Sarga 82

Verse 1

तामार्यगणसम्पूर्णां भरतः प्रग्रहां सभाम्।ददर्श बुद्धिसम्पन्नः पूर्णचन्द्रो निशामिव।।।।

ബുദ്ധിസമ്പന്നനായ ഭരതൻ, ആര്യജനങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ ആ മഹാസഭയെ കണ്ടു; നക്ഷത്രമാലിനിയായ രാത്രിയെ പൂർണ്ണചന്ദ്രൻ നോക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 2

आसनानि यथान्यायमार्याणां विशतां तदा।वस्त्राङ्गरागप्रभया द्योतिता सा सभोत्तमा।।।।

അപ്പോൾ ആര്യനായ മുതിർന്നവരും മഹാനുഭാവികളും യഥാന്യായമായി ക്രമാനുസൃതമായി ആസനങ്ങളിൽ ഇരുന്നപ്പോൾ, വസ്ത്രങ്ങളുടെ കാന്തിയും അങ്കരാഗത്തിന്റെ സുഗന്ധ-പ്രഭയും കൊണ്ട് ആ ഉത്തമസഭ ദീപ്തിയായി തിളങ്ങി।

Verse 3

सा विद्वज्जनसम्पूर्णा सभा सुरुचिरा तदा।अदृश्यत घनापाये पूर्णचन्द्रेव शर्वरी।।।।

അപ്പോൾ പണ്ഡിതജനങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞിരുന്ന ആ അതിമനോഹരമായ സഭ, മഴക്കാല മേഘങ്ങൾ നീങ്ങിയ ശേഷം പൂർണ്ണചന്ദ്രൻ പ്രകാശിക്കുന്ന രാത്രിപോലെ ദീപ്തിയായി ദൃശ്യമായി.

Verse 4

राज्ञस्तु प्रकृती स्सर्वा स्समग्राः प्रेक्ष्य धर्मवित्।इदं पुरोहितो वाक्यं भरतं मृदु चाब्रवीत्।।।।

രാജാവിന്റെ എല്ലാ മന്ത്രിമാരും പ്രധാന ഉദ്യോഗസ്ഥരും സമഗ്രമായി ഒന്നിച്ചിരിക്കുന്നതു കണ്ട ധർമ്മവിദനായ പുരോഹിതൻ ഭരതനോട് ഈ മൃദുവചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു.

Verse 5

तात राजा दशरथ स्स्वर्गतो धर्ममाचरन्।धनधान्यवतीं स्फीतां प्रदाय पृथिवीं तव।।।।

“വത്സാ, ധർമ്മം ആചരിച്ച രാജാവ് ദശരഥൻ സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിച്ചു; ധനധാന്യസമൃദ്ധവും വിപുലവുമായ ഈ ഭൂമിയെ നിനക്കു ഏല്പിച്ചുപോയിരിക്കുന്നു.”

Verse 6

रामस्तथा सत्यधृतिस्सतां धर्ममनुस्मरन्।नाजहात्पितुरादेशं शशी ज्योत्स्नामिवोदितः।।।।

“അതുപോലെ സത്യത്തിൽ അചഞ്ചലനായ രാമൻ സജ്ജനധർമ്മം സ്മരിച്ച് പിതാവിന്റെ ആജ്ഞയെ ഒരിക്കലും ഉപേക്ഷിച്ചില്ല—ഉദിച്ച ചന്ദ്രൻ തന്റെ ജ്യോത്സ്നയെ ഉപേക്ഷിക്കാത്തതുപോലെ.”

Verse 7

पित्रा भ्रात्रा च ते दत्तं राज्यं निहतकण्टकम्।तद्भुङ्क्ष्व मुदितामात्यः क्षिप्रमेवाभिषेचय।।।।

പിതാവും സഹോദരനും നിനക്കു തടസ്സരഹിതമായ രാജ്യം ദാനം ചെയ്തിരിക്കുന്നു. സന്തുഷ്ടരായ അമാത്യന്മാരോടുകൂടെ അതു സ്വീകരിച്ചു, വൈകാതെ അഭിഷേകം സ്വീകരിക്കു.

