ब्रह्मान्वेषमाणा एष ह वै तत्सर्वं वक्ष्यतीति ते ह समि...

ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ପୁତ୍ର ସୁକେଶ, ଏବଂ ଶିବିଙ୍କ ପୁତ୍ର ସତ୍ୟକାମ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶୀୟ ଗାର୍ଗ୍ୟ, ଏବଂ ଅଶ୍ୱଲଙ୍କ ପୁତ୍ର କୌସଲ୍ୟ, ଏବଂ ବିଦର୍ଭଦେଶର ଭାର୍ଗବ, ଏବଂ କାତ୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ର କବନ୍ଧୀ—ଏହି ସମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମପରା, ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କରୁଣା, ହାତରେ ସମିଧା ଧରି ଭଗବନ୍ତ ପିପ୍ପଳାଦଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଭାବିଲେ—'ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଆମକୁ ସମସ୍ତ କହିବେ।'

Verse 1.2

तन् ह स ऋषिरुवच भूय एव तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संवत्सरं संवत्स्यथ यथाकामं प्रश्नान् पृच्छत यदि विज्ञास्यामः सर्वं ह वो वक्ष्याम इति ॥२॥

ତେବେ ସେଇ ଋଷି ତାହାଙ୍କୁ କହିଲେ—'ଅନ୍ୟ ଏକ ବର୍ଷ ତପ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଏଠାରେ ବାସ କର। ତୁମ୍ଭେ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାର। ଯଦି ମୁଁ ଜାଣିପାରିବି ତେବେ ତୁମ୍ଭକୁ ସବୁ କହିବି।'

Verse 1.3

अथ कबन्धी कात्यायन उपेत्य पप्रच्छ । भगवन् कुतो ह वा इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति ॥३॥

ତେବେ କବନ୍ଧୀ କାତ୍ୟାୟନ ନିକଟକୁ ଗଇ ପଚାରିଲେ—'ହେ ଭଗବନ୍ତ, ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ କେଉଁଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି?'

Verse 1.4

तस्मै स होवाच प्रजाकामो वै प्रजापतिः स तपोऽतप्यत स तपस्तप्त्वा स मिथुनमुत्पादयते । रयिं च प्राणं चेत्येतौ मे बहुधा प्रजाः करिष्यत इति ॥४॥

ତାହାଙ୍କୁ ସେ କହିଲେ: ସନ୍ତାନ ଇଚ୍ଛାରେ ପ୍ରଜାପତି ତପସ୍ୟା କଲେ। ତପସ୍ୟା କରି ସେ ଏକ ଯୁଗଳ ସୃଷ୍ଟି କଲେ—ରୟି ଓ ପ୍ରାଣ—ଏପରି ଭାବି ଯେ 'ଏହି ଦୁଇ ମୋର ବହୁବିଧ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବ।'

Verse 1.5

आदित्यो ह वै प्राणो रयिरेव चन्द्रमा रयिर्वा एतत् सर्वं यन्मूर्तं चामूर्तं च तस्मान्मूर्तिरेव रयिः ॥५॥

ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରାଣ; ଚନ୍ଦ୍ର ରୟି। ମୂର୍ତ୍ତ ଓ ଅମୂର୍ତ୍ତ ଏହି ସବୁ ରୟି। ସେଥିପାଇଁ ମୂର୍ତ୍ତି ହିଁ ରୟି।

Verse 1.6

अथादित्य उदयन्यत्प्राचीं दिशं प्रविशति तेन प्राच्यान् प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते । यद्दक्षिणां यत् प्रतीचीं यदुदीचीं यदधो यदूर्ध्वं यदन्तरा दिशो यत् सर्वं प्रकाशयति तेन सर्वान् प्राणान् रश्मिषु सन्नि...

ଏବେ, ଯେବେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ କରି ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ତାହା ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବର ପ୍ରାଣମାନଙ୍କୁ କିରଣରେ ସ୍ଥାପନ କରେ। ଦକ୍ଷିଣ, ପଶ୍ଚିମ, ଉତ୍ତର, ତଳ, ଉପର ଓ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଦିଗ—ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରକାଶିତ କରେ, ତାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣଙ୍କୁ କିରଣରେ ସ୍ଥାପନ କରେ।

Verse 1.7

स एष वैश्वानरो विश्वरूपः प्राणोऽग्निरुदयते । तदेतदृचाऽभ्युक्तम् ॥७॥

ସେ, ଏହି ବିଶ୍ୱରୂପ ବୈଶ୍ୱାନର, ପ୍ରାଣ, ଅଗ୍ନି ରୂପେ ଉଦୟ ହୁଅନ୍ତି। ଏହା ଋଗ୍‌ବେଦରେ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 1.8

विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् । सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥८॥

ବିଶ୍ୱରୂପ, ସୁବର୍ଣମୟ, ସର୍ବଜ୍ଞ, ପରମ ଶରଣ, ଏକ ଜ୍ୟୋତି, ସହସ୍ର କିରଣଯୁକ୍ତ, ଶତବିଧରେ ବର୍ତ୍ତମାନ—ଏହି ପ୍ରଜାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଉଦୟ ହୁଅନ୍ତି, ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ।

Verse 1.9

संवत्सरो वै प्रजापतिस्तस्यायने दक्षिणं चोत्तरं च । तद्ये ह वै तदिष्टापूर्ते कृतमित्युपासते ते चान्द्रमसमेव लोकमभिजयन्ते । त एव पुनरावर्तन्ते तस्मादेत ऋषयः प्रजाकामा दक्षिणं प्रतिपद्यन्ते । एष ह वै रयि...

ସଂବତ୍ସର ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରଜାପତି; ତାହାର ଦୁଇ ଆୟନ—ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର। ଯେମାନେ ତାହାକୁ ‘ଇଷ୍ଟା-ପୂର୍ତ୍ତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପୁଣ୍ୟ’ ବୋଲି ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ କେବଳ ଚନ୍ଦ୍ରଲୋକକୁ ଜୟ କରନ୍ତି ଏବଂ ପୁଣି ଫେରିଆସନ୍ତି। ତେଣୁ ସନ୍ତାନକାମୀ ଋଷିମାନେ ଦକ୍ଷିଣାୟନକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଏହାହିଁ ରୟି—ପିତୃୟାଣ ନାମକ ପିତୃମାର୍ଗ।

Verse 1.10

अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययाऽऽत्मानमन्विष्यादित्यमभिजयन्ते । एतद्वै प्राणानामायतनमेतदमृतमभयमेतत् परायणमेतस्मान्न पुनरावर्तन्त इत्येष निरोधस्तदेष श्लोकः ॥१०॥

ତତପରେ ଉତ୍ତରାୟଣ ମାର୍ଗରେ, ତପ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ବିଦ୍ୟାଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କରି ଆଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହା ପ୍ରାଣମାନଙ୍କର ଆୟତନ, ଏହା ଅମୃତ, ଏହା ଅଭୟ, ଏହା ପରମ ଗତି। ଏଥିରୁ ସେମାନେ ପୁଣି ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ—ଏହା ନିରୋଧ। ଏବଂ ଏହା ଶ୍ଲୋକ।

Verse 1.11

पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृतिं दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम् । अथेमे अन्य उ परे विचक्षणं सप्तचक्रे षडर आहुरर्पितमिति ॥११॥

ସେମାନେ କୁଅନ୍ତି ଯେ ପିତାଙ୍କର ପାଞ୍ଚଟି ପଦ ଏବଂ ବାରଟି ରୂପ ଅଛି, ସ୍ୱର୍ଗର ଉଚ୍ଚାର୍ଦ୍ଧରେ ବାସ କରନ୍ତି, ବୃଷ୍ଟିରେ ପରିପୂର୍ଣ। ଅନ୍ୟମାନେ କୁଅନ୍ତି ସର୍ବଦର୍ଶୀ ନିମ୍ନାର୍ଦ୍ଧରେ ଅଛନ୍ତି, ସାତଟି ଚକ୍ର ଏବଂ ଛଅଟି ଅରବାଳା ଚକ୍ରରେ ସ୍ଥାପିତ।

Verse 1.12

मासो वै प्रजापतिस्तस्य कृष्णपक्ष एव रयिः शुक्लः प्रणस्तस्मादेत ऋषयः शुक्ल इष्टं कुर्वन्तीतर इतरस्मिन् ॥१२॥

ମାସ ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରଜାପତି। ଏହାର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ରୟି, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ପ୍ରାଣ। ତେଣୁ ଋଷିମାନେ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ କରନ୍ତି।

Verse 1.13

अहोरात्रो वै प्रजापतिः। तस्याहरेव प्राणो रात्रिरेव रयिः। प्राणं वा एते प्रस्कन्दन्ति ये दिवा रत्या संयुज्यन्ते। ब्रह्मचर्यमेव तद्यद्रात्रौ रत्या संयुज्यन्ते॥१३॥

ଅହୋରାତ୍ର ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରଜାପତି। ତାହାରେ ଦିନ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରାଣ, ରାତି ସ୍ୱୟଂ ରୟି (ଅନ୍ନ/ପଦାର୍ଥ)। ଯେମାନେ ଦିନେ ରତିସୁଖ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ପ୍ରାଣଶକ୍ତିକୁ ଅପଚୟ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯେ ରାତିରେ ନିୟମିତ ସଂୟମରେ ରତି ସହ ସଂଯୋଗ—ସେଇ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ।

