Sarga 103

Verse 1

वसिष्ठः पुरतः कृत्वा दारान्दशरथस्य च।अभिचक्राम तं देशं रामदर्शनतर्षितः।।2.103.1।।

వసిష్ఠుడు దశరథుని భార్యలను ముందుంచి, రామదర్శన తృష్ణతో తపిస్తూ, ఆ ప్రదేశమునకు బయలుదేరెను.

Verse 2

राजपत्न्यश्च गच्छन्त्यो मन्दं मन्दाकिनीं प्रति।ददृशु स्तत्र तत् तीर्थं रामलक्ष्मणसेवितम्।।2.103.2।।

రాజపత్నులు నెమ్మదిగా మందాకినీ వైపు సాగుతూ, అక్కడ రామలక్ష్మణులు సేవించిన ఆ తీర్థస్థానాన్ని చూశారు।

Verse 3

कौसल्या बाष्पपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता।सुमित्रामब्रवीद्दीना याश्चान्या राजयोषितः।।2.103.3।।

కౌసల్య కన్నీళ్లతో నిండిన, శోకంతో క్షీణించిన ముఖంతో దీనంగా సుమిత్రను మరియు ఇతర రాజపత్నులను ఉద్దేశించి పలికింది।

Verse 4

इदं तेषामनाथानां क्लिष्टमक्लिष्टकर्मणाम्।वने प्राक्कलनं तीर्थं ये ते निर्विषयीकृताः।।2.103.4।।

ఇది వనంలో తూర్పు దిశలో ఉన్న ఆ తీర్థమే—అనాథులవలె అయిన, కష్టపడినా కర్మలో అలసటలేని, తమ రాజ్యవిషయమునుండి వెలివేయబడిన వారితో సంబంధమున్నది.

Verse 5

इत स्सुमित्रे पुत्रस्ते सदा जलमतन्द्रितः।स्वयं हरति सौमित्रिर्मम पुत्रस्य कारणात्।।2.103.5।।

ఓ సుమిత్రా, ఇక్కడి నుండి నీ కుమారుడైన సౌమిత్రి ఎల్లప్పుడూ అప్రమత్తుడై తానే నీటిని తెస్తున్నాడు—నా కుమారుని నిమిత్తంగా.

Verse 6

जघन्यमपि ते पुत्रः कृतवान् न तु गर्हितः।भ्रातुर्यदर्थरहितं सर्वं तद् गर्हितंं गुणैः।।2.103.6।।

హే మాతా! నీ కుమారుడు తుచ్ఛంగా కనిపించే పని చేసినా అతడు నిందనీయం కాదు. అన్నదమ్ముల హితార్థంగా ఏది చేయబడుతుందో అది గుణములతో మహిమపొందినదై ప్రశంసనీయం అవుతుంది.

Verse 7

अद्यायमपि ते पुत्रः क्लेशानामतथोचितः।नीचानर्थ समाचारं सज्जं कर्म प्रमुञ्चतु।।2.103.7।।

ఇప్పటికీ నీ కుమారుడు కష్టాలకు తగినవాడు కాదు, దుఃఖానికి అలవాటుపడినవాడూ కాదు. అతనిపై మోపబడిన కఠినమైన, నీచమైన, అనర్థకరమైన ఈ పనిని అతడు విడిచిపెట్టాలి.

Verse 8

दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु सा ददर्श महीतले।पितुरिङ्गुदिपिण्याकं न्यस्तमायतलोचना।।2.103.8।।

విశాలనేత్రి కౌసల్య భూమిపై దక్షిణాగ్రమైన దర్భలపై తండ్రి కొరకు ఉంచబడిన ఇంగుదీ ఫలగుజ్జు పిండాన్ని చూచింది.

Verse 9

तं भूमौ पितुरार्तेन न्यस्तं रामेण वीक्ष्य सा।उवाच देवी कौसल्या सर्वा दशरथस्त्रियः।।2.103.9।।

తండ్రి కొరకు శోకార్తుడైన రాముడు భూమిపై ఉంచిన ఆ అర్పణాన్ని చూసి దేవి కౌసల్య దశరథుని సమస్త భార్యలను ఉద్దేశించి పలికింది.

