Sarga 75

Verse 1

दीर्घकालात्समुत्थाय संज्ञां लब्ध्वा च वीर्यवान् ।नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां दीनामुद्वीक्ष्य मातरम् ॥१॥सोऽमात्यमध्ये भरतो जननीमभ्यकुत्सयत् ।

Bahut der baad Bharat utha. Hosh mein aaya. Uski aankhon mein aansu the. Usne apni ma ko dekha jo bahut dukhi thi. Mantriyon ke saamne usne apni ma ko bura bola.

Verses 2-3

राज्यं न कामये जातु मन्त्रये नापि मातरम् ॥२॥अभिषेकं न जानामि योऽभूद्राज्ञा समीक्षितः ।विप्रकृष्टेह्यहं देशे शत्रुघ्नसहितोऽवसम् ॥३॥

Mujhe rajya kabhi chahiye hi nahi tha. Main apni maa se bhi kabhi baat nahi ki is baare mein. Raja ne jo abhishek karwaya, main uske baare mein kuch nahi jaanta. Main toh Shatrughn ke saath bahut door desh mein tha.

Verse 4

वनवासं न जानामि रामस्याहं महात्मनः ।विवासनं वा सौमित्रे स्सीतायाश्च यथाऽभवत् ॥४॥

Main toh yeh bhi nahi jaanta tha ki itna bada aadmi Ram ko jungle bhej diya gaya hai. Na main jaanta tha ki Lakshman aur Sita ka bhi yeh haal hua hai.

Verse 5

तथैव क्रोशतस्तस्य भरतस्य महात्मनः ।कौसल्या शब्दमाज्ञाय सुमित्रामिदमब्रवीत् ॥५॥

Bharat bahut ro raha tha. Kausalya ne uski awaaz pehchaan li. Usne Sumitra se kaha.

Verse 6

आगतः क्रूरकार्यायाः कैकेय्या भरतस्सुतः ।तमहं द्रष्टुमिच्छामि भरतं दीर्घदर्शिनम् ॥६॥

Bharata aa gaya hai. Kaikeyi ne kaise kaam kiye, yeh sab jaante hain. Main us Bharata ko dekhna chahta hoon jo soch-samajh ke kaam karta hai.

Verse 7

एवमुक्त्वा सुमित्रां सा विवर्णा मलिना कृशा ।प्रतस्थे भरतो यत्र वेपमाना विचेतना ॥७॥

Sumitra ko aisa bol ke Kausalya chal padi. Uska chehra utar gaya tha, kapde bhi mail ho gaye the, body bhi kamzor ho gayi thi. Woh kaanp rahi thi, hosh mein bhi nahi thi, Bharata ke paas jaane lagi.

Verse 8

स तु रामानुजश्चापि शत्रुघ्नसहितस्तदा ।प्रतस्थे भरतो यत्र कौसल्याया निवेशनम् ॥८॥

Phir Bharata chal pada, Ram ka chhota bhai. Uske saath Shatrughna bhi tha. Woh dono Kausalya ke ghar ki taraf gaye.

Verse 9

तत श्शत्रुघ्नभरतौ कौसल्यां प्रेक्ष्य दुःखितौ ।पर्यष्वजेतां दुःखार्तां पतितां नष्टचेतसाम् ॥९॥रुदन्तौ रुदतीं दुःखात्समेत्यार्यां मनस्स्विनीम् ।

Shatrughna aur Bharata ne Kausalya ko dekha. Woh bahut dukhi thi, gir padi thi, aur hosh mein nahi thi. Dono bhai bhi dukhi ho gaye. Woh rote hue maa ke paas gaye. Jaise woh ro rahi thi, waise hi woh bhi rote hue usse bhaath liya.

