Sukta 97

Mantra 1

या ओषधीः पूर्वा जाता देवेभ्यस्त्रियुगं पुरा । मनै नु बभ्रूणामहं शतं धामानि सप्त च ॥

ਹੇ ਔਸ਼ਧਿਓ, ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤ੍ਰਿਯੁਗ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮੀਆਂ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੇ ਬਭ੍ਰੂ-ਵਰਨ ਬਲਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਤੁਹਾਡੇ ਧਾਮ—ਠਿਕਾਣੇ—ਇੱਕ ਸੌ ਸੱਤ ਹਨ।

Mantra 2

शतं वो अम्ब धामानि सहस्रमुत वो रुहः । अधा शतक्रत्वो यूयमिमं मे अगदं कृत ॥

ਹੇ ਮਾਤਾਵੋ, ਤੁਹਾਡੇ ਧਾਮ ਇੱਕ ਸੌ ਹਨ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਰੁਹ—ਵਾਧੇ—ਹਜ਼ਾਰ ਹਨ। ਫਿਰ, ਹੇ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤਵੋ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਅਗਦ—ਔਖਧ—ਤਿਆਰ ਕਰੋ; ਇਹ ਮੇਰੀ ਪੂਰਨ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣੇ।

Mantra 3

ओषधीः प्रति मोदध्वं पुष्पवतीः प्रसूवरीः । अश्वा इव सजित्वरीर्वीरुधः पारयिष्ण्वः ॥

ਹੇ ਔਸ਼ਧਿਓ, ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ—ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲਿਓ, ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਸਵ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲਿਓ। ਜਿਵੇਂ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤੂ ਘੋੜੇ, ਹੇ ਵੀਰੁਧಃ (ਲਤਾਵਾਂ), ਸਾਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਓ; ਅਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਪਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪੂਰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਓ।

Mantra 4

ओषधीरिति मातरस्तद्वो देवीरुप ब्रुवे । सनेयमश्वं गां वास आत्मानं तव पूरुष ॥

‘ਔਸ਼ਧੀਆਂ’—ਹੇ ਮਾਤਾਵੋ, ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਹੇ ਦੇਵਿਓ, ਮੈਂ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੋਲਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ (ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਪੁਰੁਸ਼), ਮੈਂ ਘੋੜਾ, ਗੋ (ਕਿਰਣ-ਗਾਂ), ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ—ਅਸਤਿਤਵ ਦਾ ਆਵਰਨ—ਹਾਂ, ਆਤਮਾ ਹੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਜਿੱਤਾਂ।

Mantra 5

अश्वत्थे वो निषदनं पर्णे वो वसतिष्कृता । गोभाज इत्किलासथ यत्सनवथ पूरुषम् ॥

ਅਸ਼ਵੱਥ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਨਿਸਦਨ (ਆਸਨ) ਹੈ; ਪੱਤੇ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਨਿਵਾਸ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਗੋਭਾਜ (ਕਿਰਣਾਂ ਦੇ ਭਾਗੀਦਾਰ) ਹੋ, ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ—ਅੰਦਰਲੇ ਸੱਚੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ—ਜਿੱਤ ਕੇ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹੋ।

Mantra 6

यत्रौषधीः समग्मत राजानः समिताविव । विप्रः स उच्यते भिषग्रक्षोहामीवचातनः ॥

ਜਿੱਥੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚਿਕਿਤਸਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਗਿਆਨੀ ‘ਭਿਸ਼ਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅੰਧਕਾਰ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ, ਅਤੇ ਰੋਗ-ਪੀੜ ਨੂੰ ਦੂਰ ਭਜਾਉਣ ਵਾਲਾ।

Mantra 7

अश्वावतीं सोमावतीमूर्जयन्तीमुदोजसम् । आवित्सि सर्वा ओषधीरस्मा अरिष्टतातये ॥

ਉਸ ਲਈ ਸਭ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਲੱਭੋ—ਅਸ਼ਵਵਤੀ, ਸੋਮਵਤੀ; ਜੋ ਊਰਜਾ-ਰਸ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਬਲ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਦੀਆਂ ਹਨ—ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਅਖੰਡ ‘ਅਰਿਸ਼ਟਤਾ’ ਵਾਲੀ ਪੂਰਨ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ।