Verse 1.14

अन्नं वै प्रजापतिः। ततो ह वै तद्रेतः। तस्मादिमाः प्रजाः प्रजायन्त इति॥१४॥

ଅନ୍ନ ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରଜାପତି। ତାହାଠାରୁ ନିଶ୍ଚୟ ସେଇ ରେତଃ (ବୀଜ/ସୃଜନ-ତତ୍ତ୍ୱ) ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ତେଣୁ ଏହି ପ୍ରଜାମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।

Verse 1.15

तद्ये ह वै तत्प्रजापतिव्रतं चरन्ति ते मिथुनमुत्पादयन्ते। तेषामेवैष ब्रह्मलोको येषां तपो ब्रह्मचर्यं येषु सत्यं प्रतिष्ठितम्॥१५॥

ଯେମାନେ ସେଇ ପ୍ରଜାପତି-ବ୍ରତ ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମିଥୁନ (ଯୁଗଳ/ସନ୍ତାନ-ସୃଜନ) ଉତ୍ପାଦନ କରନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମାତ୍ର ଏହି ବ୍ରହ୍ମଲୋକ—ଯେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତପ ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଅଛି, ଏବଂ ଯେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ୟ ଦୃଢ଼ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 1.16

तेषामसौ विरजो ब्रह्मलोको न येषु जिह्ममनृतं न माया चेति ॥१६॥

ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ମଳ, କଳଙ୍କରହିତ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ—ଯେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଙ୍କାପଣ ନାହିଁ, ଅସତ୍ୟ ନାହିଁ, ଏବଂ ମାୟାର କ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ନିଶ୍ଚୟ।

Verse 2.1

अथ हैनं भार्गवो वैदर्भिः पप्रच्छ । भगवन् कत्येव देवाः प्रज्ञां दिधारयन्ते कतर एतत् प्रकाशयन्ते कः पुनरेषां वरिष्ठ इति ॥१॥

ତାପରେ ଭାର୍ଗବ ବୈଦର୍ଭି ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ - 'ଭଗବନ୍, କେତୋଟି ଦେବତା ପ୍ରାଣୀକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି? କେଉଁମାନେ ଏହାକୁ ପ୍ରକଟ କରନ୍ତି? ଆଉ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ?'

Verse 2.2

तस्मै स होवाचाकाशो ह वा एष देवो वायुरग्निरापः पृथिवी वाङ्मनश्चक्षुः श्रोत्रं च । ते प्रकाश्याभिवदन्ति वयमेतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामः ॥२॥

ସେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ: ଏହି ଦେବତା, ଅର୍ଥାତ୍ ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ପୃଥିବୀ, ବାକ୍, ମନ, ଚକ୍ଷୁ ଓ କର୍ଣ—ସେମାନେ ନିଜକୁ ପ୍ରକାଶିତ କରି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି: 'ଆମ୍ଭେ ଏହି ସ୍ତମ୍ଭଭେଦୀ ବାଣକୁ ଧରି ସ୍ଥିର ରଖୁଅଛୁ।'

Verse 2.3

तान् वरिष्ठः प्राण उवाच । मा मोहमापद्यथ अहमेवैतत् पञ्चधाऽऽत्मानं प्रविभज्यैतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामीति तेऽश्रद्दधाना बभूवुः ॥३॥

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରାଣ କହିଲେ: 'ମୋହରେ ପଡ଼ନାହିଁ। ମୁଁ ନିଜେ ପଞ୍ଚଧା ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ଏହି ସ୍ତମ୍ଭଭେଦୀ ବାଣକୁ ଧରି ସ୍ଥିର ରଖିଛି।' କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାସ କଲେ ନାହିଁ।

Verse 2.4

सोऽभिमानादूर्ध्वमुत्क्रामत इव तस्मिन्नुत्क्रामत्यथेतरे सर्व एवोत्क्रामन्ते तस्मिञ्च प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रतिष्ठन्ते । तद्यथा मक्षिका मधुकरराजानमुत्क्रामन्तं सर्व एवोत्क्रमन्ते तस्मिञ्च प्रतिष्ठमाने ...