Verse 8

उदीच्या श्च प्रतीच्या श्च दाक्षिणात्याश्च केवलाः।कोट्यापरान्तास्सामुद्रारत्नान्यभिहरन्तुते।।।।

വടക്കും പടിഞ്ഞാറും ഉള്ള രാജാക്കന്മാരും, ദക്ഷിണദേശത്തുള്ളവരും; അതുപോലെ അതിരപ്രദേശാധിപന്മാരും അനവധി സമുദ്രയാത്രിക വ്യാപാരികളും—സമുദ്രജന്യ രത്നങ്ങൾ നിനക്കു കരം ആയി കൊണ്ടുവരട്ടെ.

Verse 9

तच्छ्रुत्वा भरतो वाक्यं शोकेनाभिपरिप्लुतः।जगाम मनसा रामं धर्मज्ञो धर्मकाङ्क्षया।।।।

ആ വാക്കുകൾ കേട്ട ധർമ്മജ്ഞനായ ഭരതൻ ദുഃഖത്തിൽ മുഴുകി; എങ്കിലും ധർമ്മം അനുഷ്ഠിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ മനസ്സിൽ ശ്രീരാമനെ തന്നെ ധ്യാനിച്ച്, ചിത്തം അവിടേക്കു ചേർത്തു.

Verse 10

सबाष्पकलया वाचा कलहंसस्वरो युवा।विललाप सभामध्ये जगर्हे च पुरोहितम्।।।।

കണ്ണീരാൽ മുറിഞ്ഞ കലഹംസസദൃശമായ മധുരസ്വരത്തോടെ യുവാവായ ഭരതൻ രാജസഭയുടെ നടുവിൽ വിലപിച്ചു; കുലപുരോഹിതനായ വസിഷ്ഠനെ ശാസിക്കുകയും ചെയ്തു.

Verse 11

चरितब्रह्मचर्यस्य विद्यास्नातस्य धीमतः।धर्मे प्रयतमानस्य को राज्यं मद्विधो हरेत्।।।।

ബ്രഹ്മചര്യവ്രതം അനുഷ്ഠിച്ചവനും, വിദ്യയിൽ സ്നാതനുമായും, ധീമാനുമായും, ധർമ്മത്തിൽ അചഞ്ചലമായി പരിശ്രമിക്കുന്നവനുമായ ശ്രീരാമനിൽ നിന്ന് രാജ്യം എന്നെപ്പോലുള്ളവൻ എങ്ങനെ കവർന്നെടുക്കും?

Verse 12

कथं दशरथाज्जातो भवेद्राज्यापहारकः।राज्यं चाहं च रामस्य धर्मं वक्तुमिहार्हसि।।।।

ദശരഥനിൽ ജനിച്ച ഒരാൾ എങ്ങനെ രാജ്യഹാരകനാകാം? രാജ്യംയും ഞാനും ശ്രീരാമന്റേതുതന്നെ; അതിനാൽ ഈ വിഷയത്തിൽ ധർമ്മസത്യം നീ പറയേണ്ടതാണ്.

Verse 13

ज्येष्ठ श्श्रेष्ठश्च धर्मात्मा दिलीपनहुषोपमः।लब्धुमर्हति काकुत्स्थो राज्यं दशरथो यथा।।।।

കാകുത്സ്ഥവംശത്തിലെ രാമൻ—ജ്യേഷ്ഠനും ശ്രേഷ്ഠനും ധർമ്മാത്മാവും, ദിലീപനെയും നഹുഷനെയും പോലെ മഹാനായവൻ—ദശരഥൻ രാജ്യം ലഭിച്ചതുപോലെ ഈ രാജ്യം ലഭിക്കുവാൻ അർഹൻ.