Verse 10

इदमिक्ष्वाकुनाथस्य राघवस्य महात्मनः।राघवेण पितुर्दत्तं पश्यतैतद्यथाविधि।।2.103.10।।

ఇక్ష్వాకువంశనాథుడైన మహాత్మ రాజు దశరథుని—తండ్రికి—రాఘవుడు (రాముడు) యథావిధిగా పిండోదకాది అర్పించిన ఈ నైవేద్యాన్ని చూడండి.

Verse 11

तस्य देवसमानस्य पार्थिवस्य महात्मनः।नैतदौपयिकं मन्ये भुक्तभोगस्य भोजनम्।।2.103.11।।

దేవసమాన తేజస్సుగల ఆ మహాత్మ రాజు—ఒకప్పుడు సమస్త భోగాలను అనుభవించినవాడు—ఆయనకు ఈ భోజనం తగినదని నేను భావించను.

Verse 12

चतुरन्तां महीं भुक्त्वा महेन्द्रसदृशो विभुः।कथमिङ्गुदिपिण्याकं स भुक्ते वसुधाधिपः।।2.103.12।।

ఇంద్రసమానమైన మహావిభువు, ఒకప్పుడు నాలుగు దిక్కుల వరకు విస్తరించిన భూమిని అనుభవించిన వసుధాధిపతి—ఇప్పుడు ఇంగుదీ గుజ్జుతో చేసిన పిణ్యాకాన్ని ఎలా భుజించగలడు?

Verse 13

अतो दुःखतरं लोके न किञ्चित्प्रतिभाति मा।यत्र रामः पितुर्दद्यादिङ्गुदिक्षोदमृद्धिमान्।।2.103.13।।

ఇదికన్నా ఎక్కువ దుఃఖకరం లోకంలో నాకు ఏదీ కనిపించదు—ఒకప్పుడు సమృద్ధుడైన రాముడు తన తండ్రికి ఇంగుదీ చూర్ణపు పిణ్యాకాన్ని సమర్పించవలసి రావడం.

Verse 14

रामेणेङ्गुदिपिण्याकं पितुर्दत्तं समीक्ष्य मे।कथं दुःखेन हृदयं न स्फोटति सहस्रधा।।2.103.14।।

రాముడు తండ్రికి ఇంగుదీ పిణ్యాకాన్ని సమర్పించినదాన్ని చూసి, దుఃఖంతో నా హృదయం వెయ్యి ముక్కలుగా ఎందుకు పగలదు?

Verse 15

श्रुतिस्तु खल्वियं सत्या लौकिकी प्रतिभाति मा।यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवताः।।2.103.15।।

ఇప్పుడు నాకు లోకప్రసిద్ధమైన ఈ మాట సత్యంగా అనిపిస్తోంది—మనిషి ఏ ఆహారంతో జీవిస్తాడో, అతనికి సంబంధించిన దేవతలూ అదే ఆహారాన్ని స్వీకరిస్తారు.

Verse 16

एवमार्तां सपत्न्यस्ता जग्मुराश्वास्य तां तदा।ददृशुश्चाश्रमे रामं स्वर्गच्युतमिवामरम्।।2.103.16।।

ఈ విధంగా ఆర్తురాలైన కౌసల్యను సహపత్నులు ఆ సమయంలో ఓదార్చి ముందుకు వెళ్లారు; ఆశ్రమంలో వారు రాముణ్ని చూశారు—స్వర్గం నుండి చ్యుతుడైన దేవుడివలె.