ଅଭିମାନରୁ ସେ ଉପରକୁ ଉଠିବା ପରି ମନେହେଲା. ସେ ଉଠିଲେ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଉଠନ୍ତି; ସେ ସ୍ଥିର ରହିଲେ ସମସ୍ତ ସ୍ଥିର ରୁହନ୍ତି. ଯେମିତି ମହୁମାଛିମାନେ ରାଜା ଉଠିଲେ ସମସ୍ତ ଉଠନ୍ତି, ରାଜା ବସିଲେ ସମସ୍ତ ବସନ୍ତି—ସେହିପରି ବାକ୍, ମନ, ଚକ୍ଷୁ ଓ କର୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ପ୍ରାଣଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି।

Verse 2.5

एषोऽग्निस्तपत्येष सूर्य एष पर्जन्यो मघवानेष वायुः एष पृथिवी रयिर्देवः सदसच्चामृतं च यत् ॥५॥

ଏହି [ପ୍ରାଣ] ହିଁ ଜଳୁଥିବା ଅଗ୍ନି; ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟ; ଏହା ପର୍ଜନ୍ୟ, ଦାତା ଇନ୍ଦ୍ର; ଏହା ବାୟୁ; ଏହା ପୃଥିବୀ, ଦିବ୍ୟ ସମ୍ପଦ; [ଏହା] ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ଉଭୟ, ଏବଂ ଅମୃତ।

Verse 2.6

अरा इव रथनाभौ प्राणे सर्वं प्रतिष्ठितम् । ऋचो यजूꣳषि सामानि यज्ञः क्षत्रं ब्रह्म च ॥६॥

ରଥର ଚକ୍ରର ଅର ପରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣରେ ସ୍ଥାପିତ। ଋକ୍ ବଚନ, ଯଜୁଃ ସୂତ୍ର, ସାମ ଗାନ, ଯଜ୍ଞ, କ୍ଷତ୍ର ଶକ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ।

Verse 2.7

प्रजापतिश्चरसि गर्भे त्वमेव प्रतिजायसे । तुभ्यं प्राण प्रजास्त्विमा बलिं हरन्ति यः प्रणैः प्रतितिष्ठसि ॥७॥

ହେ ପ୍ରାଣ, ତୁମ୍ବେ ପ୍ରଜାପତି ରୂପେ ଗର୍ଭରେ ବିଚରନ୍ତ; ତୁମ୍ବେ ନିଜେ ବାରମ୍ବାର ଜନ୍ମ ନିଅନ୍ତ। ହେ ପ୍ରାଣ, ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ତୁମ୍ବ ନିମନ୍ତେ ବଳି ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ପ୍ରାଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ତୁମ୍ଭେ।

Verse 2.8

देवानामसि वह्नितमः पितृणां प्रथमा स्वधा । ऋषीणां चरितं सत्यमथर्वाङ्गिरसामसि ॥८॥

ତୁମେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଅଗ୍ରଣୀ ବାହକ; ତୁମେ ପିତୃମାନଙ୍କର ପ୍ରଥମ ସ୍ୱଧା (ଅର୍ପଣ); ତୁମେ ଋଷିମାନଙ୍କର ଆଚରଣର ସତ୍ୟ; ତୁମେ ଅଥର୍ବାଙ୍ଗିରସଙ୍କର।

Verse 2.9

इन्द्रस्त्वं प्राण तेजसा रुद्रोऽसि परिरक्षिता । त्वमन्तरिक्षे चरसि सूर्यस्त्वं ज्योतिषां पतिः ॥९॥

ହେ ପ୍ରାଣ, ତୁମେ ତେଜରେ ଇନ୍ଦ୍ର; ତୁମେ ରୁଦ୍ର, ରକ୍ଷକ; ତୁମେ ଅନ୍ତରିକ୍ଷରେ ବିଚରଣ କର; ତୁମେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଜ୍ୟୋତିମାନଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ।

Verse 2.10

यदा त्वमभिवर्षस्यथेमाः प्राण ते प्रजाः । आनन्दरूपास्तिष्ठन्ति कामायान्नं भविष्यतीति ॥१०॥

ହେ ପ୍ରାଣ! ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ବର୍ଷା କର, ସେତେବେଳେ ତୁମର ଏହି ପ୍ରଜାମାନେ ଆନନ୍ଦସ୍ୱରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି, ‘ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଅନ୍ନ ମିଳିବ’ ବୋଲି ଭାବି ।

Verse 2.11

व्रात्यस्त्वं प्राणैकर्षरत्ता विश्वस्य सत्पतिः । वयमाद्यस्य दातारः पिता त्वं मातरिश्व नः ॥११॥

ହେ ପ୍ରାଣ, ତୁମେ ବ୍ରାତ୍ୟ, ଏକାକ୍ଷର ସାର, ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ସତ୍ୟ ସ୍ୱାମୀ; ଆମ୍ଭେ ଆଦିକାଳରୁ ତୁମର ଅର୍ପଣର ଦାତା; ହେ ମାତରିଶ୍ୱନ, ତୁମେ ଆମ୍ଭର ପିତା।