Verses 10-11

भरतं प्रत्युवाचेदं कौसल्या भृशदुःखिता ॥१०॥इदं ते राज्यकामस्य राज्यं प्राप्तमकण्टकम् ।संप्राप्तं बत कैकेय्या शशीघ्रं क्रूरेण कर्मणा ॥११॥

Kausalya bahut dukhi thi. Usne Bharat se kaha, lo yeh rajya tumhe mil gaya. Tumhe rajya chahiye tha, ab koi dikkat nahi. Kaikeyi ne jaldi se yeh tumhare liye kar diya. Bada zaalim kaam kiya usne.

Verse 12

प्रस्थाप्य चीरवसनं पुत्रं मे वनवासिनम् ।कैकेयी कं गुणं तत्र पश्यति क्रूरदर्शिनी ॥१२॥

Usne mera beta bhej diya jungle mein. Usne ped ki chhaal pehni thi. Kaikeyi ne uski kya faayda socha? Woh aurat toh buri nazar wali thi.

Verse 13

क्षिप्रं मामपि कैकेयी प्रस्थापयितुमर्हति ।हिरण्यनाभो यत्रास्ते सुतो मे सुमहायशाः ॥१३॥

Kaikeyi ko mujhe bhi bhej dena chahiye. Jahan mera beta Ram hai, wahan. Woh bada naam wala hai, uska pet sona jaisa hai.

Verse 14

अथवा स्वयमेवाहं सुमित्रानुचरा सुखम् ।अग्निहोत्रं पुरस्कृत्य प्रस्थास्ये यत्र राघवः ॥१४॥

Ya main khud chala jaunga. Sumitra bhi mere saath aayegi. Agni le ke chalenge, jahan Ram hai wahan.

Verse 15

कामं वा स्वयमेवाद्य तत्र मां नेतुमर्हसि ।यत्रासौ पुरुषव्याघ्रः पुत्रो मे तप्यते तपः ॥१५॥

Ya tum mujhe aaj le chalo. Jahan mera beta hai, wahan. Woh aadmiyon mein sher jaisa hai, wahan tapasya kar raha hai.

Verse 16

इदं हि तव विस्तीर्णं धनधान्यसमाचितम् ।हस्त्वश्वरथसम्पूर्णं राज्यं निर्यातितं तया ॥१६॥

Yeh bada rajya tumhara ho gaya. Isme dhan aur anaaj bahut hai. Haathi, ghode, rath sab hai. Usne tumhe de diya.

Verse 17

इत्यादिबहुभिर्वाक्यैः क्रूरैः सम्भर्त्सितोऽनघः ।विव्यथे भरतस्तीव्रं व्रणे तुद्येव सूचिना ॥१७॥

Itne saare kathin shabd sunne ke baad Bharat ko bahut dukh hua. Woh paap se saaf tha, phir bhi usko bada dard hua. Jaise koi soochi se zaakh ghoonti hai, waise hi uska dil dukha.

Verse 18

पपात चरणौ तस्यास्तदा सम्भ्रान्तचेतनः ।विलप्य बहुधाऽसंज्ञो लब्धसंज्ञस्ततः स्थितः ॥१८॥

Phir uska dimaag hil gaya aur woh gir ke uske paon pakad liye. Woh bahut roya, itna ki behosh ho gaya. Thodi der baad hosh aaya toh wahi khada reh gaya.

Verse 19

एवं विलपमानां तां भरतः प्राञ्जलिस्तदा ।कौसल्यां प्रत्युवाचेदं शोकैर्बहुभिरावृताम् ॥१९॥

Jab woh bahut dukh mein ro rahi thi, tab Bharat ne haath jode. Phir unhone Kausalya se kaha.

Verse 20

आर्ये कस्मादजानन्तं गर्हसे मामकिल्बिषम् ।विपुलां च मम प्रीतिं स्थिरां जानासि राघवे ॥२०॥

Mataji, maine kuch nahi kiya, phir bhi aap mujhe kyun daant rahe ho? Main toh kuch jaanta bhi nahi tha. Aap jaante ho ki main Ram bhaiya ko kitna pyaar karta hoon.