Verse 17

सर्वभोगैः परित्यक्तं रामं सम्प्रेक्ष्य मातरः।आर्ता मुमुचुरश्रूणि सस्वरं शोककर्शिताः।।2.103.17।।

సర్వ రాజభోగాలనుండి విరక్తుడైన రాముని చూచి మాతలు శోకంతో క్షీణించి, ఆర్తస్వరంతో విలపిస్తూ కన్నీళ్లు కార్చారు।

Verse 18

तासां रामस्समुत्थाय जग्राह चरणान् शुभान्।मात्रूणां मनुजव्याघ्रस्सर्वासां सत्यसङ्गरः।।2.103.18।।

అప్పుడు సత్యనిష్ఠుడైన నరశ్రేష్ఠుడు రాముడు లేచి, తన సమస్త మాతల శుభపాదాలను భక్తితో పట్టుకొని ప్రణామం చేశాడు।

Verse 19

ताः पाणिभि स्सुखस्पर्शैर्मृद्वङ्गुलितलै श्शुभैः।प्रममार्जू रजः पृष्ठाद्रामस्यायतलोचनाः।।2.103.19।।

ఆ విశాలనేత్రి రాణులు తమ మృదువైన, శుభమైన, సుఖస్పర్శ గల చేతులతో రాముని వెన్నుపై ఉన్న ధూళిని మెల్లగా తుడిచారు।

Verse 20

सौमित्रिरपि ता स्सर्वा मातृ़स्सम्प्रेक्ष्य दुःखितः।अभ्यवादयतासक्तं शनै रामादनन्तरम्।।2.103.20।।

సౌమిత్రి లక్ష్మణుడు కూడా ఆ సమస్త మాతలను చూచి దుఃఖంతో నిండిపోయి, రాముని వెంట నడుచుకుంటూ నెమ్మదిగా భక్తితో వారికి నమస్కరించాడు।

Verse 21

यथा रामे तथा तस्मिन्सर्वा ववृतिरे स्त्रियः।वृत्तिं दशरथाज्जाते लक्ष्मणे शुभलक्षणे।।2.103.21।।

శ్రీరాముని యెడల వారు ఎలా ప్రవర్తించారో, అలాగే దశరథనందనుడు శుభలక్షణుడైన లక్ష్మణుని యెడల కూడా సమానమైన స్నేహం, గౌరవంతోనే సమస్త రాణులు ప్రవర్తించారు।

Verse 22

सीताऽपि चरणांस्तासामुपसङ्गृह्य दुःखिता।श्वश्रूणामश्रुपूर्णाक्षी सा बभूवाग्रतः स्थिता।।2.103.22।।

సీత కూడా దుఃఖంతో కలతచెంది అత్తమాతల పాదాలను పట్టుకొని నమస్కరించింది; కన్నీళ్లతో నిండిన కళ్లతో వారి ముందర నిలిచింది।

Verse 23

तां परिष्वज्य दुःखार्तां माता दुहितरं यथा।वनवासकृशां दीनां कौसल्या वाक्यमब्रवीत्।।2.103.23।।

వనవాసంతో కృశించి, దీనంగా, శోకార్తగా ఉన్న సీతను తల్లి తన కుమార్తెను ఆలింగనం చేసుకున్నట్లుగా కౌసల్య ఆలింగనం చేసి మాటలు పలికింది।

Verse 24

विदेहराजस्य सुता स्नुषा दशरथस्य च।रामपत्नी कथं दुःखं सम्प्राप्ता निर्जने वने।।2.103.24।।

విదేహరాజుని కుమార్తె, దశరథుని కోడలు, రాముని భార్య అయిన ఆమె—ఎలా నిర్జన వనంలో ఇంత దుఃఖాన్ని పొందింది?

Verse 25

पद्ममातपसन्तप्तं परिक्लिष्टमिवोत्पलम्।काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिवाम्बुदैः।।2.103.25।।मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्यग्निरिवाऽश्रयम्।भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसम्भवः।।2.103.26।।

నీ ముఖము ఎండతాపంతో దగ్ధమైన పద్మంలా, వాడిపోయిన ఉత్పలంలా కనిపిస్తోంది; ధూళితో మలినమైన కనకంలా, మేఘాలతో మసకబారిన చంద్రునిలా కూడా అనిపిస్తోంది।