Verse 2.12

या ते तनूर्वाचि प्रतिष्ठिता या श्रोत्रे या च चक्षुषि । या च मनसि सन्तता शिवां तां कुरु मा उत्क्रमीः ॥१२॥

ହେ ପ୍ରାଣ! ତୁମର ଯେ ତନୁ ବାଣୀରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ଯେ ଶ୍ରୋତ୍ରରେ, ଯେ ଚକ୍ଷୁରେ, ଏବଂ ଯେ ମନରେ ବିସ୍ତୃତ—ସେହି ତନୁକୁ ଶିବମୟ କର; ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଯାଅନି ।

Verse 2.13

प्राणस्येदं वशे सर्वं त्रिदिवे यत् प्रतिष्ठितम् । मातेव पुत्रान् रक्षस्व श्रीश्च प्रज्ञां च विधेहि न इति ॥१३॥

ତିନି ଲୋକରେ ସ୍ଥିତ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ପ୍ରାଣର ବଶୀଭୂତ। ମାତା ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ପରି ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର ଏବଂ ଆମକୁ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ପ୍ରଜ୍ଞା ପ୍ରଦାନ କର।

Verse 3.1

अथ हैनं कौशल्यश्चाश्वलायनः पप्रच्छ । भगवन् कुत एष प्राणो जायते कथमायात्यस्मिञ्शरीर आत्मानं वा प्रविभज्य कथं प्रतिष्ठते केनोत्क्रमते कथं बह्यमभिधते कथमध्यात्ममिति ॥१॥

ତା’ପରେ କୌଶଲ୍ୟ ଆଶ୍ୱଲାୟନ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ – ହେ ଭଗବନ୍, ଏହି ପ୍ରାଣ କେଉଁଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ? କିପରି ଏହି ଶରୀରକୁ ଆସେ? ନିଜକୁ ବିଭକ୍ତ କରି କିପରି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ? କାହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ଥାନ କରେ? ବାହ୍ୟ ସହିତ କିପରି ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରେ? ଆଭ୍ୟନ୍ତର ସହିତ କିପରି ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରେ?

Verse 3.2

तस्मै स होवाचातिप्रश्चान् पृच्छसि ब्रह्मिष्ठोऽसीति तस्मात्तेऽहं ब्रवीमि ॥२॥

ସେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ – ତୁମ୍ଭେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗଭୀର ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରୁଛ। ତୁମ୍ଭେ ବ୍ରହ୍ମରେ ଗଭୀର ଜ୍ଞାନୀ। ସେଥିପାଇଁ, ମୁଁ ତୁମ୍ଭକୁ କହିବି।

Verse 3.3

आत्मन एष प्राणो जायते । यथैषा पुरुषे छायैतस्मिन्नेतदाततं मनोकृतेनायात्यस्मिञ्शरीरे ॥३॥

ଏହି ପ୍ରାଣ ଆତ୍ମାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ । ଯେପରି ଏହି ଛାୟା ମଣିଷ ଉପରେ ପଡେ, ସେହିପରି ମନ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ ଏହି ପ୍ରାଣ ଏହି ଶରୀରରେ ପ୍ରବେଶ କରେ ।

Verse 3.4

यथा सम्रादेवाधिकृतान् विनियुङ्क्ते । एतन् ग्रामानोतान् ग्रामानधितिष्टस्वेत्येवमेवैष प्राण इतरान् प्राणान् पृथक् पृथगेव सन्निधत्ते ॥४॥

ଯେପରି ରାଜା ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରି 'ଏହି ଗ୍ରାମ ଓ ଆଉ ଗ୍ରାମ ଶାସନ କର' ବୋଲି କହେ, ସେହିପରି ଏହି ପ୍ରାଣ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣମାନଙ୍କୁ ଅଲଗା ଅଲଗା ସେମାନଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ନିଯୁକ୍ତ କରେ ।

Verse 3.5

पायूपस्थेऽपानं चक्षुःश्रोत्रे मुखनासिकाभ्यां प्राणः स्वयं प्रातिष्टते मध्ये तु समानः । एष ह्येतद्धूतमन्नं समं नयति तस्मादेताः सप्तार्चिषो भवन्ति ॥५॥

ବିସର୍ଜନ ଓ ଜନନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରେ ଅପାନ ବାସ କରେ; ଆଖି ଓ କାଣ, ମୁଖ ଓ ନାସିକାରେ ପ୍ରାଣ ନିଜେ ବାସ କରେ; ମଝିରେ ସମାନ ଅଛି । ଏହା ଖାଇଥିବା ଭୋଜନକୁ ସମାନ ଭାବେ ବଣ୍ଟାଏ, ଓ ତାହାରୁ ସାତଗୋଟି ଜ୍ୱାଳା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।

