Sarga 82

Verse 1

तामार्यगणसम्पूर्णां भरतः प्रग्रहां सभाम् ।ददर्श बुद्धिसम्पन्नः पूर्णचन्द्रो निशामिव ॥१॥

Bharat ne us sabha ko dekha. Woh samajhdaar tha. Sabha mein bade log baithe the. Jaise poora chaand raat ko dekhta hai, waise hi Bharat ne us sabha ko dekha.

Verse 2

आसनानि यथान्यायमार्याणां विशतां तदा ।वस्त्राङ्गरागप्रभया द्योतिता सा सभोत्तमा ॥२॥

Jab woh sab bade log baithe apni jagah par, to woh sabha chamakne lagi. Sabke kapde aur itar chamak rahe the.

Verse 3

सा विद्वज्जनसम्पूर्णा सभा सुरुचिरा तदा ।अदृश्यत घनापाये पूर्णचन्द्रेव शर्वरी ॥३॥

Us sabha mein bahut pandit baithe the. Woh itni sundar lag rahi thi jaise badal chale jaane ke baad poora chaand chamak raha ho.

Verse 4

राज्ञस्तु प्रकृती स्सर्वा स्समग्राः प्रेक्ष्य धर्मवित् ।इदं पुरोहितो वाक्यं भरतं मृदु चाब्रवीत् ॥४॥

Raja ke saare ministers aur bade log ek jagah the. Purohit ne dekha ki sab aa gaye hain. Woh dharam jaanta tha. Usne Bharat se aaram se baat ki. Naram awaaz mein bola.

Verse 5

तात राजा दशरथ स्स्वर्गतो धर्ममाचरन् ।धनधान्यवतीं स्फीतां प्रदाय पृथिवीं तव ॥५॥

Beta, Raja Dasharath swarg chale gaye. Woh dharam ke saath rehte the. Unhone tumhe yeh poora rajya de diya hai. Isme dhan bhi hai, anna bhi hai. Sab kuchh tumhara hai ab.

Verse 6

रामस्तथा सत्यधृतिस्सतां धर्ममनुस्मरन् ।नाजहात्पितुरादेशं शशी ज्योत्स्नामिवोदितः ॥६॥

Ram bhi waisa hi tha. Sach bolta tha, dharam nahi bhulta tha. Pitaji ne jo kaha, usko chhoda nahi. Jaise chaand nikalta hai toh chamak chhodata nahi. Waise hi Ram ne apne pitaji ki baat nahi chhodi.

Verse 7

पित्रा भ्रात्रा च ते दत्तं राज्यं निहतकण्टकम् ।तद्भुङ्क्ष्व मुदितामात्यः क्षिप्रमेवाभिषेचय ॥७॥

Tumhara baap aur bhai ne tumhe yeh rajya de diya hai. Sab rukawatein khatam ho gayi hain. Ab mantri log khush hokar isse sambhalo. Jaldi se raj tilak kar lo.

Verse 8

उदीच्या श्च प्रतीच्या श्च दाक्षिणात्याश्च केवलाः ।कोट्यापरान्तास्सामुद्रारत्नान्यभिहरन्तुते ॥८॥

Uttar aur paschim ke raja log aayenge. Dakshin ke raja bhi aayenge. Seema ke raja aur samundar ke saudagar bhi aayenge. Woh sab tumhe samundar se mile gehne laakar denge.

Verse 9

तच्छ्रुत्वा भरतो वाक्यं शोकेनाभिपरिप्लुतः ।जगाम मनसा रामं धर्मज्ञो धर्मकाङ्क्षया ॥९॥

Yeh baat sun ke Bharat ko bahut dukh hua. Woh dharam jaanta tha, isliye uska mann Rama ki taraf chala gaya. Uska mann tha ki woh sahi kaam kare.

Verse 10

सबाष्पकलया वाचा कलहंसस्वरो युवा ।विललाप सभामध्ये जगर्हे च पुरोहितम् ॥१०॥

Bharat jawan tha, uski awaaz bahut achhi thi, jaise hans ki awaaz hoti hai. Par uske aansu aa rahe the, toh awaaz ruk ruk ke aa rahi thi. Woh sabke saamne sabha mein roya. Usne purohit Vashishth ko bura bola.

Verse 11

चरितब्रह्मचर्यस्य विद्यास्नातस्य धीमतः ।धर्मे प्रयतमानस्य को राज्यं मद्विधो हरेत् ॥११॥

Main jaisa koi bhi hai, Ram se rajya kaise chheen sakta hai? Ram ne brahmacharya kiya, vidya seekhi, woh samajhdar hai. Woh dharam pe chalta hai. Aisa insaan se rajya kaun le sakta hai?

