Sarga 1

Verse 1

गच्छता मातुलकुलं भरतेन तदाऽनघ ।शत्रुघ्नो नित्यशत्रुघ्नो नीतः प्रीतिपुरस्कृतः ॥१॥

Jab Bharata apne mama ke ghar ja raha tha, usne Shatrughna ko saath le liya. Shatrughna dushmanon ko hamesha khatam karne wala tha. Bharata use pyaar se saath le gaya.

Verse 2

तत्र न्यवसद्भ्रात्रा सह सत्कारसत्कृतः ।मातुलेनाश्वपतिना पुत्रस्नेहेन लालितः ॥२॥

Woh wahan apne bhai ke saath raha. Logon ne uski bahut izzat ki. Uske mama Ashvapati the, raja jinke paas ghode the. Mama ne usse apne bete jaisa pyaar kiya.

Verse 3

तत्रापि निवसन्तौ तौ तर्प्यमाणौ च कामतः ।भ्रातरौ स्मरतां वीरौ वृद्धं दशरथं नृपम् ॥३॥

Woh dono bhai wahi rehte the. Khush the, jo chahte the woh mil raha tha. Itne mein bhi woh apne buddhe pita Dasharath ko yaad karte the. Woh dono bahut veer the.

Verse 4

राजाऽपि तौ महातेजा स्सस्मार प्रोषितौ सुतौ ।उभौ भरतशत्रुघ्नौ महेन्द्रवरुणोपमौ ॥४॥

Raja Dasharath ko yaad aa rahe the apne do bete jo bahar gaye huye hain. Bharat aur Shatrughna, dono bahut bade hain. Woh Indra aur Varun jaise lagte hain.

Verse 5

सर्व एव तु तस्येष्टा श्चत्वारः पुरुषर्षभाः ।स्वशरीराद्विनिर्वृत्ताश्चत्वार इव बाहवः ॥५॥

Raja ko chaaron bete ek jaise pyare the. Aisa lagta tha jaise uske apne shareer se chaar baahen nikli hain.

Verse 6

तेषामपि महातेजा रामो रतिकरःपितुः ।स्वयम्भूरिव भूतानां बभूव गुणवत्तरः ॥६॥

Charo mein se Ram apne pita ko sabse zyada pyara tha. Woh unka dil khush kar deta tha. Jaise Brahma sabse bade hain, waise hi Ram guno mein sabse aage the.

Verse 7

स हि देवैरुदीर्णस्य रावणस्य वधार्थिभिः ।अर्थितो मानुषे लोके जज्ञे विष्णुस्सनातनः ॥७॥

Devi ne Vishnu se dua ki ki woh Ravan ko mare. Ravan bahut bada ho gaya tha, uski hawa badh gayi thi. Isliye Vishnu ne insaan ki shakal mein janam liya. Woh purana hai, shuru se hai, ab Ram banke aaya.

Verse 8

कौशल्या शुशुभे तेन पुत्रेणामिततेजसा ।यथा वरेण देवानामदितिर्वज्रपाणिना ॥८॥

Kaushalya apne bete Ram ke saath chamak rahi thi. Ram mein bahut chamak thi. Jaise Aditi devi Indra ke saath khush thi, waise hi Kaushalya apne bete ke saath khush thi. Indra devi ke bete mein sabse bade the.

Verse 9

स हि रूपोपपन्नश्च वीर्यवाननसूयकः ।भूमौवनुपमस्सूनुर्गुणैर्दशरथोपमः ॥९॥

Ram bahut sundar tha, bahut taakatwala tha. Uske dil mein kisi ke liye buraai nahi thi. Gun mein woh apne pita Dasharath jaisa tha. Zameen par us jaisa koi beta nahi tha.

Verse 10

स तु नित्यं प्रशान्तात्मा मृदुपूर्वं च भाषते ।उच्यमानोऽपि परुषं नोत्तरं प्रतिपद्यते ॥१०॥

Woh hamesha shant rehta tha. Pehle narami se baat karta tha. Agar koi use kharab baat bhi bol de, to bhi woh waisa jawab nahi deta tha.

Verse 11

कथञ्चिदुपकारेण कृतेनैकेन तुष्यति ।न स्मरत्यपकाराणां शतमप्यात्मवत्तया ॥११॥

Agar koi ek chhota sa bhi kaam kar de, to woh khush ho jata tha. Lekin agar koi sau baar bura kare, to bhi woh yaad nahi rakhta tha. Apne aap ko sambhal ke rakhta tha.

Verse 12

शीलवृद्धैर्ज्ञानवृद्धैर्वयोवृद्धैश्च सज्जनैः ।कथयन्नास्त वै नित्यमस्त्रयोग्यान्तरेष्वपि ॥१२॥

Woh hamesha acche logon se baat karta tha. Jo log acche, samajhdar aur bade umar ke hote the, unse milta tha. Jab bhi uske paas time milta, shakti aur astra seekhne ke beech mein bhi, woh unse baat karta tha.