Verse 3.6

हृदि ह्येष आत्मा । अत्रैतदेकशतं नाडीनां तासां शतं शतमेकैकस्या द्वासप्ततिर्द्वासप्ततिः प्रतिशाखानाडीसहस्राणि भवन्त्यासु व्यानश्चरति ॥ ६ ॥

ନିଶ୍ଚୟରୂପେ, ଏହି ଆତ୍ମା ହୃଦୟରେ ଅଛି। ଏଠାରେ ନାଡୀମାନଙ୍କର ଏକଶହ ଏକଟି ଅଛି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକର ଏକଶହ ଶାଖା ଅଛି ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶାଖାର ବହତ୍ତର ହଜାର ଉପଶାଖା ଅଛି। ଏହି ସବୁର ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ୟାନ ବିଚରଣ କରେ।

Verse 3.7

अथैकयोर्ध्व उदानः पुण्येन पुण्यं लोकं नयति पापेन पापमुभाभ्यामेव मनुष्यलोकम् ॥ ७ ॥

ତାପରେ, ଗୋଟିଏ (ନାଡୀ) ଉପରକୁ ଯାଇ, ଉଦାନ ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୁଣ୍ୟ ଲୋକକୁ ଏବଂ ପାପ ଦ୍ୱାରା ପାପ ଲୋକକୁ ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ନେଇଯାଏ, ଏବଂ ଉଭୟ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଲୋକକୁ ନେଇଯାଏ।

Verse 3.8

आदित्यो ह वै बाह्यः प्राण उदयत्येष ह्येनं चाक्षुषं प्राणमनुगृह्णानः । पृथिव्यां या देवता सैषा पुरुषस्य अपानमवष्टभ्यान्तरा यदाकाशः स समानो वायुर्व्यानः ॥ ८ ॥

ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ବାହ୍ୟ ପ୍ରାଣ। ଏହା ଉଦୟ ହୋଇ ଆଖିର ପ୍ରାଣକୁ ଧରି ରଖେ। ପୃଥିବୀର ଦେବତା ମନୁଷ୍ୟର ଅପାନକୁ ଆଧାର ଦିଅନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଆକାଶ ସମାନ। ବାୟୁ ବ୍ୟାନ।

Verse 3.9

तेजो ह वा उदानस्तस्मादुपशान्ततेजाः । पुनर्भवमिन्द्रियैर्मनसि सम्पध्यमानैः ॥९॥

ତେଜ ହିଁ ଉଦାନ; ତେଣୁ ଯେବେ କାହାର ତେଜ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ମନରେ ଲୀନ ହେବା ସହ ଆତ୍ମା ପୁନର୍ଜନ୍ମ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 3.10

यच्चित्तस्तेनैष प्राणमायाति । प्राणस्तेजसा युक्तः सहात्मना तथासङ्कल्पितं लोकं नयति ॥१०॥

ମନ ଯାହାକୁ ଧାରଣ କରେ, ସେଥିରେ ଏ ପ୍ରାଣସହିତ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରେ। ତେଜ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ପ୍ରାଣ, ଆତ୍ମା ସହିତ, ସେହି ସଙ୍କଲ୍ପିତ ଲୋକକୁ ନୟନ କରେ।

Verse 3.11

य एवं विद्वान् प्राणं वेद न हास्य प्रजा हीयतेऽमृतो भवति । तदेषः श्लोकः ॥११॥

ଏଭଳି ଜାଣି ପ୍ରାଣକୁ ଯେ ଜାଣେ, ତାହାର ପ୍ରଜା କ୍ଷୟ ପାଉନାହିଁ; ସେ ଅମୃତତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ବିଷୟରେ ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଅଛି ।

Verse 3.12

उत्पत्तिमायतिं स्थानं विभुत्वं चैव पञ्चधा । अध्यात्मं चैव प्राणस्य विज्ञायामृतमश्नुते विज्ञायामृतमश्नुत इति ॥१२॥

ଉତ୍ପତ୍ତି, ଗମନ, ସ୍ଥାନ, ପାଞ୍ଚଗୁଡ଼ିଏ ପ୍ରକାରେ ବ୍ୟାପ୍ତତା, ଏବଂ ପ୍ରାଣର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପକ୍ଷ — ଏହାକୁ ଜାଣି ଅମୃତତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଜାଣି ଅମୃତତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଏମିତି କୁହାଯାଏ।

Verse 4.1

अथ हैनं सौर्यायणि गार्ग्यः पप्रच्छ । भगवन्नेतस्मिन् पुरुषे कानि स्वपन्ति कान्यस्मिञ्जाग्रति कतर एष देवः स्वप्नान् पश्यति कस्यैतत् सुखं भवति कस्मिन्नु सर्वे सम्प्रतिष्टिता भवन्तीति ॥१॥

ତତପରେ ସୌର୍ୟାୟଣି ଗାର୍ଗ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: 'ହେ ଭଗବନ୍, ଏହି ପୁରୁଷରେ କଣ ନିଦ୍ରା ଯାଏ? କଣ ଜାଗ୍ରତ ରହେ? କେଉଁ ଦେବତା ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖନ୍ତି? ଏହି ଆନନ୍ଦ କାହାର? ସବୁ କେଉଁଥିରେ ସ୍ଥିତ?'

