Ramayana Ayodhya Kanda Sarga 103
Ayodhya KandaSarga 10332 Verses

Sarga 103

पिण्डदानदर्शनम् — The Queens Behold Rama’s Śrāddha Offering

अयोध्याकाण्ड

वसिष्ठ पैदल ही मन्दाकिनी-तट के तीर्थ की ओर चले और दशरथ की रानियों को, जो राम-दर्शन के लिए व्याकुल थीं, साथ ले गए। वे उस स्नान-स्थान पर पहुँचे जहाँ राम और लक्ष्मण प्रायः आते थे। शोक से क्षीण, आँसुओं से भरी कौसल्या ने वन-किनारे का वह पवित्र स्थान दिखाया जहाँ निर्वासित तीनों को कष्टपूर्वक रहना पड़ा; और राम के लिए जल लाने आदि में लक्ष्मण की निरन्तर सेवा देखकर चाहा कि उसे ऐसे कठोर श्रम से मुक्ति मिले। फिर कौसल्या ने दक्षिणाभिमुख कुश पर रखे इँगुदी-फल के गूदे से बने पिण्ड देखे—राम द्वारा पिता के लिए विधिपूर्वक श्राद्ध-दान। कभी राजवैभव में रहने वाले दशरथ के लिए यह वन्य अर्पण देखकर वह विलाप करने लगी—देव-तुल्य राजा के लिए ऐसा भोजन कैसे उचित हो, और राम की यह दीन अवस्था से बढ़कर कोई पीड़ा नहीं। “जैसा मनुष्य का अन्न, वैसा ही देवताओं का अन्न” वाली लोकोक्ति उसे यहाँ शोकपूर्ण सत्य-सी लगी। अन्य रानियों ने कौसल्या को ढाढ़स बँधाया और आश्रम में राम को देखा—तेजस्वी, पर मानो स्वर्ग से गिरे देवता-सा। माताएँ रो पड़ीं; राम उठे, उनके चरण छुए, और उन्होंने उसके पीठ की धूल झाड़ी। लक्ष्मण ने भी प्रणाम किया; रानियों ने उसे भी वही मातृस्नेह दिया। सीता दुःखाकुल होकर सासों के चरणों से लिपट गई; कौसल्या ने उसे बेटी की तरह गले लगाकर उसके कष्ट पर शोक किया, उसके मुरझाए मुख का वर्णन उपमाओं से किया और शोक को अरणि से उत्पन्न अग्नि की तरह बताया जो अपने ही आधार को भस्म कर देती है। इसके बाद राम ने वसिष्ठ के चरण पकड़कर उनके पास बैठा; भरत भी हाथ जोड़कर निकट बैठ गया और सभा सोचने लगी कि वह क्या कहेगा। मित्रों से घिरे राम, लक्ष्मण और भरत तीन यज्ञाग्नियों की भाँति, ऋत्विजों से घिरे हुए, शोभायमान थे।

Shlokas

Verse 1

वसिष्ठः पुरतः कृत्वा दारान्दशरथस्य च।अभिचक्राम तं देशं रामदर्शनतर्षितः।।2.103.1।।

वसिष्ठ ने दशरथ की रानियों को आगे करके, राम-दर्शन की तृषा से व्याकुल होकर, उस स्थान की ओर प्रस्थान किया।

Verse 2

राजपत्न्यश्च गच्छन्त्यो मन्दं मन्दाकिनीं प्रति।ददृशु स्तत्र तत् तीर्थं रामलक्ष्मणसेवितम्।।2.103.2।।

राज-पत्नियाँ मंद-मंद चलती हुई मन्दाकिनी की ओर जा रही थीं; वहाँ उन्होंने राम-लक्ष्मण द्वारा सेवित उस तीर्थ-स्थान को देखा।

Verse 3

कौसल्या बाष्पपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता।सुमित्रामब्रवीद्दीना याश्चान्या राजयोषितः।।2.103.3।।

कौसल्या आँसुओं से भरे और शोक से सूखे हुए मुख वाली, दीन होकर सुमित्रा तथा अन्य राजपत्नीओं से बोली।

Verse 4

इदं तेषामनाथानां क्लिष्टमक्लिष्टकर्मणाम्।वने प्राक्कलनं तीर्थं ये ते निर्विषयीकृताः।।2.103.4।।

यह वही पूर्व दिशा का वन-तीर्थ है, जो उन अनाथ-से हो गए लोगों से संबद्ध है—जो क्लेशित होकर भी कर्म में शिथिल न थे—और जिन्हें अपने राज्य-क्षेत्र से वंचित कर दिया गया था।

