Sarga 20

Verse 1

तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे निष्क्रामति कृताञ्जलौ ।आर्तशब्दो महान् जज्ञे स्त्रीणामन्तःपुरे तदा ॥१॥

Jab Ram nikal rahe the, haath jode hue. Andar mahilaon ka bada shor utha. Woh chillayi sab taraf se.

Verse 2

कृत्येष्वचोदितः पित्रा सर्वस्यान्तःपुरस्य च ।गतिर्यश्शरणं चापि स रामोऽद्य प्रवत्स्यति ॥२॥

Pitaji ne kaha nahi, koi zabardasti nahi thi. Phir bhi Rama pure ghar ke liye sahara tha. Andar ke logon ki raksha karta tha. Ab wohi Rama jungle ja raha hai.

Verse 3

कौशल्यायां यथा युक्तो जनन्यां वर्तते सदा ।तथैव वर्ततेऽस्मासु जन्मप्रभृति राघवः ॥३॥

Ram apane maa Kausalya ke saath jaise bade pyaar se rehte hain, waise hi ham sab ke saath bhi rehte hain, jab se paida hue hain tab se.

Verse 4

न क्रुध्यत्यभिशप्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन् ।क्रुद्धान्प्रसादयन्सर्वान् स इतोऽद्य प्रवत्स्यति ॥४॥

Ram aaj yahan se ja rahe hain. Woh kabhi gussa nahi karte, chahe koi unhe gaali bhi de. Woh logon ke gusse ko shaant karte hain, aur khud gusse ki baatein nahi karte. Aaj woh van ja rahe hain.

Verse 5

अबुद्धिर्बत नो राजा जीवलोकं चरत्ययम् ।यो गतिं सर्वभूतानां परित्यजति राघवम् ॥. ॥५॥

Hamar raja ka dimaag chal gaya hai, abhi bhi zinda logon mein ghoom raha hai. Woh Ram ko chhod de raha hai, jo sabki sahara hai. Ram hi sabko bachata hai, phir bhi raja usko door kar raha hai.

Verse 6

इति सर्वा महिष्यस्ता विवत्सा इव धेनवः ।पतिमाचुक्रुशुश्चैव सस्वरं चापि चुक्रुशुः ॥६॥

Saari raniyan waise chillayi jaise gaiyan jab unke bacche nahi hote. Woh sab apne pati ke liye chillayi aur zor-zor se royi.

Verse 7

स हि चान्तःपुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः ।पुत्रशोकाभिसन्तप्तः श्रुत्वा व्यालीयताऽसने ॥७॥

Raja apne bete ke dukh mein jala ja raha tha. Usne andar se chillahat suni, aur uski awaaz sun ke woh apne aasane par darr ke maare gir gaya.

Verse 8

रामस्तु भृशमायस्तो निश्श्वसन्निव कुञ्जरः ।जगाम सहितो भ्रात्रा मातुरन्तःपुरं वशी ॥८॥

Ram bahut dukhi tha, jaise haathi thaka hua ho. Phir bhi woh apne aap ko sambhal ke chal pada. Apne bhai ke saath woh apni maa ke paas andar gaya.

Verse 9

सोऽपश्यत्पुरुषं तत्र वृद्धं परमपूजितम् ।उपविष्टं गृहद्वारि तिष्ठतश्चापरान्बहून् ॥९॥

Wahan usne ek boodha aadmi dekha. Log uski bohot izzat karte the. Woh ghar ke darwaze par baitha tha. Uske paas bahut saare log khade the.

Verse 10

दृष्ट्वैव तु तदा रामं ते सर्वे सहसोत्थिताः ।जयेन जयतां श्रेष्ठं वर्धयन्ति स्म राघवम् ॥१०॥

Jaise hi unhone Ram ko dekha, sab uthe. Sabne ek saath chillaya, Jeet tumhari ho! Ram ji ki jai ho!

Verse 11

प्रविश्य प्रथमां कक्ष्यां द्वितीयायां ददर्श सः ।ब्राह्मणान्वेदसम्पन्नान्वृद्धान्राज्ञाऽभिसत्कृतान् ॥११॥

Pehle darwaaze ke andar gaye. Dusre mein dekha, bade-bude brahmin baithe hain. Yeh log Ved ke gyani hain. Raja ne unka khayal rakha hai.