Verse 4.2

तस्मै स होवाच । यथा गार्ग्य मरीचयोऽर्कस्यास्तं गच्छतः सर्वा एतस्मिंस्तेजोमण्डल एकीभवन्ति । ताः पुनः पुनरुदयतः प्रचरन्त्येवं ह वै तत् सर्वं परे देवे मनस्येकीभवति तेन तर्ह्येष पुरुषो न शृणोति न पश्यति न...

ତାଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ହେ ଗାର୍ଗ୍ୟ, ଯେମିତି ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଅସ୍ତମିତ ବେଳେ ସେହି ତେଜୋମଣ୍ଡଳରେ ଏକୀଭୂତ ହୁଅନ୍ତି, ପୁଣି ଉଦୟ ବେଳେ ପ୍ରକଟିତ ହୁଅନ୍ତି—ସେହିପରି ନିଶ୍ଚୟ ସବୁ ପରମ ଦେବ ମନରେ ଏକୀଭୂତ ହୁଏ. ତେଣୁ ଏହି ପୁରୁଷ ଶୁଣେ ନାହିଁ, ଦେଖେ ନାହିଁ, ସୁଘ୍ରାଣ କରେ ନାହିଁ, ସ୍ୱାଦ ଚାଖେ ନାହିଁ, ସ୍ପର୍ଶ କରେ ନାହିଁ, କହେ ନାହିଁ, ଗ୍ରହଣ କରେ ନାହିଁ, ଆନନ୍ଦ ପାଏ ନାହିଁ, ତ୍ୟାଗ କରେ ନାହିଁ, ଚାଲେ ନାହିଁ—ସେ ନିଦ୍ରା ଯାଏ ବୋଲି କହନ୍ତି.'

Verse 4.3

प्राणा वा अग्र एवैतस्मिन् पुरे जाग्रति । गार्हपत्यो ह वा एषोऽपानो व्यानोऽन्वाहार्यपचनो यद्गार्हपत्यात् प्रणीयते प्रणयनादाहवनीयः प्राणः ॥३॥

ପ୍ରାଣ ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ପୁରରେ ଜାଗ୍ରତ ରହନ୍ତି. ଏହି ଅପାନ ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଅଗ୍ନି; ବ୍ୟାନ ଅନ୍ୱାହାର୍ୟପଚନ ଅଗ୍ନି. ଗାର୍ହପତ୍ୟରୁ ଆହବନୀୟ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହୁଏ, ତେଣୁ ପ୍ରାଣ ଆହବନୀୟ.

Verse 4.4

यदुच्छ्वासनिःश्वासावेतावाहुती समं नयतीति स समानः । मनो ह वाव यजमानः । इष्टफलमेवोदानः । स एनं यजमानमहरहर्ब्रह्म गमयति ॥४॥

ଯାହା ଶ୍ୱାସ ଏବଂ ନିଃଶ୍ୱାସ ରୂପକ ଦୁଇ ଆହୁତିକୁ ସମାନ ଭାବରେ ନିଏ ତାହା ସମାନ। ମନ ହିଁ ଯଜମାନ। ଯଜ୍ଞର ଫଳ ହିଁ ଉଦାନ। ତାହା ଏହି ଯଜମାନକୁ ଦିନକୁ ଦିନ ବ୍ରହ୍ମକୁ ନେଇଯାଏ । ॥୪॥

Verse 4.5

अत्रैष देवः स्वप्ने महिमानमनुभवति । यद्दृष्टं दृष्टमनुपश्यति श्रुतं श्रुतमेवार्थमनुशृणोति देशदिगन्तरैश्च प्रत्यनुभूतं पुनः पुनः प्रत्यनुभवति दृष्टं चादृष्टं च श्रुतं चाश्रुतं चानुभूतं चाननुभूतं च सच्च...