Verse 21

कृता शास्त्रानुगा बुद्धिर्माभूत्तस्य कदाचन ।सत्यसन्ध स्सतां श्रेष्ठो यस्याऽर्योऽनुमते गतः ॥२१॥

Jis insaan ki soch shastra ke hisaab se chalti hai, uske mann mein yeh baat kabhi na aaye. Mera bada bhai sach bolne wala tha aur achhe logon mein sabse bada tha. Woh vanvas gaya kisi ki marzi se.

Verse 22

प्रेष्यं पापीयसां यातु सूर्यञ्च प्रतिमेहतु ।हन्तु पादेन गां सुप्तां यस्याऽर्योऽनुमते गतः ॥२२॥

Jis insaan ki marzi se mera bada bhai vanvas gaya, uspe yeh paap lagein. Woh bure logon ke neeche kaam kare. Sooraj ki taraf muh karke peshaab kare. Soti hui gaiyye ko paan se maare.

Verse 23

कारयित्वा महत्कर्म भर्ता भृत्यमनर्थकम् ।अधर्मो योऽस्य सोऽस्यास्तु यस्याऽर्योऽनुमतेगतः ॥२३॥

Jis insaan ne kaha ki mera bada bhai vanvas jaye, uska yeh paap lage. Jaise koi maalik naukar se bada kaam karwaye aur uska koi hisaab na de. Yeh usi tarah ka paap hai.

Verse 24

परिपालयमानस्य राज्ञो भूतानि पुयत्रवत् ।ततस्नु दुह्यतां पापं यस्याऽर्योऽनुमते गतः ॥२४॥

Jis insaan ki wajah se mera bada bhai vanvas gaya, uspe paap lage. Jaise koi raja apne praja ki dekhbhaal karta hai jaise baap apne bacchon ki karta hai. Phir bhi koi us raja ko dhokha de, uspe waisa hi paap lage.

Verse 25

बलिषड्भागमुद्धृत्य नृपस्यारक्षतः प्रजाः ।अधर्मो योऽस्य सोऽस्यास्तु यस्यार्थोऽनुमते गतः ॥२५॥

Jis insaan ki marzi se mera bada bhai vanvas gaya, uspe wahi paap lage. Jaise koi raja logon se tax le le, chhatha hissa, lekin unki suraksha na kare. Us raja pe jo paap hai, wahi us insaan pe lage.

Verse 26

संश्रुत्य च तपस्विभ्यस्सत्रे वै यज्ञदक्षिणाम् ।तां विप्रलपतां पापं यस्यार्योऽनुमते गतः ॥२६॥

Jisne meri bade bhai ko vanvas bhejne ka salaah diya, us par paap aaye. Jaise koi yagya mein rishiyon ko daan dene ka waada karke dhoka de de, waisa hi bada paap uske sar par aaye.

Verse 27

हस्त्यश्वरथसम्बाधे युद्धे शस्त्रसमाकुले ।मा स्म कार्षीत्सतां धर्मं यस्यार्योऽनुमते गतः ॥२७॥

Aur woh insaan jo mere bhai ko vanvas bhejne mein laga, woh achon ke dharam se gir jaaye. Jaise koi yoddha haathi, ghode, rath aur bahut saare hathiyaron se bhari jung mein khada ho kar bhi apna kaam na kare, waisa hi woh bhi apna dharam chhode.

Verse 28

उपदिष्टं सुसूक्ष्मार्थं शास्त्रं यत्नेन धीमता ।स नाशयतु दुष्टात्मा यस्याऽर्योऽनुमते गतः ॥२८॥

Jisne mere bhai ko vanvas bhejne ka salaah diya, woh kharab insaan barbaad ho jaaye. Woh shastra ke gehre arth ko samajhta nahi, jo kisi wise guru ne bade dhyaan se sikhaya tha. Usi cheez ko woh kharab kar deta hai.

Verse 29

मा च तं व्यूढबाह्वंसं चन्द्रार्कसमतेजसम् ।द्राक्षीद्राज्यस्थमासीनं यस्यार्योऽनुमतेगतः ॥२९॥

Aur woh kabhi na dekhe ki mere bhai raj singhasan par baithe hain. Mere bhai ke haath aur kandhe tode hain, aur unki chamak suraj aur chaand jaisi hai. Jisne unko vanvas bheja, uski nazar un par kabhi na pade.