Verse 5

इत स्सुमित्रे पुत्रस्ते सदा जलमतन्द्रितः।स्वयं हरति सौमित्रिर्मम पुत्रस्य कारणात्।।2.103.5।।

हे सुमित्रा, यहाँ से तुम्हारा पुत्र सौमित्रि सदा सतर्क रहकर स्वयं जल लाता है—मेरे पुत्र के हित के लिए।

Verse 6

जघन्यमपि ते पुत्रः कृतवान् न तु गर्हितः।भ्रातुर्यदर्थरहितं सर्वं तद् गर्हितंं गुणैः।।2.103.6।।

हे माता! तुम्हारे पुत्र ने चाहे कोई तुच्छ-सा कार्य किया हो, वह निन्दनीय नहीं है। भाई के हित के लिए जो कुछ किया जाता है, वह सब गुणों से विभूषित होकर प्रशंसनीय ही होता है।

Verse 7

अद्यायमपि ते पुत्रः क्लेशानामतथोचितः।नीचानर्थ समाचारं सज्जं कर्म प्रमुञ्चतु।।2.103.7।।

आज भी तुम्हारा यह पुत्र कष्टों के योग्य नहीं, दुःख का अभ्यस्त भी नहीं है। उस पर जो कठोर, हीन और अनर्थकारी काम थोप दिया गया है, उसे वह छोड़ दे।

Verse 8

दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु सा ददर्श महीतले।पितुरिङ्गुदिपिण्याकं न्यस्तमायतलोचना।।2.103.8।।

आयतलोचना कौसल्या ने भूमि पर दक्षिणाग्र दर्भों पर अपने पति के लिए रखा हुआ इङ्गुदी-फल के गूदे का पिण्याक (पिण्ड) देखा।

Verse 9

तं भूमौ पितुरार्तेन न्यस्तं रामेण वीक्ष्य सा।उवाच देवी कौसल्या सर्वा दशरथस्त्रियः।।2.103.9।।

पिता के लिए शोकाकुल राम द्वारा भूमि पर रखे उस अर्पण को देखकर देवी कौसल्या ने दशरथ की समस्त रानियों से कहा।

Verse 10

इदमिक्ष्वाकुनाथस्य राघवस्य महात्मनः।राघवेण पितुर्दत्तं पश्यतैतद्यथाविधि।।2.103.10।।

इक्ष्वाकुवंश-नायक, महात्मा राजा दशरथ—अपने पिता—के लिए राघव (राम) ने जो यथाविधि पिण्डोदक-आदि अर्पण किया है, उसे देखो।

Verse 11

तस्य देवसमानस्य पार्थिवस्य महात्मनः।नैतदौपयिकं मन्ये भुक्तभोगस्य भोजनम्।।2.103.11।।

देवसमान तेजस्वी, महात्मा राजा—जो पहले समस्त भोगों का उपभोग कर चुके थे—उनके लिए यह भोजन मुझे उपयुक्त नहीं लगता।

Verse 12

चतुरन्तां महीं भुक्त्वा महेन्द्रसदृशो विभुः।कथमिङ्गुदिपिण्याकं स भुक्ते वसुधाधिपः।।2.103.12।।

जो प्रभु इन्द्र-तुल्य पराक्रमी होकर पहले चारों दिशाओं तक फैली पृथ्वी का भोग करता था, वह पृथ्वीपति अब इङ्गुदी के गूदे से बने पिण्याक को कैसे खाएगा?

Verse 13

अतो दुःखतरं लोके न किञ्चित्प्रतिभाति मा।यत्र रामः पितुर्दद्यादिङ्गुदिक्षोदमृद्धिमान्।।2.103.13।।

इससे बढ़कर दुःख मुझे संसार में कुछ नहीं दिखता कि समृद्ध राम को अपने पिता को इङ्गुदी के कुचले हुए फल का पिण्याक अर्पित करना पड़े।

Verse 14

रामेणेङ्गुदिपिण्याकं पितुर्दत्तं समीक्ष्य मे।कथं दुःखेन हृदयं न स्फोटति सहस्रधा।।2.103.14।।

राम द्वारा पिता को इङ्गुदी का पिण्याक दिया गया देखकर, दुःख से मेरा हृदय सहस्रधा क्यों नहीं फट जाता?