Verse 13

बुद्धिमान्मधुराभाषी पूर्वभाषी प्रियंवदः ।वीर्यवान्न च वीर्येण महता स्वेन विस्मितः ॥१३॥

Woh bahut samajhdaar tha aur baat karne mein meetha tha. Pehle bolta tha aur aisi baat karta jo sabko achhi lagti. Bahut himmat wala tha, par apni himmat ka ahankaar kabhi nahi karta tha.

Verse 14

नचानृतकथो विद्वान् वृद्धानां प्रतिपूजकः ।अनुरक्तः प्रजाभिश्च प्रजाश्चाप्यनुरञ्जते ॥१४॥

Jhooth kabhi nahi bolta tha. Padha-likha tha aur bade buzurgon ki izzat karta tha. Log usse pyaar karte the aur woh bhi logon ko khush rakhta tha.

Verse 15

सानुक्रोशो जितक्रोधो ब्राह्मणप्रतिपूजकः ।दीनानुकम्पी धर्मज्ञो नित्यं प्रग्रहवांश्चुचिः ॥१५॥

Uske dil mein taras tha aur gusse par kaabu paaya tha. Brahmanon ki izzat karta tha. dukhi logon ke liye uska dil tarasta tha. Dharam jaanta tha, hamesha apne aap ko rok ke rakhta tha aur andar se saaf tha.

Verse 16

कुलोचितमतिः क्षात्रं धर्मं स्वं बहुमन्यते ।मन्यते परया कीर्त्या महत्स्वर्गफलं ततः ॥१६॥

Uska dimaag apni khandan ke layak tha. Apni kshatriya dharam ko bada maanta tha. Yeh jaanta tha ki badi badai se bada fal milta hai.

Verse 17

नाऽऽश्रेयसि रतो विद्वान्नविरुद्धकथारुचिः ।उत्तरोत्तरयुक्तौ च वक्ता वाचस्पतिर्यथा ॥१७॥

Padha-likha tha, par galat kaam mein maza nahi leta tha. Doosron ke khilaf baat karna usko pasand nahi tha. Baat-cheet mein aur arguments mein itna achha bolta tha jaise Brahaspati bolte hain.

Verse 18

अरोगस्तरुणो वाग्मी वपुष्मान्देशकालवित् ।लोके पुरुषसारज्ञ स्साधुरेको विनिर्मितः ॥१८॥

Woh bimar nahi tha, jawan tha, achhi baatein karta tha, aur dikhta bhi achha tha. Woh samajhta tha ki kaunsa kaam kis jagah aur kis waqt karna chahiye. Logon ko insaan pehchanne mein uska koi jawab nahi tha. Woh dil se achha aur imandaar tha.

Verse 19

स तु श्रेष्ठैर्गुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः ।बहिश्चर इव प्राणो बभूव गुणतः प्रियः ॥१९॥

Usme sab achhi baatein thi, isliye raja ka beta logon ka dil jeeta tha. Log usse itna pyaar karte the jaise apni jaan se pyaar karte hain. Uski achchai ki wajah se woh sabke liye bahut khaas tha.

Verse 20

सम्यग्विद्याव्रतस्नातो यथावत्साङ्गवेदवित् ।इष्वस्त्रे च पितु श्श्रेष्ठो बभूव भरताग्रजः ॥२०॥

Usne apni padhai poori ki aur phir uska graduation bhi ho gaya. Bharata ka bada bhai tha woh. Vedon ka poora gyaan tha usme, aur baat karne ka bhi. Teer chalane mein woh apne baap se bhi aage nikal gaya tha.

Verse 21

कल्याणाभिजन स्साधुरदीन स्सत्यवागृजुः ।वृद्धैरभिविनीतश्च द्विजैर्धर्मार्थदर्शिभिः ॥२१॥

Achhe ghar mein paida hua tha, dil ka achha tha, kabhi chota nahi bana. Sach bolta tha aur seedhi baat karta tha. Bade buzurg brahmanon ne usse sikhaya tha jo dharam aur duniyadaari dono samajhte the.

Verse 22

धर्मकामार्थतत्त्वज्ञः स्मृतिमान्प्रतिभानवान् ।लौकिके समयाचारे कृतकल्पो विशारदः ॥२२॥

Woh dharam, kaam aur paisa, teeno ka asli matlab jaanta tha. Uski yaad bahut strong thi aur dimaag chalta tha. Logon ke riwaaz aur kaam karne ke tareeke mein woh expert tha. Puja-path aur sab kuchh karne ka usko poora ilm tha.