Verse 12

कथं दशरथाज्जातो भवेद्राज्यापहारकः ।राज्यं चाहं च रामस्य धर्मं वक्तुमिहार्हसि ॥१२॥

Dasharath ka beta banke koi rajya kaise chheen sakta hai? Yeh galat hai. Rajya Ram ka hai, main bhi Ram ka hoon. Aap dharam ki baat karo, sach bolo.

Verse 13

ज्येष्ठ श्श्रेष्ठश्च धर्मात्मा दिलीपनहुषोपमः ।लब्धुमर्हति काकुत्स्थो राज्यं दशरथो यथा ॥१३॥

Ram sabse bade bete hain, sabse acche hain, aur dharam ke side hain. Woh Dilip aur Nahush jaise bade rajaon ke barabar hain. Yeh rajya Ram ko milna chahiye, jaise Dasharath ko mila tha.

Verse 14

अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यं कुर्यां पापमहं यदि ।इक्ष्वाकूणामहं लोके भवेयं कुलपांसनः ॥१४॥

Agar main aisa paap karu, to log mujhe bura kahenge. Galat logon ke saath mil ke main swarg bhi nahi paaunga. Phir to main Ikshvaku kul ka dhabba ban jaunga.

Verse 15

यद्धि मात्रा कृतं पापं नाहं तदपि रोचये ।इहस्थो वनदुर्गस्थं नमस्यामि कृताञ्जलिः ॥१५॥

Jo paap meri maa ne kiya, main usse bhi sahi nahi maanta. Main yahin rahunga. Van mein jo bhai hai, main usse haath jod ke pranam karunga.

Verse 16

राममेवानुगच्छामि राजा स द्विपदां वरः ।त्रयाणामपि लोकानां राज्यमर्हति राघवः ॥१६॥

Main sirf Ram ke saath jaunga. Woh sabse bade hain, wohi raja hain. Ram ko teeno duniya ka rajya milna chahiye.

Verse 17

तद्वाक्यं धर्मसंयुक्तं श्रुत्वा सर्वे सभासदः ।हर्षान्मुमुचुरश्रूणि रामे निहितचेतसः ॥१७॥

Jab sab logon ne yeh baat suni, woh khush ho gaye. Sab ne Ram ko dil se yaad kiya. Khushi se unki aankhon mein aansu aa gaye.

Verse 18

यदि त्वार्यं न शक्ष्यामि विनिवर्तयितुं वनात् ।वने तत्रैव वत्स्यामि यथाऽर्यो लक्ष्मणस्तथा ॥१८॥

Agar main apne bade bhai ko jungle se wapas nahi laa paaya, to main bhi wahin rahunga. Jaise Lakshman bhai ke saath hai, main bhi waise hi rahunga.

Verse 19

सर्वोपायं तु वर्तिष्ये विनिवर्तयितुं बलात् ।समक्षमार्यमिश्राणां साधूनां गुणवर्तिनाम् ॥१९॥

Main har tarah koshish karunga unhe wapas lane ki. Zaroorat pade to zabardasti bhi karunga. Yeh sab bade log dekh rahe hain jo achhe aur imandaar hain.

Verse 20

विष्टिकर्मान्तिका स्सर्वे मार्गशोधकरक्षकाः ।प्रस्थापिता मया पूर्वं यत्रापि मम रोचते ॥२०॥

Maine pehle hi log bhej diye hain raasta saaf karne ke liye. Jo log naukri par hain aur jo log apni marzi se kaam kar rahe hain, sab bhej diye hain. Jahan bhi main jaana chahta hoon, wahan sab theek hona chahiye.

Verse 21

एवमुक्त्वा तु धर्मात्मा भरतो भ्रातृवत्सलः ।समीपस्थमुवाचेदं सुमन्त्रं मन्त्रकोविदम् ॥२१॥

Yeh sab keh kar Bharat ne Sumantra se baat ki. Bharat apne bhai se bahut pyaar karta tha. Sumantra paas hi khada tha aur woh samajhdar aadmi tha.

Verse 22

तूर्णमुत्थाय गच्छ त्वं सुमन्त्र मम शासनात् ।यात्रामाज्ञापय क्षिप्रं बलं चैव समानय ॥२२॥

Sumantra, abhi utho aur mere kehne par chalo. Jaldi se sabko bolo ki nikalne ka time aa gaya. Aur army ko bhi bulwa ke lao.