Verse 12

प्रणम्य रामस्तान्विप्रांस्तृतीयायां ददर्श सः ।स्त्रियो वृद्धास्तथा बाला द्वाररक्षणतत्पराः ॥१२॥

Ram ne un brahmin ko pranaam kiya. Phir teesre darwaaze mein dekha, wahan auratein hain. Koi budi, koi chhoti. Sab darwaaze pe nazar rakh baithe hain.

Verse 13

वर्धयित्वा प्रहृष्टास्ताः प्रविश्य च गृहं स्त्रियः ।न्यवेदयन्त त्वरिता राममातुः प्रियं तदा ॥१३॥

Woh auratein khush ho gayi aur ashirwad diya ki Ram aage badhe. Phir jaldi se andar daudi gayi. Ram ki maa ko yeh khushkhabri suna di.

Verse 14

कौशल्यापि तदा देवी रात्रिं स्थित्वा समाहिता ।प्रभाते त्वकरोत्पूजां विष्णोः पुत्रहितैषिणी ॥१४॥

Rani Kaushalya bhi raat bhar shant reh gayi. Subah hote hi usne Vishnu ki puja ki. Apne bete ke bhale ki dua maangi.

Verse 15

सा क्षौमवसना हृष्टा नित्यं व्रतपरायणा ।अग्निं जुहोति स्म तदा मन्त्रवत्कृतमङ्गला ॥१५॥

Woh saf kapde pehen ke khush thi. Roz vrat rakhti thi. Usne agni mein havan kiya. Mantra padhte hue shubh kaam khatam kiya.

Verse 16

प्रविश्य च तदा रामो मातुरन्तःपुरं शुभम् ।ददर्श मातरं तत्र हावयन्तीं हुताशनम् ॥१६॥

Phir Ram apni maa ke kamre mein gaya. Usne dekha ki maa wahan hai. Agni ko havan kara rahi hai.

Verses 17-18

देवकार्यनिमित्तं च तत्रापश्यत्समुद्यतम् ।दध्यक्षतं घृतं चैव मोदकान्हविषस्तथा ॥१७॥लाजान्माल्यानि शुक्लानि पायसं कृसरं तथा ।समिधः पूर्णकुम्भांश्च ददर्श रघुनन्दनः ॥१८॥

Wahan Rama ne dekha ki bhagwan ki puja ke liye sab kuch ready hai. Dahi aur chawal, ghee, mithai aur bhog ke saaman sab rakha tha. Bhuje hue dhaane, safed phoolon ki maala, kheer aur meetha bhi tha. Puja ke liye lakdi aur paani se bhare ghade bhi wahan the. Raghu kul ke Rama ne yeh sab dekha.

Verse 19

तां शुक्लक्षौमसंवीतां व्रतयोगेन कर्शिताम् ।तर्पयन्तीं ददर्शाद्भिर्देवतां देववर्णिनीम् ॥१९॥

Rama ne unhe dekha. Kausalya safed kapde pehni thi. Vrat ke karan woh patli ho gayi thi. Unka chehra bhagwan jaisa chamak raha tha. Woh deviyon ko paani chadha rahi thi.

Verse 20

सा चिरस्यात्मजं दृष्ट्वा मातृनन्दनमागतम् ।अभिचक्राम संहृष्टा किशोरं बडबा यथा ॥२०॥

Kafi din baad usne apne bete ko dekha. Maa ke dil ko khushi mili. Woh khushi se uski taraf bhaagi. Jaise ghodi apne bacche ke paas bhaagti hai.

Verse 21

स मातरमभिक्रान्तामुपसंगृह्य राघवः ।परिष्वक्तश्च बाहुभ्यामुपाघ्रातश्च मूर्धनि ॥२१॥

Rama ne apni maa ka samman kiya jab woh uski taraf aayi. Maa ne dono haath se usse jakad liya. Uske sar par pyaar se kiss kiya.

Verse 22

तमुवाच दुराधर्षं राघवं सुतमात्मनः ।कौशल्या पुत्रवात्सल्यादिदं प्रियहितं वचः ॥२२॥

Kausalaya ne apne bete Ram se baat ki. Woh bahut pyaar se boli, itne mein ki baat acchi lage aur kaam ki bhi ho. Ram ko koi hara nahi sakta tha.

Verse 23

वृद्धानां धर्मशीलानां राजर्षीणां महात्मनाम् ।प्राप्नुह्यायुश्च कीर्तिं च धर्मं चोपहितं कुले ॥२३॥

Tum bhi waise hi bade log banoge jo dharam ke kaam karte hain. Unki tarah tumhara naam bada hoga. Tum apne khandaan ka jo dharam hai, usko sambhal ke rakhna.

Verse 24

सत्यप्रतिज्ञं पितरं राजानं पश्य राघव ।अद्यैव हि त्वां धर्मात्मा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति ॥२४॥

Ram, tum apne pita ko dekho. Woh raja hai aur apni baat pakki rakhta hai. Aaj woh tumhe rajkumar bana ke baithayenge.

Verse 25

दत्तमासनमालभ्य भोजनेन निमन्त्रितः ।मातरं राघवः किञ्चिद्व्रीडात्प्रसार्याञ्जलिमब्रवीत् ॥२५॥

Maa ne use khane ko bulaya. Ram ne jo kursi rakhi thi usko sirf haath lagaya. Thoda sharma ke haath jode aur maa se bola.

Verse 26

स स्वभावविनीतश्च गौरवाच्च तदा नतः ।प्रस्थितो दण्डकारण्यमाप्रष्टुमुपचक्रमे ॥२६॥

Ram apne aap mein bahut simple tha. Usne maa ko pranam kiya aur unse poochha ki main chalun. Woh Dandak van jaane wala tha.

Verse 27

देवि नूनं न जानीषे महद्भयमुपस्थितम् ।इदं तव च दुःखाय वैदेह्या लक्ष्मणस्य च ॥२७॥

Maa, shayad tumhe abhi pata nahi, ek bada musibat aa gayi hai. Yeh tumhare liye dukh ki baat hai, Sita ke liye bhi, aur Lakshman ke liye bhi.

Verse 28

गमिष्ये दण्डकारण्यं किमनेनासनेन मे ।विष्टरासनयोग्यो हि कालोऽयं मामुपस्थितः ॥२८॥

Main Dandak van jaaonga. Ab is kursi ka kya kaam? Mere haal mein ab to khaat bichhana padega.

Verse 29

चतुर्दश हि वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने ।मधुमूलफलैर्जीवन्हित्वा मुनिवदामिषम् ॥२९॥

Chaudah saal main akeli jungle mein rahunga. Wahan shahad, gajar aur phal kha kar jiyunga. Maas nahi khaunga, rishi ki tarah.

Verse 30

भरताय महाराजो यौवराज्यं प्रयच्छति ।मां पुनर्दण्डकारण्ये विवासयति तापसम् ॥३०॥

Raja Bharat ko rajkumar bana rahe hain. Aur mujhe wapas Dandak van bhej rahe hain, wahan tapaswi ban ke rehne ke liye.

Verse 31

स षट्चाष्टौ च वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने ।आसेवमानो वन्यानि फलमूलैश्च वर्तयन् ॥३१॥

Main chaudah saal tak is jungle mein rahunga. Yahan koi nahi rehta, jungla hai. Main jungle ke phal aur jad kha kar guzaara karunga.

Verse 32

सा निकृत्तेव सालस्य यष्टिः परशुना वने ।पपात सहसा देवी देवतेव दिवश्च्युता ॥३२॥

Woh rani achanak gir gayi. Jaise jungle mein koi ped ki daal kat ke girti hai, waise hi woh bhi gir padi. Jaise koi devi aasmaan se aa gayi ho.

Verse 33

तामदुःखोचितां दृष्ट्वा पतितां कदलीमिव ।रामस्तूत्थापयामास मातरं गतचेतसम् ॥३३॥

Ram ne dekha ki unki maa gir gayi hai. Unhe dukh nahi milna chahiye tha, phir bhi woh zameen par thi. Kadali jaisi gir gayi thi, hosh nahi tha. Ram ne unhe uthaya.

Verse 34

उपावृत्त्योत्थितां दीनां बडबामिव वाहिताम् ।पांसुकुण्ठितसर्वाङ्गीं विममर्श च पाणिना ॥३४॥

Jab woh uthi, toh bahut dukhi thi. Jaise koi ghoda bojh khinch ke thak jata hai, waise hi woh bhi thaki hui thi. Uska poora badan dhool se mila hua tha. Ram ne haath se saaf kiya.

Verse 35

सा राघवमुपासीनमसुखार्ता सुखोचिता ।उवाच पुरुषव्याघ्रमुपशृण्वति लक्ष्मणे ॥३५॥

Kausalya bahut dukhi thi, jabki woh khush rehne wali thi. Ram uske paas baitha tha. Usne Ram se baat ki. Lakshman bhi sun raha tha.

Verse 36

यदि पुत्र न जायेथा मम शोकाय राघव ।न स्म दुःखमतो भूयः पश्येयमहमप्रजाः ॥३६॥

Beta, agar tum mere liye sirf dukh laane ke liye paida hue the, to main behtar thi agar mera koi beta hi na hota. Main bina bacche reh jaati, phir bhi itna bada dukh nahi dekhti.

Verse 37

एक एव हि वन्ध्याया श्शोको भवति मानसः ।अप्रजाऽस्मीति सन्तापो न ह्यन्यः पुत्र विद्यते ॥३७॥

Beta, jis aurat ka koi baccha nahi hota, uska sirf ek dukh hota hai. Woh soch ke dukhi hoti hai ki mera koi beta nahi. Iske alawa koi aur dukh nahi hota.

Verse 38

न दृष्टपूर्वं कल्याणं सुखं वा पतिपौरुषे ।अपि पुत्रे ऽपि पश्येयमिति रामाऽस्थितं मया ॥३८॥

Ram, jab tak tumhare pitaji raj kar rahe the, maine kabhi khusi nahi dekhi. Main sirf yeh umeed se ji rahi thi ki jab tum bade ho jaoge, tab main achhe din dekh paungi.

Verse 39

सा बहून्यमनोज्ञानि वाक्यानि हृदयच्छिदाम् ।अहं श्रोष्ये सपत्नीनामवराणां वरा सती ॥३९॥

Main badi rani hoon, phir bhi mujhe chhoti raniyon ki baatein sunni padegi. Woh mujhe aise shabd kahengi jo dil kaat dete hain. Main unki baatein sunke bhi kuch nahi bol paungi.

Verse 40

अतो दुःखतरं किं नु प्रमदानां भविष्यति ।मम शोको विलापश्च यादृशोऽयमनन्तकः ॥४०॥

Auraton ke liye isse bada dukh aur kya ho sakta hai? Mera yeh gham aur rona kabhi khatam nahi hoga.

Verse 41

त्वयि सन्निहितेऽप्येवमहमासं निराकृता ।किं पुनः प्रोषिते तात ध्रुवं मरणमेव मे ॥४१॥

Beta, jab tu yahan hai tab bhi mujhe aise maana jaise main kuch bhi nahi hoon. Jab tu door hoga to main mar jaungi, yeh pakka hai.

Verse 42

अत्यन्तनिगृहीतास्मि भर्तुर्नित्यमतन्त्रिता ।परिवारेण कैकेय्या स्समा वाप्यथवाऽवरा ॥४२॥

Mere pati ne mujhe poora control mein rakha hai, main kuch bhi apni marzi se nahi kar sakti. Kaikeyi ke naukaron ke barabar bhi main nahi hoon, unse bhi neeche maana jata hoon.

Verse 43

योऽहि मां सेवते कश्चिदथवाप्यनुवर्तते ।कैकेय्याः पुत्रमन्वीक्ष्य स्वश्चि जनो नाभिभाषते ॥४३॥

Jo bhi mera saath deta hai ya mere paas aata hai, Kaikeyi ke bete ko dekh ke mere apne log bhi mujhse baat nahi karte.

Verse 44

नित्यक्रोधतया तस्याः कथं नु खरवादितत् ।कैकेय्या वदनं द्रष्टुं पुत्र शक्ष्यामि दुर्गता ॥४४॥

Beta, main to barbaad ho gayi hoon. Kaikeyi hamesha gusse mein rehti hai aur buri baatein karti hai. Main uske chehre ko kaise dekh paungi?

Verse 45

दश सप्त च वर्षाणि जातस्य तव राघव ।अतितानि प्रकाङ्क्षन्त्या मया दुःखपरिक्षयम् ॥४५॥

Raghav, tumhara janam hoke sattarah saal ho gaye. Itne saal main dukh khatam hone ka intezaar karti rahi.

Verse 46

तदक्षयं महद्दुःखं नोत्सहे सहितुं चिरम् ।विप्रकारं सपत्नीनामेवं जीर्णाऽपि राघव ॥४६॥

Raghav, main budhi ho gayi hoon. Ab itna bada dukh aur nahi sahan hota. Meri sautan log mujhe bahut satate hain, main aur jhel nahi paungi.

Verse 47

अपश्यन्ती तव मुखं परिपूर्णशशिप्रभम् ।कृपणा वर्तयिष्यामि कथं कृपणजीविकाम् ॥४७॥

Tumhara chehra dekhe bina main kaise jiyungi? Tumhara chehra poore chaand jaisa chamakta hai. Main bahut buri haalat mein hoon, ab zindagi kaise kategi.

Verse 48

उपवासैश्च योगैश्च बहुभिश्च परिश्रमैः ।दुःखं संवर्धितो मोघं त्वं हि दुर्गतया मया ॥४८॥

Mainne vrat rakha, tapasya ki, bahut takleef uthayi. Dukh seh seh ke tumhe bada kiya. Ab lagta hai sab bekaar ho gaya, meri kismat hi kharab hai.

Verse 49

स्थिरं तु हृदयं मन्ये ममेदं यन्न दीर्यते ।प्रावृषीव महानद्या स्पृष्टं कूलं नवाम्भसा ॥४९॥

Mera dil patthar jaisa hai, tootta nahi. Dekho barsaat mein badi nadiyan kitna zor se karti hain, kinara bhi nahi tootta. Mera dil bhi waisa hi hai.

Verse 50

ममैव नूनं मरणं न विद्यते न चावकाऽशोस्ति यमक्षयेऽमम ।यदन्तकोऽद्यैव न मां जिहीर्षति ।प्रसह्य सिंहो रुदतीं मृगीमिव ॥५०॥

Mera maran nahi ho raha, yeh pakka hai. Yama ke paas bhi mera koi jagah nahi hai. Maut mujhe abhi nahi le ja rahi, jaise sher kisi rote hue hiran ko zabardasti utha le jata hai.

Verse 51

स्थिरं हि नूनं हृदयं ममायसं न भिद्यते यद्भुवि नावदीर्यते ।अनेन दुःखेन च देहमर्पितं ध्रुवं ह्यकाले मरणं न विद्यते ॥५१॥

Mera dil pakka hai, lohe jaisa bana hua hai. Tootta nahi, phir bhi zameen par nahi girta. Itna dukh hone ke baad bhi yeh body mar nahi rahi. Waqt se pehle maut nahi aati, yeh sach hai.

Verse 52

इदं हि दुःखं यदनर्थकानि मे व्रतानि दानानि च संयमाश्च हि ।तपश्च तप्तं यदपत्यकारणा त्सुनिष्फलं बीजमिवोप्तमूषरे ॥५२॥

Mera dukh yeh hai ki mera sab kaam bekaar ho gaya. Maine vrat rakhe, daan kiye, apne aap ko control kiya. Sab kuch bacche ke liye kiya tha, par kuch nahi mila. Jaise khet mein beej bina paani ke barbaad ho jata hai.

Verse 53

यदि ह्यकाले मरणं स्वयेच्छया लभेत कश्चिद्गुरुदुःखकर्शितः ।गताहमद्यैव परेतसंसदं विना त्वया धेनुरिवात्मजेन वै ॥५३॥

Agar itne dukh mein insaan apni marzi se mar sakta hai, to main aaj hi mar jata. Yama ke darbar chala jata, kyunki tumhare bina main kuch nahi hoon. Jaise gaye ka baccha nahi ho, usse waise hi akela mehsoos hota hai.

Verse 54

अथापि किं जीवितमद्य मे वृथा त्वया विना चन्द्रनिभाननप्रभ ।अनुव्रजिष्यामि वनं त्वयैव गौ स्सुदुर्बला वत्समिवानुकाङ्क्षया ॥५४॥

Ab batao, mera jeena kya kaam ka hai jab tum nahi ho? Tumhara chehra to chaand jaisa chamakta hai. Main tumhare peeche jungle chalungi. Jaise koi kamzor gai apne bacche ke liye tarasti hai, waise main tumhare liye tarasti hoon.

Verse 55

भृशमसुखममर्षिता तदा बहु विललाप समीक्ष्य राघवम् ।व्यसनमुपनिशम्य सा मह त्सुतमिव बद्धमवेक्ष्य किन्नरी ॥५५॥

Woh bahut dukhi thi aur andar-andar jal rahi thi. Usne Ram ko dekha aur bahut royi. Usne suna tha ki bada museebat aa gayi hai. Woh Ram ko dekh rahi thi, jaise koi maa apne bade bete ko dekhti hai jo bandi mein phansa ho.