Verse 14

अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यं कुर्यां पापमहं यदि।इक्ष्वाकूणामहं लोके भवेयं कुलपांसनः।।।।

ഞാൻ അത്തരമൊരു പാപം ചെയ്താൽ—അനാര്യർക്ക് പ്രിയവും സ്വർഗ്ഗവിരുദ്ധവും ആയത്—ലോകദൃഷ്ടിയിൽ ഞാൻ ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിന്റെ കുലകലങ്കമായി മാറും.

Verse 15

यद्धि मात्रा कृतं पापं नाहं तदपि रोचये।इहस्थो वनदुर्गस्थं नमस्यामि कृताञ्जलिः।।।।

എന്റെ മാതാവ് ചെയ്ത പാപം പോലും എനിക്ക് അംഗീകര്യമല്ല. ഞാൻ ഇവിടെ നിന്നുകൊണ്ട്, വനത്തിലെ ദുർഗ്ഗമസ്ഥാനത്ത് വസിക്കുന്ന എന്റെ സഹോദരനെ കൃതാഞ്ജലിയോടെ നമസ്കരിക്കുന്നു.

Verse 16

राममेवानुगच्छामि राजा स द्विपदां वरः।त्रयाणामपि लोकानां राज्यमर्हति राघवः।।।।

ഞാൻ രാമനെയേ അനുഗമിക്കും; അവൻ—മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ—രാജാവാണ്. രാഘവൻ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലുമുള്ള രാജ്യത്വത്തിനും അർഹൻ.

Verse 17

तद्वाक्यं धर्मसंयुक्तं श्रुत्वा सर्वे सभासदः।हर्षान्मुमुचुरश्रूणि रामे निहितचेतसः।।।।

ധർമ്മസമ്പന്നമായ ആ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, സഭയിലെ എല്ലാവരും—രാമനിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ച്—ഹർഷത്തോടെ ആനന്ദാശ്രുക്കൾ ചൊരിഞ്ഞു.

Verse 18

यदि त्वार्यं न शक्ष्यामि विनिवर्तयितुं वनात्।वने तत्रैव वत्स्यामि यथाऽर्यो लक्ष्मणस्तथा।।।।

എന്റെ ആര്യനായ സഹോദരനെ വനത്തിൽ നിന്ന് തിരികെ കൊണ്ടുവരാൻ എനിക്കാകില്ലെങ്കിൽ, ഞാൻയും അവിടത്തെ വനത്തിൽ തന്നേ വസിക്കും—ആര്യനായ ലക്ഷ്മണൻ വസിക്കുന്നതുപോലെ।

Verse 19

सर्वोपायं तु वर्तिष्ये विनिवर्तयितुं बलात्।समक्षमार्यमिश्राणां साधूनां गुणवर्तिनाम्।।।।

ഈ ആര്യനെ തിരികെ കൊണ്ടുവരാൻ ഞാൻ എല്ലാ ഉപായങ്ങളും പ്രയോഗിക്കും—ആവശ്യമായാൽ ബലപ്രയോഗത്താലും—ഈ മഹാനായ മുതിർന്നവർ, സാദുക്കൾ, ഗുണവാന്മാർ എന്നിവരുടെ സന്നിധിയിൽ।

Verse 20

विष्टिकर्मान्तिका स्सर्वे मार्गशोधकरक्षकाः।प्रस्थापिता मया पूर्वं यत्रापि मम रोचते।।।।

എന്റെ യാത്ര എവിടെയൊക്കെയായി പോകണമെന്ന് എനിക്ക് ഇഷ്ടമോ, അവിടെയൊക്കെയും വഴി പരിശോധിച്ച് കാവൽ നിൽക്കാൻ, വിഷ്ടികർമത്തിലൂടെ നിയോഗിക്കപ്പെട്ടവരെയും വേതനത്തിന് നിയമിക്കപ്പെട്ടവരെയും ഉൾപ്പെടെ എല്ലാ മാർഗ്ഗാന്വേഷകരെയും രക്ഷകരെയും ഞാൻ മുമ്പേ അയച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 21