Verse 23

एवमुक्त स्सुमन्त्रस्तु भरतेन महात्मना ।हृष्टस्तदाऽदिशत्सर्वं यथासन्दिष्टमिष्टवत् ॥२३॥

Bharat ne aisa kaha to Sumantra khush ho gaya. Usne sab kaam jaldi shuru kar diya. Jaise Bharat ne bola tha, waise hi kiya, apna kaam samajh ke.

Verse 24

ताः प्रहृष्टाः प्रकृतयो बलाध्यक्षा बलस्य च ।श्रुत्वा यात्रां समाज्ञप्तां राघवस्य निवर्तने ॥२४॥

Jab logon ne suna ki Ram ko wapas lane ke liye nikalne ka hukum diya gaya, to shehar ke log aur army ke sardar dono khush ho gaye.

Verse 25

ततो योधाङ्गना स्सर्वा भर्त्रून्सर्वान्गृहेगृहे ।यात्रागमनमाज्ञाय त्वरयन्ति स्म हर्षिताः ॥२५॥

Phir sipahiyon ki biwiyan khush ho gayin jab unhone suna ki nikalne ka plan hai. Woh ghar-ghar ja ke apne patiyo ko boli, jaldi karo.

Verse 26

ते हयैर्गोरथैश्शीघ्रैस्स्यन्दनैश्च महाजवैः ।सह योधैर्बलाध्यक्षा बलं सर्वमचोदयन् ॥२६॥

Army ke sardaron ne poora bal ko aage badhne ko kaha. Sipahi, ghode, tez gaadiyan aur rath sab le ke nikle.

Verse 27

सज्जं तु तद्बलं दृष्ट्वा भरतो गुरुसन्निधौ ।रथं मे त्वरयस्वेति सुमन्त्रं पार्श्वतोऽब्रवीत् ॥२७॥

Bharat ne dekha ki sena taiyaar hai. Guru ke saamne khade hokar usne Sumantra se kaha ki mera rath jaldi taiyaar karo.

Verse 28

भरतस्य तु तस्याज्ञां प्रतिगृह्य च हर्षितः ।रथं गृहीत्वा प्रययौ युक्तं परमवाजिभिः ॥२८॥

Sumantra khush hokar Bharat ki baat maan li. Usne achhe ghodon wala rath liya aur nikal pada.

Verse 29

स राघव स्सत्यधृतिः प्रतापवान् ब्रुवन् सुयुक्तं दृढसत्यविक्रमः ।गुरुं महारण्यगतं यशस्विनं प्रसादयिष्यन्भरतोऽब्रवीत्तदा ॥२९॥

Bharat Raghu vans ka tha, sach bolne wala aur bahut tez. Usne socha ki main jungle mein gaye apne bade bhai Ram ko manaaunga. Woh apne guru ki baat maan raha tha.

Verse 30

तूर्णं समुत्थाय सुमन्त्र गच्छ बलस्य योगाय बलप्रधानान् ।आनेतुमिच्छामि हि तं वनस्थं प्रसाद्य रामं जगतो हिताय ॥३०॥

Bharat ne kaha, Sumantra jaldi utho. Sena ke sab sardaron ko bulaao aur sena ko ikatha karo. Main jungle mein gaye Ram ko manaa ke laana chahta hoon, duniya ke liye achha hoga.

Verse 31

ससूतपुत्रो भरतेन सम्यगाज्ञापितस्सम्परिपूर्णकामः ।शशास सर्वान्प्रकृतिप्रधानान्बलस्य मुख्यांश्च सुहृज्जनं च ॥३१॥

Suta ka beta Bharat ki baat samajh gaya. Bharat ne use saaf-saaf hukum diya tha. Woh khush tha ki kaam mil gaya. Usne sab officers ko jaake bataya. Army ke bade logon ko bhi bataya. Aur jo log Bharat ke saath the, unko bhi message pahuncha diya.

Verse 32

तत स्समुत्थाय कुले कुले ते राजन्यवैश्या वृषलाश्च विप्राः ।अयूयुजन्नुष्ट्रखरान्रथांश्च नागान्हयांश्चैव कुलप्रसूतान् ॥३२॥

Phir har ghar mein log uthne lage. Rajput, Vaishya, Shudra, Brahmin, sab ne apna kaam shuru kiya. Kuch ne oont aur gadhe jode. Kuch ne rath taiyaar kiye. Kuch ne haathi aur ghode nikale. Sab apne-apne hisaab se taiyaari karne lage.