Sukta 97
Sukta 10.97
Oṣadhīs (Medicinal Plants as collective devatā)
Anushtubh (probable for RV 10.97; verify against critical edition)
ऋग्वेदस्य १०.९७ सूक्तं भेषज्यसूक्तं यत् ओषधीः—समष्टिदेवतारूपाः औषधयः—आह्वयति, यत् ताः शरीरं सर्वतः व्याप्नुवन्तु रोगान् च निष्कासयन्तु, विशेषतः यक्ष्मं (क्षयादिरोगम्/पीडाम्) अपहन्तु इति प्रार्थयते। तत्र ओषधयः आद्याः, बहुरूपाः, दिवि प्रतिष्ठिताः इति स्तूयन्ते; औषधोपचारः च केवलं शारीरभेषजं न, अपि तु पावनं रक्षणं, हिंसाहोस्तिल्याद् द्रोहात् च अभिचारात् च परित्राणम् इति निरूप्यते।
Mantras
Mantra 1
या ओषधीः पूर्वा जाता देवेभ्यस्त्रियुगं पुरा । मनै नु बभ्रूणामहं शतं धामानि सप्त च ॥
या ओषधीः पूर्वा जाता, देवेभ्यः त्रियुगं पुरा; अहं नु बभ्रूणां धामानि स्मरामि—शतं सप्त च धामानि वः।
Mantra 2
शतं वो अम्ब धामानि सहस्रमुत वो रुहः । अधा शतक्रत्वो यूयमिमं मे अगदं कृत ॥
शतं वः अम्ब धामानि, सहस्रम् उत वः रुहः। अधा शतक्रत्वः, यूयम् इमं मे अगदं कृत—एष मे आरोग्यसाधनं भवतु।
Mantra 3
ओषधीः प्रति मोदध्वं पुष्पवतीः प्रसूवरीः । अश्वा इव सजित्वरीर्वीरुधः पारयिष्ण्वः ॥
ओषधीः प्रति मे मोदध्वं पुष्पवतीः प्रसूवरीः। अश्वा इव सजित्वरीर्वीरुधः पारयिष्ण्वः॥
Mantra 4
ओषधीरिति मातरस्तद्वो देवीरुप ब्रुवे । सनेयमश्वं गां वास आत्मानं तव पूरुष ॥
ओषधीरीति मातरस्तद्वो देवीरुप ब्रुवे। सनेयमश्वं गां वास आत्मानं तव पूरुष॥
Mantra 5
अश्वत्थे वो निषदनं पर्णे वो वसतिष्कृता । गोभाज इत्किलासथ यत्सनवथ पूरुषम् ॥
अश्वत्थे वो निषदनं पर्णे वो वसतिष्कृता। गोभाज इत्किलासथ यत्सनवथ पूरुषम्॥
Mantra 6
यत्रौषधीः समग्मत राजानः समिताविव । विप्रः स उच्यते भिषग्रक्षोहामीवचातनः ॥
यत्रौषधयः समागच्छन्ति समिताविव राजानः, तत्र स विप्रः ‘भिषक्’ इति उच्यते—रक्षोघ्नः, अमीवचातनः।
Mantra 7
अश्वावतीं सोमावतीमूर्जयन्तीमुदोजसम् । आवित्सि सर्वा ओषधीरस्मा अरिष्टतातये ॥
अस्मै सर्वा ओषधीरावित्सि—अश्वावतीः सोमावतीः ऊर्जयन्तीः उदोजसः—येन स अरिष्टतातये (अखण्ड-कल्याणाय) आगच्छेत्।
Mantra 8
उच्छुष्मा ओषधीनां गावो गोष्ठादिवेरते । धनं सनिष्यन्तीनामात्मानं तव पूरुष ॥
ओषधीनामुच्छुष्मा गावो गोष्ठादिवेरते; धनं सनिष्यन्तीनाम्—हे पूरुष—तव आत्मानमेव।
Mantra 9
इष्कृतिर्नाम वो माताथो यूयं स्थ निष्कृतीः । सीराः पतत्रिणीः स्थन यदामयति निष्कृथ ॥
इष्कृतिरिति वो माता; अथ यूयं निष्कृतयः—मोचनशक्तयः। सीराः पतत्रिण्यः स्थ; यदामयति, तदा तं व्याधिं निष्कृत्य बहिर्निष्कास्य दूरं नुदत।
Mantra 10
अति विश्वाः परिष्ठा स्तेन इव व्रजमक्रमुः । ओषधीः प्राचुच्यवुर्यत्किं च तन्वो रपः ॥
अति विश्वाः परिष्ठाः स्तेन इव व्रजमाक्रमुः; ओषधीः प्राचुच्यवुः। यत्किं च तन्वो रपः, तत्सर्वं शिथिलीकृत्य प्रचालयन्त्यो बहिर्नुदन्ति।
Mantra 11
यदिमा वाजयन्नहमोषधीर्हस्त आदधे । आत्मा यक्ष्मस्य नश्यति पुरा जीवगृभो यथा ॥
यदि मा वाजयन्नहं ओषधीर्हस्त आदधे, आत्मा यक्ष्मस्य नश्यति—पुरा जीवगृभो यथा।
Mantra 12
यस्यौषधीः प्रसर्पथाङ्गमङ्गं परुष्परुः । ततो यक्ष्मं वि बाधध्व उग्रो मध्यमशीरिव ॥