Verse 30

पायसं कृसरं छागं वृथा सोऽश्नातु निर्घृणः ।गुरूंश्चाप्यवजानातु यस्याऽर्योऽनुमते गतः ॥३०॥

Jis aadmi ne kaha ki mera bada bhai ko vanvas bhejo, woh bada bura aadmi hai. Uska koi dil nahi. Woh khana khaye par fayda nahi ho, kheer, chawal ka laddu, bakra ka meat, sab bekaar. Apne guru ka bhi koi izzat na kare woh.

Verse 31

गाश्च स्पृशतु पादेन गुरून्परिवदेत्स्वयम् ।मित्रे द्रुह्येत सोऽत्यन्तं यस्याऽर्योऽनुमते गतः ॥३१॥

Jisne kaha ki mera bhai ko bhagao, woh bade-bade paap kare. Gaay ko paanon se maare. Apne bade logon ko gaali de. Apne doston ko dhokha de, bada ganda kaam kare woh.

Verse 32

विश्वासात्कथितं किञ्चित्परिवादं मिथः क्वचित् ।विवृणोतु स दुष्टात्मा यस्याऽर्योऽमते गतः ॥३२॥

Jis aadmi ne haan kaha ki mera bhai ko bhejo, woh bada kameena hai. Koi baat chup-chup ke boli ho, use kisi aur ko bol de. Kisi ne bharosa kiya tha, usne tod diya, yeh bada buri baat hai.

Verse 33

अकर्ता ह्यकृतज्ञश्च त्यक्ताचाऽत्मा निरपत्रपः ।लोके भवतु विद्विष्टो यस्यार्योऽनुमते गतः ॥३३॥

Jisne haan kaha mera bhai ko vanvas bhejo, log use nafrat karein. Woh kisi ka kaam na kare. Koi bhalai kare toh shukriya na kare. Bura kaam kare, sharam bhi na kare, aisa aadmi sabse bura hai.

Verse 34

पुत्रैर्दारैश्च भृत्यैश्च स्वगृहे परिवारितः ।स एको मृष्टमश्नातु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥३४॥

Jisne haan kaha mera bhai ko bhejo, uske ghar mein beta ho, biwi ho, naukar ho, sab ho. Par woh akela baith ke acha khana khaye. Apne hi logon ko chhod ke, khud hi khaye, bada bura aadmi hai woh.

Verse 35

अप्राप्य सदृशान् दाराननपत्यः प्रमीयताम् ।अनवाप्य क्रियां धर्म्यां यस्याऽर्योऽनुमते गतः ॥३५॥

Jis aadmi ne haan kari thi, uski wajah se mera bada bhai jungle bheja gaya. Woh aadmi maro bina koi achhi biwi paaye. Bina koi beta-beti ke. Aur jo kaam dharam ke liye karna chahiye, woh bhi usko kabhi na mile.

Verse 36

माऽत्मनस्सन्ततिं द्राक्षीत्स्वेषु दारेषु दुःखितः ।आयुस्समग्रमप्राप्य यऽस्यार्योऽनुमते गतः ॥३६॥

Jis aadmi ne haan kari thi, uski wajah se mera bada bhai gaya. Woh aadmi dukhi ho ke jiyo. Uska poora umar bhi na mile. Apni biwi se jo beta-beti hon, unko bhi woh kabhi na dekhe.

Verse 37

राजस्त्रीबालवृद्धानां वधे यत्पापमुच्यते ।भृत्यत्यागे च यत्पापं तत्पापं प्रतिपद्यताम् ॥३७॥

Jis aadmi ne haan kari thi, uski wajah se mera bada bhai gaya. Uspar woh paap lage jo raja, aurat, bacche, aur boodhe ko maane mein aata hai. Aur jo paap apne logon ko chhodne mein aata hai, woh bhi uspar lage.