Mantra 8

उच्छुष्मा ओषधीनां गावो गोष्ठादिवेरते । धनं सनिष्यन्तीनामात्मानं तव पूरुष ॥

ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦਾ ਉੱਚਾ ਉੱਠਦਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਗੋਸ਼ਾਲੇ ਤੋਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਝਪਟ ਕੇ ਨਿਕਲਣ ਵਾਂਗ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸੱਚਾ ਧਨ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਹਾਂ, ਤੇਰਾ ਆਪ ਹੀ—ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼, ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ।

Mantra 9

इष्कृतिर्नाम वो माताथो यूयं स्थ निष्कृतीः । सीराः पतत्रिणीः स्थन यदामयति निष्कृथ ॥

‘ਇਸ਼ਕ੍ਰਿਤੀ’ ਨਾਮ ਤੁਹਾਡੀ ਮਾਤਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ‘ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ’—ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ—ਹੋ। ਹੇ ਸੀਰਾਃ, ਪੰਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਲੋ; ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਪੀੜਾ ਪੈਦਾ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢੋ ਅਤੇ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਦਿਓ।

Mantra 10

अति विश्वाः परिष्ठा स्तेन इव व्रजमक्रमुः । ओषधीः प्राचुच्यवुर्यत्किं च तन्वो रपः ॥

ਸਭ ਪਰਿਸ਼ਠਾਂ—ਘੇਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹੱਦਾਂ—ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ, ਚੋਰ ਜਿਵੇਂ ਵਾੜੇ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸਦਾ ਹੈ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੋਈ ਦਾਗ ਜਾਂ ਚੋਟ (ਰਪਃ) ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਢਿੱਲਾ ਕਰ ਕੇ ਹਿਲਾ-ਡੁਲਾ ਕੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Mantra 11

यदिमा वाजयन्नहमोषधीर्हस्त आदधे । आत्मा यक्ष्मस्य नश्यति पुरा जीवगृभो यथा ॥

ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਬਲ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਇਹ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਤਦ ਯਕਸ਼ਮਾ (ਖ਼ਪਤ ਰੋਗ) ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ।

Mantra 12

यस्यौषधीः प्रसर्पथाङ्गमङ्गं परुष्परुः । ततो यक्ष्मं वि बाधध्व उग्रो मध्यमशीरिव ॥

ਜਿਸ ਦੇ ਲਈ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਅੰਗ-ਅੰਗ, ਜੋੜ-ਜੋੜ ਰਾਹੀਂ ਸਰਕਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਤਦ ਤੁਸੀਂ ਯਕਸ਼ਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਹੰਕੋ; ਵਿਚਕਾਰ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਉਗ੍ਰ ਕੀਲ (ਵੇਜ) ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਚੰਡ ਹੋ ਕੇ।

Mantra 13

साकं यक्ष्म प्र पत चाषेण किकिदीविना । साकं वातस्य ध्राज्या साकं नश्य निहाकया ॥

ਹੇ ਯਕਸ਼ਮ, ਕਿਕਿਦੀਵਿਨ—ਚਰਚਰਾਉਂਦੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨ—ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉੱਡ ਜਾ; ਵਾਤ ਦੇ ਧ੍ਰਾਜ੍ਯ—ਦੌੜਦੇ ਹਵਾ ਦੇ ਝੋਕੇ—ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ। ‘ਨਿਹਾਕਾ’ ਵਿੱਚ, ਨਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਵਿੱਚ, ਨਾਲ ਹੀ ਲੋਪ ਹੋ ਜਾ—ਜਿਥੋਂ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਨਹੀਂ।

Mantra 14

अन्या वो अन्यामवत्वन्यान्यस्या उपावत । ताः सर्वाः संविदाना इदं मे प्रावता वचः ॥

ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਔਸ਼ਧੀ ਦੂਜੀ ਔਸ਼ਧੀ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇਵੇ; ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਮਦਦ ਕਰੇ। ਉਹ ਸਭ ਪਰਸਪਰ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਇਕ-ਮਨ ਹੋ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਇਹ ਵਚਨ—ਇਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ-ਸੰਕਲਪ—ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਕਰਨ।

Mantra 15

याः फलिनीर्या अफला अपुष्पा याश्च पुष्पिणीः । बृहस्पतिप्रसूतास्ता नो मुञ्चन्त्वंहसः ॥

ਜੋ ਫਲ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹਨ; ਜੋ ਬਿਨਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ—ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਤੋਂ ਜਨਮੀਆਂ ਉਹ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਸਾਨੂੰ ਅੰਹਸ (ਪਾਪ-ਕਲੇਸ਼, ਬੰਧਨ) ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਣ।