यस्यौषधयः प्रसर्पथाङ्गमङ्गं परुष्परुः । ततो यक्ष्मं वि बाधध्व उग्रो मध्यमशीरिव ॥
Mantra 13
साकं यक्ष्म प्र पत चाषेण किकिदीविना । साकं वातस्य ध्राज्या साकं नश्य निहाकया ॥
साकं यक्ष्म प्र पत चाषेण किकिदीविना । साकं वातस्य ध्राज्या साकं नश्य निहाकया ॥
Mantra 14
अन्या वो अन्यामवत्वन्यान्यस्या उपावत । ताः सर्वाः संविदाना इदं मे प्रावता वचः ॥
अन्या वो अन्यामवत्वन्यान्यस्या उपावत । ताः सर्वाः संविदाना इदं मे प्रावता वचः ॥
Mantra 15
याः फलिनीर्या अफला अपुष्पा याश्च पुष्पिणीः । बृहस्पतिप्रसूतास्ता नो मुञ्चन्त्वंहसः ॥
याः फलिनीर्याः अफलाः, अपुष्पा याश्च पुष्पिण्यः—बृहस्पतिप्रसूतास्ता ओषधयः नोऽंहसः मुञ्चन्तु।
Mantra 16
मुञ्चन्तु मा शपथ्यादथो वरुण्यादुत । अथो यमस्य पड्बीशात्सर्वस्माद्देवकिल्बिषात् ॥
मुञ्चन्तु मा शपथ्यादथो वरुण्यादुत । अथो यमस्य पाड्बीशात्सर्वस्माद्देवकिल्बिषात् ॥
Mantra 17
अवपतन्तीरवदन्दिव ओषधयस्परि । यं जीवमश्नवामहै न स रिष्याति पूरुषः ॥
अवपतन्तीरवदन्दिव ओषधयः परि । यं जीवमश्नवामहै न स रिष्यति पूरुषः ॥
Mantra 18
या ओषधीः सोमराज्ञीर्बह्वीः शतविचक्षणाः । तासां त्वमस्युत्तमारं कामाय शं हृदे ॥
या ओषधीः सोमराज्ञीर् बह्व्यः शतविचक्षणाः, तासां त्वम् असि उत्तमारम्—आत्मकामाय पर्याप्ता; हृदे शं हर्षं च ददासि।
Mantra 19
या ओषधीः सोमराज्ञीर्विष्ठिताः पृथिवीमनु । बृहस्पतिप्रसूता अस्यै सं दत्त वीर्यम् ॥
या ओषधीः सोमराज्ञीर् विष्ठिताः पृथिवीम् अनु, बृहस्पतिप्रसूताः—समेत्य अस्यै विजयवीर्यं प्रभावशक्तिं च दत्त।
Mantra 20
मा वो रिषत्खनिता यस्मै चाहं खनामि वः । द्विपच्चतुष्पदस्माकं सर्वमस्त्वनातुरम् ॥
मा वः रिषत् खनिता, यस्मै च अहं खनामि वः। अस्माकं सर्वं द्विपत्-चतुष्पद् अनातुरम् अस्तु।
Mantra 21
याश्चेदमुपशृण्वन्ति याश्च दूरं परागताः । सर्वाः संगत्य वीरुधोऽस्यै सं दत्त वीर्यम् ॥
याश्चेदमुपशृण्वन्ति याश्च दूरं परागताः । सर्वाः संगत्य वीरुधोऽस्यै सं दत्त वीर्यम् ॥
Mantra 22
ओषधयः सं वदन्ते सोमेन सह राज्ञा । यस्मै कृणोति ब्राह्मणस्तं राजन्पारयामसि ॥
ओषधयः सं वदन्ते सोमेन् सह राज्ञा । यस्मै कृणोति ब्राह्मणस्तं राजन् पारयामसि ॥
Mantra 23
त्वमुत्तमास्योषधे तव वृक्षा उपस्तयः । उपस्तिरस्तु सोऽस्माकं यो अस्माँ अभिदासति ॥
त्वमुत्तमास्योऽषधे तव वृक्षाः उपस्तयः । उपस्तिरस्तु सोऽस्माकं योऽस्मान् अभिदासति ॥
Frequently Asked Questions
Oṣadhīs are medicinal plants addressed as a collective divine power. The hymn treats them as living healers whose energies can enter the body and restore health.
Yakṣma is an affliction often understood as wasting disease or deep-seated illness. The hymn asks the plants to forcefully remove it from the person, joint by joint and limb by limb.
It is used in healing and protective contexts—while preparing or administering herbal remedies, consecrating medicinal water, or performing a simple domestic rite seeking recovery and safeguarding from harm.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.