Verse 38

लाक्षया मधुमांसेन लोहेन च विषेण च ।सदैव बिभृयाद्भृत्यान्यस्यार्योऽनुमते गतः ॥३८॥

Jis aadmi ne haan kari thi, uski wajah se mera bada bhai gaya. Woh hamesha yeh badka utha ke rakhe ki usne apne logon ko laakh, daru, maas, loha, aur zeher bech ke khilaya.

Verse 39

सङ्ग्रमे समुपोढे स्म शत्रुपक्षभयङ्करे ।पलायामानो वध्येत यस्यार्योऽनुमते गतः ॥३९॥

Jis aadmi ne haan kari thi, uski wajah se mera bada bhai gaya. Woh aadmi yun hi mare jaise koi yoddha dushman ke liye khatarnaak ho. Par jab jung chad jaye aur woh bhaage, tab usko maar diya jaye.

Verse 40

कपालपाणिः पृथिवीमटतां चीरसंवृतः ।भिक्षमाणो यथोन्मत्तो यस्यार्योऽनुमते गतः ॥४०॥

Jis aadmi ne haan karke mere bade bhai ko vanvas bheja, uski yehi dua hai. Woh faate kapde pehen ke duniya ghume. Bhiksha maange jaise pagal ho. Haath mein khaali katora leke ghume.

Verse 41

मद्ये प्रसक्तो भवतु स्त्रीष्वक्षेषु च नित्यशः ।कामक्रोधाभिभूतस्तु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥४१॥

Jis aadmi ne meri bhai ko vanvaas bheja tha, woh hamesha daru aur auraton ke peeche laga rahe. Woh jua khelta rahe, aur apni kaam aur gusse mein phansa rahe.

Verse 42

मास्म धर्मे मनो भूयादधर्मं स निषेवताम् ।अपात्रवर्षी भवतु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥४२॥

Jis aadmi ne meri bhai ko vanvaas bheja tha, uska dharam se koi waasta na rahe. Woh galat kaam karta rahe, aur apna paisa wahan ganda kare jahan koi haqdaar na ho.

Verse 43

सञ्चितान्यस्य वित्तनि विविधानि सहस्रशः ।दस्युभिर्विप्रलुप्यन्तां यस्यार्योऽनुमते गतः ॥४३॥

Jis aadmi ne meri bhai ko vanvaas bheja tha, uske paas jo kamaaya hua paisa pada hai, woh chor log lekar bhaag jaayein. Hazaron tarah se uska maal loot jaaye.

Verse 44

उभे सन्ध्ये शयानस्य यत्पापं परिकल्प्यते ।तच्चपापं भवेत्तस्य यस्यार्योऽनुमते गतः ॥४४॥

Jis aadmi ki marzi se mera bada bhai vanvas gaya, uspar woh paap lagega jo subah shaam dono time puja na karne wale par lagta hai. Jab suraj ugta hai aur jab dhalta hai, us time sone wale ka bada paap hota hai. Wahi paap uske sar par aaye.

Verse 45

यदग्निदायके पापं यत्पापं गुरतल्पगे ।मित्रद्रोहे च यत्पापं तत्पापं प्रतिपद्यताम् ॥४५॥

Us aadmi par woh saara paap lagega jo aag lagaane wale par lagta hai. Guru ki patni ke saath galat kaam karne wale ka paap bhi uspar lagega. Aur jo dost ko dhokha deta hai, uska paap bhi uske sar par aayega.

Verse 46

देवतानां पित्रूणां च मातापित्रोस्तथैव च ।मा स्म कार्षीत्स शुश्रूषां यस्यार्योऽनुमते गतः ॥४६॥

Jis aadmi ne haan kardi thi jab mera bada bhai vanvas gaya tha, woh kabhi bhi bhagwanon ki puja theek se na kar paaye. Apne purvajon ka bhi koi kaam na kare. Maa baap ki bhi seva na kar sake, aisa ho uske saath.