Verse 15

श्रुतिस्तु खल्वियं सत्या लौकिकी प्रतिभाति मा।यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवताः।।2.103.15।।

अब मुझे लोक में प्रचलित यह उक्ति सत्य प्रतीत होती है—मनुष्य जिस अन्न पर जीवित रहता है, उसके देवता भी वही अन्न ग्रहण करते हैं।

Verse 16

एवमार्तां सपत्न्यस्ता जग्मुराश्वास्य तां तदा।ददृशुश्चाश्रमे रामं स्वर्गच्युतमिवामरम्।।2.103.16।।

इस प्रकार शोकाकुल कौसल्या को आश्वस्त करके वे सह-पत्नियाँ आगे चलीं और आश्रम में राम को देखा—मानो स्वर्ग से च्युत कोई देवता हो।

Verse 17

सर्वभोगैः परित्यक्तं रामं सम्प्रेक्ष्य मातरः।आर्ता मुमुचुरश्रूणि सस्वरं शोककर्शिताः।।2.103.17।।

सब राजसी भोगों से वंचित राम को देखकर माताएँ शोक से क्षीण हो गईं; वे आर्त स्वर में विलाप करती हुई आँसू बहाने लगीं।

Verse 18

तासां रामस्समुत्थाय जग्राह चरणान् शुभान्।मात्रूणां मनुजव्याघ्रस्सर्वासां सत्यसङ्गरः।।2.103.18।।

तब सत्य-प्रतिज्ञ, मनुष्यों में सिंह राम उठ खड़े हुए और अपनी सभी माताओं के शुभ चरणों को श्रद्धापूर्वक पकड़कर प्रणाम किया।

Verse 19

ताः पाणिभि स्सुखस्पर्शैर्मृद्वङ्गुलितलै श्शुभैः।प्रममार्जू रजः पृष्ठाद्रामस्यायतलोचनाः।।2.103.19।।

वे विशाल-नेत्री रानियाँ अपने कोमल, शुभ, सुख-स्पर्श हाथों से राम की पीठ पर लगी धूल को धीरे-धीरे पोंछने लगीं।

Verse 20

सौमित्रिरपि ता स्सर्वा मातृ़स्सम्प्रेक्ष्य दुःखितः।अभ्यवादयतासक्तं शनै रामादनन्तरम्।।2.103.20।।

सौमित्रि लक्ष्मण भी उन सब माताओं को देखकर दुःखी हो उठा; राम के पीछे-पीछे चलते हुए उसने धीरे-धीरे भक्तिभाव से उन्हें प्रणाम किया।

Verse 21

यथा रामे तथा तस्मिन्सर्वा ववृतिरे स्त्रियः।वृत्तिं दशरथाज्जाते लक्ष्मणे शुभलक्षणे।।2.103.21।।

जैसे वे श्रीराम के प्रति थीं, वैसे ही सब रानियाँ दशरथनन्दन शुभलक्षण लक्ष्मण के प्रति भी समान स्नेह और आदर से व्यवहार करती थीं।

Verse 22

सीताऽपि चरणांस्तासामुपसङ्गृह्य दुःखिता।श्वश्रूणामश्रुपूर्णाक्षी सा बभूवाग्रतः स्थिता।।2.103.22।।

सीता भी दुःख से व्याकुल होकर अपनी सासों के चरणों को पकड़कर प्रणाम करने लगी; आँसुओं से भरी आँखों वाली वह उनके सामने खड़ी रही।

Verse 23

तां परिष्वज्य दुःखार्तां माता दुहितरं यथा।वनवासकृशां दीनां कौसल्या वाक्यमब्रवीत्।।2.103.23।।

वनवास से कृश, दीन और शोकाकुल सीता को माता अपनी पुत्री की भाँति आलिंगन करके कौसल्या ने उससे वचन कहा।

Verse 24

विदेहराजस्य सुता स्नुषा दशरथस्य च।रामपत्नी कथं दुःखं सम्प्राप्ता निर्जने वने।।2.103.24।।

विदेहराज की पुत्री, दशरथ की स्नुषा और राम की पत्नी—वह सीता निर्जन वन में ऐसा दुःख कैसे पा गई?