एवमुक्त्वा तु धर्मात्मा भरतो भ्रातृवत्सलः।समीपस्थमुवाचेदं सुमन्त्रं मन्त्रकोविदम्।।।।

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, ധർമ്മാത്മാവും സഹോദരസ്നേഹിയുമായ ഭരതൻ സമീപത്ത് നിന്നിരുന്ന, മന്ത്രവിദ്യയിൽ നിപുണനായ സുമന്ത്രനോട് ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞു।

Verse 22

तूर्णमुत्थाय गच्छ त्वं सुमन्त्र मम शासनात्।यात्रामाज्ञापय क्षिप्रं बलं चैव समानय।।।।

“സുമന്ത്രാ, ഉടൻ എഴുന്നേറ്റ് എന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം പോകുക. യാത്ര ഉടൻ പ്രഖ്യാപിക്കൂ; സൈന്യത്തെയും വേഗത്തിൽ ഒന്നിച്ചുകൂട്ടൂ.”

Verse 23

एवमुक्त स्सुमन्त्रस्तु भरतेन महात्मना।हृष्टस्तदाऽदिशत्सर्वं यथासन्दिष्टमिष्टवत्।।।।

മഹാത്മാവായ ഭരതൻ ഇങ്ങനെ കല്പിച്ചതോടെ സുമന്ത്രൻ ഹർഷിതനായി; കല്പിച്ചതുപോലെ തന്നേ, അത് തന്റെ പ്രിയകാര്യമായെന്നപോലെ ഉത്സാഹത്തോടെ എല്ലാം ക്രമപ്പെടുത്തി നടപ്പാക്കി.

Verse 24

ताः प्रहृष्टाः प्रकृतयो बलाध्यक्षा बलस्य च।श्रुत्वा यात्रां समाज्ञप्तां राघवस्य निवर्तने।।।।

രാഘവനെ മടക്കിക്കൊണ്ടുവരാൻ യാത്രയ്ക്ക് ആജ്ഞ നൽകിയതായി കേട്ടപ്പോൾ, പൗരന്മാരും സൈന്യാധിപന്മാരും സൈന്യവും അത്യന്തം ആനന്ദത്തോടെ നിറഞ്ഞു.

Verse 25

ततो योधाङ्गना स्सर्वा भर्त्रून्सर्वान्गृहेगृहे।यात्रागमनमाज्ञाय त्वरयन्ति स्म हर्षिताः।।।।

പിന്നീട്, യാത്ര പുറപ്പെടുന്നതായി അറിഞ്ഞ യോദ്ധാക്കളുടെ ഭാര്യമാർ സന്തോഷത്തോടെ വീടുവീടായി ചെന്നു, തങ്ങളുടെ ഭർത്താക്കളെയും മറ്റു ഭർത്താക്കളെയും വേഗം ചെയ്യാൻ പ്രേരിപ്പിച്ചു.

Verse 26

ते हयैर्गोरथैश्शीघ्रैस्स्यन्दनैश्च महाजवैःसह योधैर्बलाध्यक्षा बलं सर्वमचोदयन्।।।।

അപ്പോൾ സൈന്യാധിപന്മാർ യോദ്ധാക്കളോടൊപ്പം ചേർന്ന് മുഴുവൻ സൈന്യത്തെയും മുന്നോട്ട് നീക്കിച്ചു—കുതിരകളോടും വേഗമേറിയ കാളവണ്ടികളോടും മഹാവേഗമുള്ള രഥങ്ങളോടും കൂടി.