Verse 47

सतां लोकात्सतां कीर्त्या स्सञ्जुष्टात्कर्मणस्तथा ।भ्रश्यतु क्षिप्रमद्यैव यस्यार्योऽनुमते गतः ॥४७॥

Aaj hi abhi isi waqt woh aadmi acche logon ki duniya se gir jaye. Acche logon ki badai se bhi door ho jaye. Jo kaam acche log pasand karte hain, usse bhi woh haath se de. Jisne haan kaha tha mera bhai vanvas jaaye, aaj hi uska sab khatam ho.

Verse 48

अपास्य मातृशुश्रूषामनर्थे सोऽवतिष्ठताम् ।दीर्घबाहुर्महावक्षाः यस्यार्योऽनुमते गतः ॥४८॥

Woh aadmi apni maa ki seva chhod de. Bekar ke kaamon mein phas jaye, jisse kuchh bhi na mile. Mera bada bhai lambi baahen wala hai, chaati bhi chaudi hai, phir bhi usne vanvas jaana pada. Jisne uski baat maani thi, uska yeh haal ho.

Verse 49

बहुपुत्रो दरिद्रश्च ज्वररोगसमन्वितः ।स भूयात्सतत क्लेशी यस्यार्योऽनुमते गतः ॥४९॥

Jis aadmi ki marzi se mera bada bhai vanvas gaya, woh hamesha dukhi rahe. Uske bahut bete hon, phir bhi woh garib ho. Usko bukhar aur bimariyan rehti hon, hamesha takleef mein.

Verse 50

आशामाशंसमानानां दीनानामूर्ध्वचक्षुषाम् ।अर्थिनां वितथां कुर्याद्यस्यार्योऽनुमते गतः ॥५०॥

Jis aadmi ne haan kari thi ki mera bhai vanvas jaye, uska paap ye hai. Woh logon ko umein dilaata hai, woh log upar dekh ke umein lagaye hain. Phir woh unki umein tod deta hai.

Verse 51

मायया रमतां नित्यं परुषः पिशुनोऽशुचिः ।राज्ञो भीतस्त्वधर्मात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः ॥५१॥

Jis aadmi ki marzi se mera bhai vanvas gaya, woh dhoke se kaam chalata hai. Woh baat mein karak hai, bura sochta hai, saaf nahi hai. Uska dil mein dharam nahi hai. Woh raja se darta rehta hai ki kahin pakda na jaye.

Verse 52

ऋतुस्नातां सतीं भार्यामृतुकालानुरोधिनीम् ।अतिवर्तेत दुष्टात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः ॥५२॥

Jis aadmi ne haan kari thi ki mera bhai vanvas jaye, uska paap itna bada hai. Jaise koi bura aadmi apni biwi ko chhod de. Woh biwi apna kaam nibhati hai, saaf rehti hai, sahi waqt ka dhyan rakhti hai. Phir bhi woh usko nahi dekhta.

Verse 53

सधर्मदारान्परित्यज्य परदारान्निषेवताम् ।त्यक्तधर्मरतिर्मूढो यस्यार्योऽनुमते गतः ॥५३॥

Jisne meri bade bhai ko vanvas karne ka haan kaha, uska yeh haal ho. Apni biwi ko chhod ke doosron ki biwi ke peeche pad jaye. Dharam chhod ke pagal ban jaye.

Verse 54

विप्रलुप्तप्रजातस्य दुष्कृतं ब्राह्मणस्य यत् ।तदेव प्रतिपद्येत यस्यार्योऽनुमते गतः ॥५४॥

Jisne mere bhai ko vanvas karne diya, woh wahi paap paaye jo ek brahmin paata hai. Apna poora khandaan kho ke bada paap kare.

Verse 55

पानीयदूषके पापं तथैव विषदायके ।यत्तदेकस्स लभतां यस्यार्योऽनुमते गतः ॥५५॥

Jisne mere bhai ko vanvas karwaya, usko wahi paap lage. Paani mein mila-mila ke ganda kare, ya kisi ko zeher de.