ଏଠାରେ ଏହି ଦିବ୍ୟ ଜୀବ ସ୍ୱପ୍ନରେ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅନୁଭବ କରେ। ଯାହା ଦେଖିଲା ତାହା ଦେଖିଥିବା ରୂପରେ ପୁଣି ଦେଖେ; ଯାହା ଶୁଣିଲା ତାହା ପୁଣି ଶୁଣେ; ଅନ୍ୟ ଦେଶ ଓ ଦିଗରେ ଅନୁଭବ କରିଥିବାକୁ ବାରମ୍ବାର ଅନୁଭବ କରେ। ଦୃଷ୍ଟ ଓ ଅଦୃଷ୍ଟ, ଶ୍ରୁତ ଓ ଅଶ୍ରୁତ, ଅନୁଭୂତ ଓ ଅନନୁଭୂତ, ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ - ସବୁ ଦେଖେ; ସର୍ବରୂପ ହୋଇ ସର୍ବକୁ ଦେଖେ । ॥୫॥

Verse 4.6

स यदा तेजसाऽभिभूतो भवति । अत्रैष देवः स्वप्नान्न पश्यत्यथ यदैतस्मिञ्शरीर एतत्सुखं भवति ॥६॥

କିନ୍ତୁ ତେଜଃରେ ଆବୃତ ହେଲେ, ଏହି ଦିବ୍ୟ ଜୀବ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖେ ନାହିଁ। ତାହାହଲେ ଏହି ଶରୀରରେ ହିଁ ଏହି ସୁଖ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ॥୬॥

Verse 4.7

स यथा सोम्य वयांसि वसोवृक्षं सम्प्रतिष्ठन्ते । एवं ह वै तत् सर्वं पर आत्मनि सम्प्रतिष्ठते ॥७॥

ହେ ପ୍ରିୟ ବତ୍ସ, ଯେପରି ପକ୍ଷୀମାନେ ବୃକ୍ଷରେ ଆଶ୍ରୟ ନିଅନ୍ତି, ସେପରି ନିଶ୍ଚୟ ଏ ସମସ୍ତ ପରମ ଆତ୍ମାରେ ଆଶ୍ରୟ ପାଇବାରେ ଅଛି।

Verse 4.8

पृथिवी च पृथिवीमात्रा चापश्चापोमात्रा च तेजश्च तेजोमात्रा च वायुश्च वायुमात्रा चाकाशश्चाकाशमात्रा च चक्षुश्च द्रष्टव्यं च श्रोत्रं च श्रोतव्यं च घ्राणं च घ्रातव्यं च रसश्च रसयितव्यं च त्वक्च स्पर्शयित...

ପୃଥିବୀ ଓ ପୃଥିବୀର ମାତ୍ରା/ଆଧାର; ଜଳ ଓ ଜଳର ମାତ୍ରା; ତେଜ (ଅଗ୍ନି) ଓ ତେଜର ମାତ୍ରା; ବାୟୁ ଓ ବାୟୁର ମାତ୍ରା; ଆକାଶ ଓ ଆକାଶର ମାତ୍ରା; ଚକ୍ଷୁ ଓ ଦୃଶ୍ୟ; ଶ୍ରୋତ୍ର ଓ ଶ୍ରାବ୍ୟ; ଘ୍ରାଣ ଓ ଘ୍ରାତବ୍ୟ; ରସ ଓ ଆସ୍ୱାଦ୍ୟ; ତ୍ୱକ୍ ଓ ସ୍ପର୍ଶ୍ୟ; ବାକ୍ ଓ ବକ୍ତବ୍ୟ; ହସ୍ତ ଓ ଗ୍ରାହ୍ୟ; ଉପସ୍ଥ ଓ ଆନନ୍ଦ୍ୟ; ପାୟୁ ଓ ବିସର୍ଜ୍ୟ; ପାଦ ଓ ଗମ୍ୟ; ମନ ଓ ମନନୀୟ; ବୁଦ୍ଧି ଓ ବୋଧ୍ୟ; ଅହଂକାର ଓ ‘ମୁଁ’ ବୋଲି ଗ୍ରହଣୀୟ; ଚିତ୍ତ ଓ ଚେତନୀୟ; ତେଜ ଓ ପ୍ରକାଶନୀୟ; ଏବଂ ପ୍ରାଣ ଓ ଧାରଣୀୟ—ଏସବୁ (ତତ୍ତ୍ୱରେ) ସମାବିଷ୍ଟ।

Verse 4.9

एष हि द्रष्टा स्प्रष्टा श्रोता घ्राता रसयिता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः । स परेऽक्षर आत्मनि सम्प्रतिष्ठते ॥९॥

ଏହି ସେ ଦ୍ରଷ୍ଟା, ସ୍ପର୍ଶକର୍ତ୍ତା, ଶ୍ରୋତା, ଘ୍ରାତା, ରସନକର୍ତ୍ତା, ଚିନ୍ତକ, ଜ୍ଞାତା, କର୍ତ୍ତା-ବିଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ ପୁରୁଷ। ସେ ଅକ୍ଷରରେ, ଆତ୍ମାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।