Verse 27

सज्जं तु तद्बलं दृष्ट्वा भरतो गुरुसन्निधौ।रथं मे त्वरयस्वेति सुमन्त्रं पार्श्वतोऽब्रवीत्।।।।

സജ്ജമായിരുന്ന ആ സൈന്യത്തെ കണ്ടു, ഗുരുവിന്റെ സന്നിധിയിൽ ഭരതൻ തന്റെ പക്കലിരുന്ന സുമന്ത്രനോടു പറഞ്ഞു: “എന്റെ രഥം ഉടൻ ഒരുക്കുക.”

Verse 28

भरतस्य तु तस्याज्ञां प्रतिगृह्य च हर्षितः।रथं गृहीत्वा प्रययौ युक्तं परमवाजिभिः।।।।

ഭരതന്റെ ആജ്ഞ സന്തോഷത്തോടെ സ്വീകരിച്ച സുമന്ത്രൻ, ഉത്തമാശ്വങ്ങളാൽ യോജിപ്പിച്ച രഥം എടുത്തുകൊണ്ട് പുറപ്പെട്ടു.

Verse 29

स राघव स्सत्यधृतिः प्रतापवान् ब्रुवन् सुयुक्तं दृढसत्यविक्रमः।गुरुं महारण्यगतं यशस्विनं प्रसादयिष्यन्भरतोऽब्रवीत्तदा।।।।

അപ്പോൾ രഘുവംശജനായ, സത്യത്തിൽ അചഞ്ചലനും പരാക്രമശാലിയും ആയ ഭരതൻ യുക്തിയുക്തമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു; മഹാവനത്തിലേക്കു പോയ യശസ്വിയും പൂജ്യനുമായ ജ്യേഷ്ഠഭ്രാതാവ് ശ്രീരാമനെ പ്രസാദിപ്പിക്കുവാൻ ഉദ്ദേശിച്ച് അവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 30

तूर्णं समुत्थाय सुमन्त्र गच्छ बलस्य योगाय बलप्रधानान्।आनेतुमिच्छामि हि तं वनस्थं प्रसाद्य रामं जगतो हिताय।।।।

“സുമന്ത്രാ, ഉടൻ എഴുന്നേൽക്കുക; സൈന്യത്തിന്റെ നേതാക്കളോടു ചെന്നു സേനയെ ഒരുമിപ്പിക്കുക. ലോകഹിതത്തിനായി വനത്തിൽ വസിക്കുന്ന ശ്രീരാമനെ പ്രസാദിപ്പിച്ച് ഞാൻ അവനെ തിരികെ കൊണ്ടുവരാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.”

Verse 31

ससूतपुत्रो भरतेन सम्यगाज्ञापितस्सम्परिपूर्णकामः।शशास सर्वान्प्रकृतिप्रधानान्बलस्य मुख्यांश्च सुहृज्जनं च।।।।

ഭരതന്റെ വ്യക്തമായ ആജ്ഞയാൽ യഥാവിധി നിയുക്തനായി, കൃത്യം പൂർത്തിയായതിൽ തൃപ്തനായ സൂതപുത്രൻ രാജ്യത്തിലെ പ്രധാന ഉദ്യോഗസ്ഥന്മാർക്കും സേനയുടെ അഗ്രനേതാക്കൾക്കും സുഹൃദ്ജനങ്ങൾക്കും ആജ്ഞ അറിയിച്ചു.

Verse 32

तत स्समुत्थाय कुले कुले ते राजन्यवैश्या वृषलाश्च विप्राः।अयूयुजन्नुष्ट्रखरान्रथांश्च नागान्हयांश्चैव कुलप्रसूतान्।।।।

തുടർന്ന് ഓരോ കുലത്തിലും ക്ഷത്രിയരും വൈശ്യരും, ശൂദ്രരും വിപ്രന്മാരും എഴുന്നേറ്റ് യാത്രാസാധനങ്ങൾ ഒരുക്കി—ഒട്ടകങ്ങളെയും കഴുതകളെയും രഥങ്ങളിൽ കെട്ടി, ആനകളെയും ഉത്തമകുലജന്യമായ കുതിരകളെയും അണിയിച്ചു.