Verse 25

पद्ममातपसन्तप्तं परिक्लिष्टमिवोत्पलम्।काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिवाम्बुदैः।।2.103.25।।मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्यग्निरिवाऽश्रयम्।भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसम्भवः।।2.103.26।।

तुम्हारा मुख सूर्यताप से तपे हुए कमल-सा, मुरझाए हुए उत्पल-सा दिखता है; धूल से मलिन हुए सुवर्ण-सा और बादलों से आच्छन्न चन्द्रमा-सा भी प्रतीत होता है।

Verse 26

पद्ममातपसन्तप्तं परिक्लिष्टमिवोत्पलम्।काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिवाम्बुदैः।।2.103.25।।मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्यग्निरिवाऽश्रयम्।भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसम्भवः।।2.103.26।।

हे वैदेही! तुम्हारा मुख देखकर मेरे हृदय में शोक अत्यन्त तीव्र हो उठता है—मानो विपत्ति-रूपी अरणियों से उत्पन्न अग्नि अपने ही आश्रय को जलाने लगे।

Verse 27

ब्रुवन्त्यामेवमार्तायां जनन्यां भरताग्रजः।पादावासाद्य जग्राह वसिष्ठस्य च राघवः।।2.103.27।।

इस प्रकार व्याकुल माता के बोलते ही भरत के अग्रज राघव वसिष्ठ के पास जाकर श्रद्धापूर्वक उनके चरणों को पकड़ लिया।

Verse 28

पुरोहितस्याग्निसमस्य वै तदा बृहस्पतेरिन्द्रमिवामराधिपः।प्रगृह्य पादौ सुसमृद्धतेजसस्सहैव तेनोपविवेश राघवः।।2.103.28।।

तब राघव ने उस कुलपुरोहित के—जिसका तेज अग्नि के समान था—चरण पकड़कर उनके पास बैठ गया; जैसे देवाधिप इन्द्र बृहस्पति के समीप बैठता है।

Verse 29

ततो जघन्यं सहितै स्समन्त्रिभिः पुरप्रधानैश्च सहैव सैनिकैः।जनेन धर्मज्ञतमेन धर्मवानुपोपविष्टो भरत स्तदाऽग्रजम्।।2.103.29।।

इसके बाद धर्मात्मा भरत अपने अग्रज के निकट बैठ गया; उसके पीछे मन्त्रीगण, नगर के प्रधान, सैनिक और धर्म में निपुण जन बैठे थे।

Verse 30

उपोपविष्ट स्तु तदा स वीर्यवांस्तपस्विवेषेण समीक्ष्य राघवम्।श्रिया ज्वलन्तं भरतः कृताञ्जलिर्यथा महेन्द्रः प्रयतः प्रजापतिम्।।2.103.30।।

तब पराक्रमी भरत ने तपस्वी-वेष में स्थित, परन्तु तेज और श्री से दीप्त राघव को देखकर उनके निकट बैठकर हाथ जोड़ लिए—जैसे शुद्ध महेन्द्र प्रजापति के समीप बैठता है।

Verse 31

किमेष वाक्यं भरतोऽद्य राघवं प्रणम्य सत्कृत्य च साधु वक्ष्यति।इतीव तस्यार्यजनस्य तत्त्वतो बभूव कौतूहलमुत्तमं तदा।।2.103.31।।

तब आर्यजनों में यह गहन कौतूहल उत्पन्न हुआ—“आज भरत राघव को प्रणाम करके और उनका सत्कार करके कौन-से उत्तम वचन कहेंगे?”

Verse 32

स राघव स्सत्यधृति श्च लक्ष्मणो महानुभावो भरत श्च धार्मिकः।वृताः सुहृद्भि श्च विरेजुरध्वरे यथा सदस्यै स्सहितास्त्रयोऽग्नयः।।2.103.32।।

सत्य में दृढ़ राघव, महानुभाव लक्ष्मण और धर्मात्मा भरत—अपने सुहृदों से घिरे हुए—उस यज्ञ-समारोह में ऐसे शोभित हुए जैसे ऋत्विजों से सेवित तीन यज्ञाग्नियाँ।

Frequently Asked Questions

The pivotal action is Rāma’s performance of pitṛ-rites (piṇḍadāna) for Daśaratha under exile conditions, highlighting how dharma is upheld even when resources are meager and the performer is personally distressed.

Kauśalyā’s lament and the proverb about ‘a man’s food and his gods’ underscore the moral realism of dharma: ritual duty persists amid suffering, and grief becomes a lens that reveals impermanence, status-reversal, and the ethical nobility of endurance.

The Mandākinī-associated tīrtha and the āśrama setting frame the scene; culturally, the śrāddha protocol is signaled through darbha grass oriented southward and the piṇḍa offering, with araṇi imagery used to interpret grief as a self-consuming fire.

Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App