Verse 26

पद्ममातपसन्तप्तं परिक्लिष्टमिवोत्पलम्।काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिवाम्बुदैः।।2.103.25।।मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्यग्निरिवाऽश्रयम्।भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसम्भवः।।2.103.26।।

హే వైదేహీ! నీ ముఖాన్ని చూచిన వెంటనే నా హృదయంలో శోకం అత్యంతంగా మండుతుంది—విపత్తు-రూప అరణికట్టెల నుండి పుట్టిన అగ్ని తన ఆశ్రయాన్నే దహించునట్లు।

Verse 27

ब्रुवन्त्यामेवमार्तायां जनन्यां भरताग्रजः।पादावासाद्य जग्राह वसिष्ठस्य च राघवः।।2.103.27।।

ఇలా ఆర్తమైన తల్లి పలుకుతుండగానే, భరతుని అగ్రజుడైన రాఘవుడు వశిష్ఠుని సమీపించి భక్తితో ఆయన పాదాలను పట్టుకున్నాడు।

Verse 28

पुरोहितस्याग्निसमस्य वै तदा बृहस्पतेरिन्द्रमिवामराधिपः।प्रगृह्य पादौ सुसमृद्धतेजसस्सहैव तेनोपविवेश राघवः।।2.103.28।।

అప్పుడు అగ్నిసమాన తేజస్సు గల ఆ కులపురోహితుని పాదాలను పట్టుకొని రాఘవుడు ఆయన పక్కనే కూర్చున్నాడు—దేవాధిపతి ఇంద్రుడు బృహస్పతి సమీపంలో కూర్చునునట్లు।

Verse 29

ततो जघन्यं सहितै स्समन्त्रिभिः पुरप्रधानैश्च सहैव सैनिकैः।जनेन धर्मज्ञतमेन धर्मवानुपोपविष्टो भरत स्तदाऽग्रजम्।।2.103.29।।

ఆపై ధర్మవంతుడైన భరతుడు తన అగ్రజుని సమీపంలో కూర్చున్నాడు; అతని వెనుక మంత్రులు, నగరప్రధానులు, సైనికులు మరియు ధర్మంలో నిపుణులైన జనులు కూర్చున్నారు।

Verse 30

उपोपविष्ट स्तु तदा स वीर्यवांस्तपस्विवेषेण समीक्ष्य राघवम्।श्रिया ज्वलन्तं भरतः कृताञ्जलिर्यथा महेन्द्रः प्रयतः प्रजापतिम्।।2.103.30।।

అప్పుడు వీర్యవంతుడైన భరతుడు తపస్వి వేషంలో ఉన్నా శ్రీ-తేజస్సుతో జ్వలిస్తున్న రాఘవుణ్ణి చూచి ఆయన సమీపంలో కూర్చొని అంజలి బద్ధుడయ్యాడు—శుద్ధుడైన మహేంద్రుడు ప్రజాపతికి సమీపంలో కూర్చునినట్లు.

Verse 31

किमेष वाक्यं भरतोऽद्य राघवं प्रणम्य सत्कृत्य च साधु वक्ष्यति।इतीव तस्यार्यजनस्य तत्त्वतो बभूव कौतूहलमुत्तमं तदा।।2.103.31।।

అప్పుడు ఆర్యజనులలో గాఢమైన కుతూహలం కలిగింది—“ఈ రోజు భరతుడు రాఘవుణ్ణి ప్రణమించి, సత్కరించి, ఏ శుభవాక్యాన్ని పలుకుతాడు?”

Verse 32

स राघव स्सत्यधृति श्च लक्ष्मणो महानुभावो भरत श्च धार्मिकः।वृताः सुहृद्भि श्च विरेजुरध्वरे यथा सदस्यै स्सहितास्त्रयोऽग्नयः।।2.103.32।।

సత్యధృతిగల రాఘవుడు, మహానుభావుడైన లక్ష్మణుడు, ధార్మికుడైన భరతుడు—సుహృదులతో పరివృతులై—ఆ యజ్ఞసదస్సులో ఋత్వికులతో సేవింపబడే మూడు యజ్ఞాగ్నులవలె ప్రకాశించారు.