Verse 56

ब्राह्मणायोद्यतां पूजां विहन्तु कलुषेन्द्रियः ।बालवत्सां च गां दोग्धु यस्यार्यो ऽनुमते गतः ॥५६॥

Jisne mere bhai ko vanvas karwaya, uska yeh haal ho. Brahmin ke liye taiyaar ki hui puja mein rukawat daale. Gaay ka doodh nikaale jab uska chhota bachcha ho.

Verse 57

तुर्ष्णार्तं सति पानीये विप्रलम्भेन योजयेत् ।लभेत तस्य यत्पापं यस्यार्योऽनुमते गतः ॥५७॥

Jisne mere bhai ko vanvas karwaya, usko wahi paap lage. Pyasa aadmi paani maange aur paani paas ho, phir bhi use dhoka de ke paani na de.

Verse 58

भक्त्या विवदमानेषु मार्गमाश्रित्य पश्यतः ।तस्य पापेन युज्येत यस्यार्योऽनुमते गतः ॥५८॥

Jab do log ladte hain aur koi ek taraf ka ban ke bas dekhta hai, usme paap lagta hai. Woh insaan jo mere bhai ko vanvas bhejne pe raazi hua, uske upar yeh paap aayega.

Verse 59

विहीनां पतिपुत्राभ्यां कौसल्यां पार्थिवात्मजः ।एवमाश्वासयन्नेव दुःखार्तो निपपात ह ॥५९॥

Bharata ne Kausalya ko samjhaya. Kausalya ka pati aur beta dono gaye the. Bharata itna dukhi hua ki uske paon gir gaya.

Verse 60

तथा तु शपथैः कष्टै श्शपमानमचेतनम् ।भरतं शोकसन्तप्तं कौसल्या वाक्यमब्रवीत् ॥६०॥

Bharata dukh se jal raha tha. Woh hosh mein nahi tha. Woh kasam kha raha tha, bahut buri kasamein. Kausalya ne usse baat ki.

Verse 61

मम दुःखमिदं पुत्र भूयस्समुपजायते ।शपथै श्शपमानो हि प्राणानुपरुणत्सि मे ॥६१॥

Beta, mera dukh aur badh raha hai. Tu itni buri kasamein kha raha hai. Aisa lag raha hai jaise tu meri jaan nikal raha hai.

Verse 62

दिष्ट्या न चलितो धर्मादात्मा ते सहलक्ष्मणः ।वत्स सत्यप्रतिज्ञो ते सतां लोकमवाप्स्यसि ॥६२॥

Beta, accha hua ki tune dharam se hilna nahi. Lakshman bhi saath hai. Tune jo baat kahi thi, usse nibhaya. Isliye tu acche logon ke paas pahunchega.

Verse 63

इत्युक्त्वा चाङ्कमानीय भरतं भ्रातृवत्सलम् ।परिष्वज्य महाबाहुं रुरोद भृशदुःखिता ॥६३॥

Yeh keh ke usne Bharat ko god mein bitha liya. Bharat apne bhaiyon se bahut pyaar karta tha. Usne Bharat ko kas ke pakad liya aur roone lagi kyunki use bahut dukh ho raha tha.

Verse 64

एवं विलपमानस्य दुःखार्तस्य महात्मनः ।मोहाच्च शोकसम्रोधाद्बभूव लुलितं मनः ॥६४॥

Bharat itna ro raha tha aur use itna dukh ho raha tha ki uska dimaag hil gaya. Woh behosh sa ho gaya tha kyunki gham ne use ghher liya tha.

Verse 65

लालप्यमानस्य विचेतनस्य प्रणष्टबुद्धेः पतितस्य भूमौ ।मुहुर्मुहुर्निश्श्वसतश्च घर्मं सा तस्य शोकेन जगाम रात्रिः ॥६५॥

Bharat zameen par gir gaya tha, uski samajh chali gayi thi. Woh baar-baar ro raha tha aur gehri saansen le raha tha. Us raat bhar uske gham mein guzri.