Mantra 16

मुञ्चन्तु मा शपथ्यादथो वरुण्यादुत । अथो यमस्य पड्बीशात्सर्वस्माद्देवकिल्बिषात् ॥

ਉਹ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਪਥ-ਭੰਗ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ, ਵਰੁਣ ਦੇ ਪਾਸ਼ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਯਮ ਦੇ ਫੰਦੇ (ਪਾਸ਼) ਤੋਂ ਵੀ ਛੁਡਾਉਣ; ਹਰ ਇਕ ਦੇਵਕਿਲਬਿਸ਼ (ਦੇਵਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਅਪਰਾਧ) ਅਤੇ ਹਰ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਨ।

Mantra 17

अवपतन्तीरवदन्दिव ओषधयस्परि । यं जीवमश्नवामहै न स रिष्याति पूरुषः ॥

ਦਿਵ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਢਲਕਦੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾ ਕੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੀਏ—ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਉਹ ਚੋਟ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ।

Mantra 18

या ओषधीः सोमराज्ञीर्बह्वीः शतविचक्षणाः । तासां त्वमस्युत्तमारं कामाय शं हृदे ॥

ਹੇ ਔਸ਼ਧਿਓ—ਸੋਮ-ਰਾਜ्ञੀਓ—ਬਹੁਤੀਆਂ, ਸੌ-ਵਿਧ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਿਓ! ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈਂ; ਆਤਮਾ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਲਈ ਪਰਿਪੂਰਨ, ਹਿਰਦੇ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਆਨੰਦ-ਰੂਪ।

Mantra 19

या ओषधीः सोमराज्ञीर्विष्ठिताः पृथिवीमनु । बृहस्पतिप्रसूता अस्यै सं दत्त वीर्यम् ॥

ਹੇ ਔਸ਼ਧਿਓ—ਸੋਮ-ਰਾਜ्ञੀਓ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਸਤਾਰੀਆਂ! ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ, ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਦਾ ਬਲ ਅਤੇ ਕਾਰਜ-ਸਾਧਕ ਤೇಜ/ਊਰਜਾ ਬਖ਼ਸ਼ੋ।

Mantra 20

मा वो रिषत्खनिता यस्मै चाहं खनामि वः । द्विपच्चतुष्पदस्माकं सर्वमस्त्वनातुरम् ॥

ਤੁਹਾਨੂੰ ਖੋਦਣ ਵਾਲਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਖੋਦ ਕੇ ਕੱਢਦਾ ਹਾਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਹਾਨੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਸਾਡਾ ਸਭ ਕੁਝ—ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ—ਸਾਰਾ ਹੀ ਨਿਰਾਤੁਰ, ਨਿਰੋਗ ਰਹੇ।

Mantra 21

याश्चेदमुपशृण्वन्ति याश्च दूरं परागताः । सर्वाः संगत्य वीरुधोऽस्यै सं दत्त वीर्यम् ॥

ਜੋ ਇੱਥੇ ਨੇੜੇ ਇਹ ਆਹਵਾਨ ਸੁਣਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤੱਕ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ—ਹੇ ਸਭ ਵੀਰੁਧੋ (ਔਸ਼ਧੀਆਂ), ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਮਿਲੋ; ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਚਿਤ ਵੀਰਯ, ਕਾਰਜ-ਸਿਧੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੋ।

Mantra 22

ओषधयः सं वदन्ते सोमेन सह राज्ञा । यस्मै कृणोति ब्राह्मणस्तं राजन्पारयामसि ॥

ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਸੋਮ-ਰਾਜਾ ਨਾਲ ਇਕੱਠੀਆਂ ਬੋਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਸ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ—ਵਾਣੀ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ—ਉਪਚਾਰ ਦਾ ਕਰਮ ਰਚਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਸੀਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ—ਖ਼ਤਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਪੂਰਨਤਾ ਵੱਲ।

Mantra 23

त्वमुत्तमास्योषधे तव वृक्षा उपस्तयः । उपस्तिरस्तु सोऽस्माकं यो अस्माँ अभिदासति ॥

ਹੇ ਔਸ਼ਧੀ, ਤੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈਂ; ਤੇਰੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਆਸਰਾ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਓਟ ਵੀ। ਉਹ ਆਸਰਾ ਸਾਡਾ ਰਹੇ—ਜੋ ਕੋਈ ਸਾਨੂੰ ਅਭਿਦਾਸ ਕਰੇ, ਹਮਲਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਚਾਹੇ, ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ।