Sarga 20

Verse 1

तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे निष्क्रामति कृताञ्जलौ ।आर्तशब्दो महान् जज्ञे स्त्रीणामन्तःपुरे तदा ॥१॥

അന്ന് പുരുഷവ്യാഘ്രനായ രാമൻ കൃതാഞ്ജലിയോടെ പുറപ്പെടുമ്പോൾ, അന്തഃപുരത്തിലെ സ്ത്രീകളിൽ മഹത്തായ ആർ‍ത്തനാദം ഉയർന്നു.

Verse 2

कृत्येष्वचोदितः पित्रा सर्वस्यान्तःपुरस्य च ।गतिर्यश्शरणं चापि स रामोऽद्य प्रवत्स्यति ॥२॥

പിതാവ് നിർബന്ധിച്ചുമില്ല, അന്തഃപുരത്തിന്റെ ഔപചാരിക കൃത്യങ്ങൾക്കു ബന്ധിതനുമല്ലായിരുന്നിട്ടും, മുഴുവൻ അന്തഃപുരത്തിനും ഗതിയും ശരണവും രക്ഷയും ആയിരുന്ന ആ രാമൻ തന്നെയാണ് ഇന്ന് വനവാസത്തിലേക്ക് പുറപ്പെടുന്നത്.

Verse 3

कौशल्यायां यथा युक्तो जनन्यां वर्तते सदा ।तथैव वर्ततेऽस्मासु जन्मप्रभृति राघवः ॥३॥

രാഘവൻ തന്റെ മാതാവ് കൗസല്യയോടു എപ്പോഴും യഥോചിതമായി പെരുമാറുന്നതുപോലെ, ജന്മം മുതൽ തന്നെ അവൻ ഞങ്ങളൊക്കെയോടും അതേവിധം പെരുമാറിയിട്ടുണ്ട്.

Verse 4

न क्रुध्यत्यभिशप्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन् ।क्रुद्धान्प्रसादयन्सर्वान् स इतोऽद्य प्रवत्स्यति ॥४॥

ക്രോധം ഉണർത്തുന്ന പ്രവൃത്തികളെ ഒഴിവാക്കി, കോപിതരെയുമെല്ലാം ശമിപ്പിക്കുകയും, ശപിക്കപ്പെട്ടാലും കോപിക്കാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ആ രാമൻ ഇന്ന് ഇവിടെ നിന്ന് വനവാസത്തിലേക്ക് പുറപ്പെടുന്നു.

Verse 5

अबुद्धिर्बत नो राजा जीवलोकं चरत्ययम् ।यो गतिं सर्वभूतानां परित्यजति राघवम् ॥. ॥५॥

അയ്യോ! വിവേകം നഷ്ടപ്പെട്ട നമ്മുടെ രാജാവ് ജീവലോകത്തിൽ ഇങ്ങനെ അലഞ്ഞുതിരിയുന്നു; സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെയും ആശ്രയമായ രാഘവനെ അവൻ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.

Verse 6

इति सर्वा महिष्यस्ता विवत्सा इव धेनवः ।पतिमाचुक्रुशुश्चैव सस्वरं चापि चुक्रुशुः ॥६॥

ഇങ്ങനെ ആ എല്ലാ മഹിഷിമാരും കാളക്കുട്ടികളില്ലാത്ത പശുക്കളെപ്പോലെ, ഭർത്താവിനെ വിളിച്ചുകൊണ്ട് ഉച്ചത്തിൽ കരഞ്ഞു; ഒരുമിച്ച് കരുണസ്വരത്തിൽ നിലവിളിക്കുകയും ചെയ്തു.

Verse 7

स हि चान्तःपुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः ।पुत्रशोकाभिसन्तप्तः श्रुत्वा व्यालीयताऽसने ॥७॥

പുത്രശോകത്തിൽ ദഹിച്ചിരുന്ന മഹാരാജാവ് അന്തഃപുരത്തിൽ നിന്നുയർന്ന ഭയങ്കരമായ ആർ‍ത്തനാദം കേട്ട്, തന്റെ ആസനത്തിലേക്ക് തന്നെ തളർന്നു വീണു.

Verse 8

रामस्तु भृशमायस्तो निश्श्वसन्निव कुञ्जरः ।जगाम सहितो भ्रात्रा मातुरन्तःपुरं वशी ॥८॥

എന്നാൽ രാമൻ അത്യന്തം വ്യാകുലനായി, ആനപോലെ ദീർഘനിശ്വാസം വിട്ടുകൊണ്ടിരുന്നെങ്കിലും സ്വയംനിയന്ത്രിതനായി, സഹോദരനോടൊപ്പം മാതാവിന്റെ അന്തഃപുരത്തിലേക്ക് പോയി.

Verse 9

सोऽपश्यत्पुरुषं तत्र वृद्धं परमपूजितम् ।उपविष्टं गृहद्वारि तिष्ठतश्चापरान्बहून् ॥९॥

അവിടെ അവൻ അത്യന്തം പൂജ്യനായ ഒരു വൃദ്ധപുരുഷനെ കണ്ടു—വീട്ടുവാതില്ക്കൽ ഇരിക്കുന്നവനെയും, സമീപത്ത് പലരും നില്ക്കുന്നതും.

Verse 10

दृष्ट्वैव तु तदा रामं ते सर्वे सहसोत्थिताः ।जयेन जयतां श्रेष्ठं वर्धयन्ति स्म राघवम् ॥१०॥

അപ്പോൾ രാമനെ കണ്ട ഉടനെ അവർ എല്ലാവരും ഒരുമിച്ച് എഴുന്നേറ്റ് ‘ജയം! ജയം!’ എന്നു വിളിച്ച്, ജയികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാഘവനെ ജയഘോഷത്തോടെ വാഴ്ത്തി.

Verse 11

प्रविश्य प्रथमां कक्ष्यां द्वितीयायां ददर्श सः ।ब्राह्मणान्वेदसम्पन्नान्वृद्धान्राज्ञाऽभिसत्कृतान् ॥११॥

ആദ്യ കക്ഷിയിൽ പ്രവേശിച്ച ശേഷം, അവൻ രണ്ടാം കക്ഷിയിൽ വേദസമ്പന്നരായ വൃദ്ധ ബ്രാഹ്മണന്മാരെ കണ്ടു; രാജാവ് അവരെ യഥോചിതമായി ആദരിച്ചിരുന്നതായിരുന്നു.

Verse 12

प्रणम्य रामस्तान्विप्रांस्तृतीयायां ददर्श सः ।स्त्रियो वृद्धास्तथा बाला द्वाररक्षणतत्पराः ॥१२॥

ആ വിപ്രന്മാർക്ക് പ്രണാമം ചെയ്ത്, രാമൻ മൂന്നാം കക്ഷിയിൽ വൃദ്ധകളും ബാലികകളും ആയ സ്ത്രീകളെ കണ്ടു; അവർ വാതിൽകാവലിൽ തൽപരരായിരുന്നു.

Verse 13

वर्धयित्वा प्रहृष्टास्ताः प्रविश्य च गृहं स्त्रियः ।न्यवेदयन्त त्वरिता राममातुः प्रियं तदा ॥१३॥

ആനന്ദിതയായ ആ സ്ത്രീകൾ രാമന്റെ അഭിവൃദ്ധിക്കായി ആശീർവാദങ്ങൾ അർപ്പിച്ചു; പിന്നെ വേഗത്തിൽ അകത്തളത്തിലേക്ക് കടന്ന്, അന്ന് രാമമാതാവിനോട് ആ പ്രിയവാർത്ത അറിയിച്ചു.

Verse 14

कौशल्यापि तदा देवी रात्रिं स्थित्वा समाहिता ।प्रभाते त्वकरोत्पूजां विष्णोः पुत्रहितैषिणी ॥१४॥

ദേവിയായ കൗശല്യയും അന്ന് രാത്രി മനസ്സിനെ ഏകാഗ്രമാക്കി കഴിച്ചു; പ്രഭാതത്തിൽ പുത്രഹിതം ആഗ്രഹിച്ച് വിഷ്ണുദേവനെ ആരാധിച്ചു.

Verse 15

सा क्षौमवसना हृष्टा नित्यं व्रतपरायणा ।अग्निं जुहोति स्म तदा मन्त्रवत्कृतमङ्गला ॥१५॥

സൂക്ഷ്മമായ ക്ഷൗമവസ്ത്രം ധരിച്ചു ഹർഷിതയായി, നിത്യവ്രതപരയായ അവൾ മന്ത്രോച്ചാരത്തോടെ അഗ്നിയിൽ ആഹുതികൾ അർപ്പിച്ചു; മംഗളകർമ്മങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കിയിരുന്നു.

Verse 16

प्रविश्य च तदा रामो मातुरन्तःपुरं शुभम् ।ददर्श मातरं तत्र हावयन्तीं हुताशनम् ॥१६॥

പിന്നെ രാമൻ മാതാവിന്റെ ശുഭമായ അന്തഃപുരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു; അവിടെ ഹുതാശനമായ അഗ്നിയിൽ ആഹുതി അർപ്പിപ്പിക്കുന്ന മാതാവിനെ കണ്ടു.

Verses 17-18

देवकार्यनिमित्तं च तत्रापश्यत्समुद्यतम् ।दध्यक्षतं घृतं चैव मोदकान्हविषस्तथा ॥१७॥लाजान्माल्यानि शुक्लानि पायसं कृसरं तथा ।समिधः पूर्णकुम्भांश्च ददर्श रघुनन्दनः ॥१८॥

ദേവകാര്യത്തിനായി അവിടെ ഒരുക്കിയിരുന്ന സർവ്വ സാമഗ്രികളും അവൻ കണ്ടു: ദധി-അക്ഷതം, ഘൃതം, മോദകങ്ങൾ, ഹവിഷ്യവും; ലാജ, ശ്വേതമാലകൾ, പായസം, കൃസരവും; സമിധകളും പൂർണ്ണകുംഭങ്ങളും—ഇവയെല്ലാം രഘുനന്ദനൻ ദർശിച്ചു.

Verse 19

तां शुक्लक्षौमसंवीतां व्रतयोगेन कर्शिताम् ।तर्पयन्तीं ददर्शाद्भिर्देवतां देववर्णिनीम् ॥१९॥

അവൻ കൗസല്യയെ കണ്ടു—ശ്വേത ക്ഷൗമവസ്ത്രം ധരിച്ചവൾ, വ്രതയോഗത്തിന്റെ ശാസനയാൽ ക്ഷീണിച്ചവൾ, ദേവസദൃശ വർണ്ണകാന്തിയുള്ളവൾ—ദേവതകൾക്ക് തർപ്പണമായി ജലാർപ്പണം ചെയ്യുകയായിരുന്നു.

Verse 20

सा चिरस्यात्मजं दृष्ट्वा मातृनन्दनमागतम् ।अभिचक्राम संहृष्टा किशोरं बडबा यथा ॥२०॥

ദീർഘകാലത്തിനു ശേഷം തന്റെ ആത്മജനെ—മാതാവിന്റെ ആനന്ദത്തെ—വന്നെത്തുന്നതായി കണ്ടപ്പോൾ, അവൾ ആഹ്ലാദത്തോടെ അവന്റെ അടുക്കലേക്ക് ഓടിച്ചെന്നു; കുതിരമാത തന്റെ ചെറുകുഞ്ഞിനരികേ പാഞ്ഞെത്തുന്നതുപോലെ.

Verse 21

स मातरमभिक्रान्तामुपसंगृह्य राघवः ।परिष्वक्तश्च बाहुभ्यामुपाघ्रातश्च मूर्धनि ॥२१॥

മാതാവ് അടുത്തേക്ക് വന്നപ്പോൾ, രാഘവൻ ആദരത്തോടെ അവളെ സ്വീകരിച്ചു. അവൻ അവളെ ഇരുകൈകളാൽ ആലിംഗനം ചെയ്തു; അവൾ അവന്റെ ശിരസ്സിൽ ചുംബിച്ചു അനുഗ്രഹിച്ചു.

Verse 22

तमुवाच दुराधर्षं राघवं सुतमात्मनः ।कौशल्या पुत्रवात्सल्यादिदं प्रियहितं वचः ॥२२॥

അപ്പോൾ മാതൃവാത്സല്യത്താൽ കൗശല്യ, അജേയനായ തന്റെ പുത്രൻ രാഘവനോടു പ്രിയവും ഹിതകരവും ആയ വചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു.

Verse 23

वृद्धानां धर्मशीलानां राजर्षीणां महात्मनाम् ।प्राप्नुह्यायुश्च कीर्तिं च धर्मं चोपहितं कुले ॥२३॥

വൃദ്ധരായ ധർമ്മശീല മഹാത്മ രാജർഷിമാരെപ്പോലെ നീ ദീർഘായുസ്സും കീർത്തിയും പ്രാപിക്കട്ടെ; നിന്റെ കുലത്തിൽ സ്ഥാപിതമായ ധർമ്മവും ദൃഢമായി പാലിക്കട്ടെ.

Verse 24

सत्यप्रतिज्ञं पितरं राजानं पश्य राघव ।अद्यैव हि त्वां धर्मात्मा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति ॥२४॥

ഹേ രാഘവ, സത്യപ്രതിജ്ഞനായ രാജാവായ നിന്റെ പിതാവിനെ നോക്കുക; ധർമ്മാത്മാവായ അദ്ദേഹം ഇന്നുതന്നെ നിന്നെ യുവരാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യും.

Verse 25

दत्तमासनमालभ्य भोजनेन निमन्त्रितः ।मातरं राघवः किञ्चिद्व्रीडात्प्रसार्याञ्जलिमब्रवीत् ॥२५॥

ഭക്ഷണത്തിന് അമ്മ ക്ഷണിച്ചപ്പോൾ രാഘവൻ നൽകിയിരുന്ന ആസനം വെറും സ്പർശിച്ചു; പിന്നെ അല്പം ലജ്ജയോടെ കൈകൂപ്പി അമ്മയോടു പറഞ്ഞു.

Verse 26

स स्वभावविनीतश्च गौरवाच्च तदा नतः ।प्रस्थितो दण्डकारण्यमाप्रष्टुमुपचक्रमे ॥२६॥

പിന്നീട് സ്വഭാവത്തിൽ വിനീതനും ആദരവോടെ നമിച്ചവനുമായ രാമൻ, ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്ക് പുറപ്പെടാനിരിക്കെ അമ്മയോട് അനുവാദം ചോദിക്കാൻ തുടങ്ങി.

Verse 27

देवि नूनं न जानीषे महद्भयमुपस्थितम् ।इदं तव च दुःखाय वैदेह्या लक्ष्मणस्य च ॥२७॥

ദേവീ മാതാവേ, നിശ്ചയമായും നീ ഇനിയും അറിഞ്ഞിട്ടില്ല—ഒരു മഹാഭയം നിറഞ്ഞ ദുരന്തം അടുത്തെത്തിയിരിക്കുന്നു; ഇത് നിനക്കും വൈദേഹി സീതയ്ക്കും ലക്ഷ്മണനും ദുഃഖകാരണമാകും.

Verse 28

गमिष्ये दण्डकारण्यं किमनेनासनेन मे ।विष्टरासनयोग्यो हि कालोऽयं मामुपस्थितः ॥२८॥

ഞാൻ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്ക് പോകും; ഇനി ഈ സിംഹാസനത്തിന് എനിക്ക് എന്തുപ്രയോജനം? കാരണം, എനിക്ക് ഇപ്പോൾ വന്നിരിക്കുന്ന കാലം കുശപ്പായയിൽ ഇരിക്കാൻ മാത്രമേ യോജ്യമാകൂ.

Verse 29

चतुर्दश हि वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने ।मधुमूलफलैर्जीवन्हित्वा मुनिवदामिषम् ॥२९॥

പതിനാലു വർഷം ഞാൻ നിർജന വനത്തിൽ വസിക്കും; തേൻ, കിഴങ്ങുകൾ, ഫലങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് ജീവിച്ചു, മാംസം ഉപേക്ഷിച്ച്—മുനിയെപ്പോലെ ഇരിക്കും.

Verse 30

भरताय महाराजो यौवराज्यं प्रयच्छति ।मां पुनर्दण्डकारण्ये विवासयति तापसम् ॥३०॥

മഹാരാജാവ് ഭരതനു യുവരാജപദവി നൽകുന്നു; എന്നെ വീണ്ടും ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്ക് വനവാസത്തിന് അയക്കുന്നു—തപസ്വിയായി വസിക്കാൻ.

Verse 31

स षट्चाष्टौ च वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने ।आसेवमानो वन्यानि फलमूलैश्च वर्तयन् ॥३१॥

ഞാൻ പതിനാലു വർഷം നിർജനമായ വനത്തിൽ വസിക്കും; വനത്തിൽ ലഭിക്കുന്ന ഫലവും മൂലവും പോലെയുള്ള വന്യാഹാരമാത്രം ആശ്രയിച്ച് ജീവിക്കും.

Verse 32

सा निकृत्तेव सालस्य यष्टिः परशुना वने ।पपात सहसा देवी देवतेव दिवश्च्युता ॥३२॥

അപ്പോൾ ആ മഹാദേവിയായ കൗസല്യ പെട്ടെന്നു വീണു—വനത്തിൽ പരശുവാൽ മുറിച്ച സാലവൃക്ഷത്തിന്റെ കൊമ്പുപോലെ; സ്വർഗ്ഗത്തിൽ നിന്ന് പതിച്ച ദേവതയെപ്പോലെ.

Verse 33

तामदुःखोचितां दृष्ट्वा पतितां कदलीमिव ।रामस्तूत्थापयामास मातरं गतचेतसम् ॥३३॥

ദുഃഖം അർഹിക്കാത്ത തന്റെ മാതാവിനെ—വാഴത്തണ്ടുപോലെ വീണു ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടവളെ കണ്ടപ്പോൾ—രാമൻ അവളെ ഉയർത്തി നിർത്തി.

Verse 34

उपावृत्त्योत्थितां दीनां बडबामिव वाहिताम् ।पांसुकुण्ठितसर्वाङ्गीं विममर्श च पाणिना ॥३४॥

മണ്ണിൽ ഉരുണ്ട ശേഷം എഴുന്നേറ്റ ആ ദീനയെ—ഭാരം വലിച്ച മാദിനിപോലെ ക്ഷീണിച്ചവളെ—പൊടിയിൽ മങ്ങിയ ശരീരമൊട്ടാകെ രാമൻ തന്റെ കൈകൊണ്ട് സ്നേഹത്തോടെ തുടച്ച് ആശ്വസിപ്പിച്ചു.

Verse 35

सा राघवमुपासीनमसुखार्ता सुखोचिता ।उवाच पुरुषव्याघ्रमुपशृण्वति लक्ष्मणे ॥३५॥

സുഖത്തിന് യോജ്യയായിട്ടും ദുഃഖത്തിൽ പീഡിതയായ കൗസല്യ, സമീപത്ത് ഇരുന്ന പുരുഷവ്യാഘ്രനായ രാമനോട് പറഞ്ഞു; ലക്ഷ്മണനും കേട്ടുകൊണ്ടിരുന്നു.

Verse 36

यदि पुत्र न जायेथा मम शोकाय राघव ।न स्म दुःखमतो भूयः पश्येयमहमप्रजाः ॥३६॥

ഹേ പുത്രാ, രാഘവാ! നീ എനിക്കു ഈ ശോകത്തിനായി ജനിച്ചില്ലായിരുന്നെങ്കിൽ, സന്താനമില്ലാത്ത സ്ത്രീയായിരുന്നാലും ഇതിലധികം ദുഃഖം ഞാൻ കാണേണ്ടിവന്നിരിക്കില്ല.

Verse 37

एक एव हि वन्ध्याया श्शोको भवति मानसः ।अप्रजाऽस्मीति सन्तापो न ह्यन्यः पुत्र विद्यते ॥३७॥

മകനേ! വന്ധ്യയായ സ്ത്രീയുടെ മനസ്സിൽ ഒരേയൊരു ശോകമേ ഉണ്ടാകൂ—‘എനിക്ക് സന്താനം ഇല്ല’ എന്ന ദഹനം; അതിനപ്പുറം പുത്രസംബന്ധമായ മറ്റൊരു ദുഃഖം ഇല്ല.

Verse 38

न दृष्टपूर्वं कल्याणं सुखं वा पतिपौरुषे ।अपि पुत्रे ऽपि पश्येयमिति रामाऽस्थितं मया ॥३८॥

ഹേ രാമാ! ഭർത്താവിന്റെ പൗരുഷസത്തയിൽ ഞാൻ മുമ്പൊരിക്കലും കല്യാണമോ സുഖമോ കണ്ടിട്ടില്ല; പുത്രൻ അധികാരത്തിൽ വരുമ്പോൾ അത് കാണാമെന്ന പ്രത്യാശയിൽ മാത്രമാണ് ഞാൻ നിലകൊണ്ടത്.

Verse 39

सा बहून्यमनोज्ञानि वाक्यानि हृदयच्छिदाम् ।अहं श्रोष्ये सपत्नीनामवराणां वरा सती ॥३९॥

ഞാൻ മുതിർന്ന രാജ്ഞിയായിരുന്നാലും, എന്നേക്കാൾ ചെറുപ്പമുള്ള സഹപത്നിമാരിൽ നിന്ന് ഹൃദയം കീറുന്ന പല അസുഖകരമായ വാക്കുകളും ഞാൻ കേൾക്കേണ്ടിവരും.

Verse 40

अतो दुःखतरं किं नु प्रमदानां भविष्यति ।मम शोको विलापश्च यादृशोऽयमनन्तकः ॥४०॥

അതിനാൽ സ്ത്രീകൾക്കു ഇതിലധികം ദുഃഖം എന്തുണ്ടാകും? എനിക്കുള്ള ഈ അനന്തമായ ശോകവും വിലാപവും പോലെയുള്ളത് മറ്റെവിടെയുണ്ട്?

Verse 41

त्वयि सन्निहितेऽप्येवमहमासं निराकृता ।किं पुनः प्रोषिते तात ध्रुवं मरणमेव मे ॥४१॥

പ്രിയ പുത്രാ, നീ സമീപത്തുണ്ടായിരിക്കുമ്പോഴും ഞാൻ ഇങ്ങനെ തള്ളിക്കളയപ്പെട്ടവളായി കഴിഞ്ഞു; നീ വനവാസത്തിൽ ദൂരെയായാൽ പിന്നെ എന്ത്? എനിക്കു തീർച്ചയായും മരണമേ വരൂ.

Verse 42

अत्यन्तनिगृहीतास्मि भर्तुर्नित्यमतन्त्रिता ।परिवारेण कैकेय्या स्समा वाप्यथवाऽवरा ॥४२॥

ഞാൻ അത്യന്തം നിയന്ത്രിതയായിരിക്കുന്നു; ഭർത്താവിന്റെ അധീനയിൽ നിത്യവും പരതന്ത്രയാണ്. കൈകേയിയുടെ പരിചാരകരോടു തുല്യമായോ, അതിലും താഴെയോ എന്നെ കണക്കാക്കുന്നു.

Verse 43

योऽहि मां सेवते कश्चिदथवाप्यनुवर्तते ।कैकेय्याः पुत्रमन्वीक्ष्य स्वश्चि जनो नाभिभाषते ॥४३॥

എന്നെ സേവിക്കുന്നവനോ എന്റെ പക്ഷം പിന്തുടരുന്നവനോ, കൈകേയിയുടെ പുത്രനെ കണ്ടശേഷം—എന്റെ സ്വന്തം ആളുകൾ പോലും—എന്നോട് സംസാരിക്കുന്നില്ല.

Verse 44

नित्यक्रोधतया तस्याः कथं नु खरवादितत् ।कैकेय्या वदनं द्रष्टुं पुत्र शक्ष्यामि दुर्गता ॥४४॥

പുത്രാ, ഞാൻ ഇങ്ങനെ ദുരവസ്ഥയിൽ ആയിരിക്കെ, നിത്യക്രോധിനിയും കഠിനവാക്കുകളുള്ളവളുമായ കൈകേയിയുടെ മുഖം എങ്ങനെ ഞാൻ നോക്കാൻ കഴിയും?

Verse 45

दश सप्त च वर्षाणि जातस्य तव राघव ।अतितानि प्रकाङ्क्षन्त्या मया दुःखपरिक्षयम् ॥४५॥

ഹേ രാഘവാ! നിന്റെ ജന്മം (യൗവനപ്രാപ്തി) മുതൽ പതിനേഴു വർഷങ്ങൾ കഴിഞ്ഞു; ആ മുഴുവൻ കാലവും എന്റെ ദുഃഖത്തിന്റെ അവസാനം കാത്ത് ഞാൻ വേദനയോടെ ജീവിച്ചു.

Verse 46

तदक्षयं महद्दुःखं नोत्सहे सहितुं चिरम् ।विप्रकारं सपत्नीनामेवं जीर्णाऽपि राघव ॥४६॥

അതുകൊണ്ട്, ഹേ രാഘവാ! വയസ്സായ ഞാൻ ഈ മഹത്തായ, അക്ഷയമായ ദുഃഖം ദീർഘകാലം സഹിക്കാൻ കഴിയില്ല; സഹപത്നിമാരുടെ അപമാനങ്ങളും ഇനി സഹിക്കാനാവില്ല.

Verse 47

अपश्यन्ती तव मुखं परिपूर्णशशिप्रभम् ।कृपणा वर्तयिष्यामि कथं कृपणजीविकाम् ॥४७॥

പൂർണ്ണചന്ദ്രന്റെ പ്രകാശംപോലെ ദീപ്തമായ നിന്റെ മുഖം കാണാതെ, ദീനയായ ഞാൻ എങ്ങനെ ഈ ദീനജീവിതം തുടരുക?

Verse 48

उपवासैश्च योगैश्च बहुभिश्च परिश्रमैः ।दुःखं संवर्धितो मोघं त्वं हि दुर्गतया मया ॥४८॥

ഉപവാസങ്ങളാലും യോഗശാസനങ്ങളാലും അനവധി പരിശ്രമങ്ങളാലും, ദുര്‍ഗതിയിലായ ഞാൻ നിന്നെ കഷ്ടപ്പെട്ടു വളർത്തി; എന്നാൽ അയ്യോ, ഇപ്പോൾ എല്ലാം വ്യർത്ഥമായതുപോലെ തോന്നുന്നു, ഞാൻ അത്യന്തം ദുര്ഭാഗ്യവതിയാകയാൽ.

Verse 49

स्थिरं तु हृदयं मन्ये ममेदं यन्न दीर्यते ।प्रावृषीव महानद्या स्पृष्टं कूलं नवाम्भसा ॥४९॥

എന്റെ ഹൃദയം തീർച്ചയായും കഠിനമാണെന്ന് തോന്നുന്നു; അത് പൊട്ടുന്നില്ല—മഴക്കാലത്ത് മഹാനദിയുടെ തീരം പുതുവെള്ളപ്പാച്ചിലാൽ തട്ടി എങ്കിലും ഇടിഞ്ഞുപോകാത്തതുപോലെ.

Verse 50

ममैव नूनं मरणं न विद्यते न चावकाऽशोस्ति यमक्षयेऽमम ।यदन्तकोऽद्यैव न मां जिहीर्षति ।प्रसह्य सिंहो रुदतीं मृगीमिव ॥५०॥

നിശ്ചയം, എനിക്ക് മരണം വരുന്നില്ല; യമലോകത്തും എനിക്ക് ഇടമില്ല. കാരണം അന്തകൻ ഇന്നുതന്നെ പോലും എന്നെ ബലമായി പിടിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നില്ല—കരയുന്ന മാൻകുട്ടിയെ സിംഹം പിടിച്ചെടുക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 51

स्थिरं हि नूनं हृदयं ममायसं न भिद्यते यद्भुवि नावदीर्यते ।अनेन दुःखेन च देहमर्पितं ध्रुवं ह्यकाले मरणं न विद्यते ॥५१॥

നിശ്ചയം, എന്റെ ഹൃദയം സ്ഥിരമാണ്—ഇരുമ്പുപോലെ; അത് തകരുന്നില്ല, ഭൂമിയിൽ വീണാലും പൊട്ടിപ്പിരിയുന്നില്ല. ഇത്തരമൊരു ദുഃഖത്തിന് സമർപ്പിതമായ ഈ ദേഹത്തിന് അകാലമരണം സംഭവിക്കില്ല—അത് ഉറപ്പ്.

Verse 52

इदं हि दुःखं यदनर्थकानि मे व्रतानि दानानि च संयमाश्च हि ।तपश्च तप्तं यदपत्यकारणा त्सुनिष्फलं बीजमिवोप्तमूषरे ॥५२॥

എന്റെ ദുഃഖം ഇതാണ്: എന്റെ വ്രതങ്ങളും ദാനങ്ങളും സംയമങ്ങളും എല്ലാം അർത്ഥശൂന്യമായി. സന്താനലാഭത്തിനായി ചെയ്ത തപസ്സും ഫലമില്ലാതായി—വന്ധ്യമായ മണ്ണിൽ വിതച്ച വിത്തുപോലെ.

Verse 53

यदि ह्यकाले मरणं स्वयेच्छया लभेत कश्चिद्गुरुदुःखकर्शितः ।गताहमद्यैव परेतसंसदं विना त्वया धेनुरिवात्मजेन वै ॥५३॥

അസഹ്യമായ ഗുരുദുഃഖത്തിൽ തകർന്ന ഒരാൾക്ക് സ്വന്തം ഇച്ഛയാൽ അകാലമരണം ലഭിക്കുമെങ്കിൽ, നിന്നില്ലാതെ—കിടാവില്ലാത്ത പശുവുപോലെ—ഞാൻ ഇന്നുതന്നെ പരലോകസഭയിലേക്കു പോയേനേ.

Verse 54

अथापि किं जीवितमद्य मे वृथा त्वया विना चन्द्रनिभाननप्रभ ।अनुव्रजिष्यामि वनं त्वयैव गौ स्सुदुर्बला वत्समिवानुकाङ्क्षया ॥५४॥

എങ്കിലും ഇന്ന് എന്റെ ജീവന് എന്ത് പ്രയോജനം? പൂർണ്ണചന്ദ്രനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന മുഖപ്രഭയുള്ളവളേ, നിന്നില്ലാതെ അത് വ്യർത്ഥം. കാളക്കുട്ടിയെ കാണുവാൻ ആകാംക്ഷയോടെ ക്ഷീണിച്ച പശു പിന്തുടരുന്നതുപോലെ, ഞാനും നിന്നോടൊപ്പം തന്നെ വനത്തിലേക്ക് അനുഗമിക്കും.

Verse 55

भृशमसुखममर्षिता तदा बहु विललाप समीक्ष्य राघवम् ।व्यसनमुपनिशम्य सा मह त्सुतमिव बद्धमवेक्ष्य किन्नरी ॥५५॥

അപ്പോൾ അവൾ അത്യന്തം ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി, അസഹ്യമായ രോഷത്താൽ ദഹിച്ചവളായി, രാഘവനെ കണ്ടു ദീർഘമായി വിലപിച്ചു. മഹാവിപത്ത് കേട്ട ശേഷം, ബന്ധിക്കപ്പെട്ട വളർന്ന മകനെ നോക്കുന്ന കിന്നരിയെപ്പോലെ അവൾ അവനെ നോക്കി നിന്നു.