Verse 23

निभृत स्संवृताकारो गुप्तमन्त्र स्सहायवान् ।अमोघक्रोधहर्षश्च त्यागसंयमकालवित् ॥२३॥

Woh seedha-saada tha, apni baatein andar hi rakhta tha. Apne kaam ki baatein chupa ke karta aur saath mein log bhi the. Gussa hota ya khushi, dono time par hoti, bekaar mein nahi. Kab dena hai, kab rukna hai, yeh samajhta tha.

Verse 24

दृढभक्ति स्स्थिरप्रज्ञो नासद्ग्राही न दुर्वचाः ।निस्तन्द्रिरप्रमत्तश्च स्वदोषपरदोषवित् ॥२४॥

Bhagwan mein pakka bharosa tha, dimaag hilta nahi tha. Koi gandi baat sunta nahi, muh se buri baat nahi nikalta tha. Sota nahi tha, aaram nahi karta tha. Apni galtiyan bhi jaanta tha, dusron ki bhi.

Verse 25

शास्त्रज्ञश्च कृतज्ञश्च पुरुषान्तरकोविदः ।यः प्रग्रहानुग्रहयोर्यथान्यायं विचक्षणः ॥२५॥

Granth aur shastra sab padhe huye the, aur jo kuchh seekha usko kabhi bhoola nahi. Aadmiyon ke beech farak samajhne mein uska koi jawab nahi tha. Kisi ko daantna hai ya kisi ko pyaar karna hai, dono mein sahi faisla karta tha.

Verse 26

सत्सङ्ग्रहप्रग्रहणे स्थानविन्निग्रहस्य च ।आयकर्मण्युपायज्ञ स्सन्दृष्टव्ययकर्मवित् ॥२६॥

Achhe logon ko saath mein rakhna aur bade logon ko rokna, dono kaam aata tha. Paisa kaise aana hai, kharcha kaise karna hai, iska poora hisaab rakhta tha. Kharcha sahi jagah aur sahi tareeke se karta tha.

Verse 27

श्रैष्ठ्यं शास्त्रसमूहेषु प्राप्तो व्यामिश्रकेषु च ।अर्थधमौ च सङ्गृह्य सुखतन्त्रो न चालसः ॥२७॥

Woh shastron mein sabse bada maana jaata tha. Har tarah ki padhai mein uska kaam tha. Pehle usne rajniti aur dharam sikh liya. Phir usne apni zindagi enjoy ki. Woh kabhi aalsi nahi betha.

Verse 28

वैहारिकाणां शिल्पानां विज्ञाताऽऽर्थविभागवित् ।आरोहे विनये चैव युक्तो वारणवाजिनाम् ॥२८॥

Woh khel-kood aur fursat ke kaam jaanta tha. Paisa kaise batana hai, yeh bhi usko aata tha. Haathi aur ghode pe sawar hone mein woh expert tha. Unko sikhana bhi aata tha.

Verse 29

धनुर्वेदविदां श्रेष्ठो लोकेऽतिरथसम्मतः ।अभियाता प्रहर्ता च सेनानयविशारदः ॥२९॥

Dhanurvidya mein uske jaisa koi nahi tha. Yudh karne walo mein sabse upar maana jaata tha. Dushman pe hamla karke maar sakta tha. Sena ko lead karna usko aata tha.

Verse 30

अप्रधृष्यश्च सङ्ग्रामे क्रुध्दैरपि सुरासुरैः ।अनसूयो जितक्रोधो न दृप्तो न च मत्सरी ।न चावमन्ता भूतानां न च कालवशानुगः ॥३०॥

Yudh mein koi usko hara nahi sakta tha. Devta aur asur bhi gusse mein usse nahi jeet sakte the. Uske dil mein jalan nahi thi. Gussa control mein rakhta tha. Apne aap ko bada nahi maanta tha. Kisi se bura nahi bolta tha. Waqt ki problem mein bhi dabta nahi tha.

Verse 31

एवं श्रेष्ठगुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः ।सम्मतस्त्रिषु लोकेषु वसुधायाः क्षमागुणैः ॥३१॥बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्येणापि शचीपतेः ।

Raja ka beta bahut acche gunon se bhara tha. Log uski izzat karte the, teeno duniya mein. Woh zameen ki tarah sab sahan kar sakta tha. Akal mein woh Brihaspati jaisa tha, aur taakat mein Indra jaisa.

Verse 32

तथा सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसंजननैः पितुः ॥३२॥गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्तस्सूर्य इवांशुभिः ।

Rama ke gun itne acche the ki sab log use pasand karte the. Uske pita bhi use dekh ke khush hote the. Woh chamak raha tha, jaise sooraj apni kiran ke saath chamakta hai.

Verse 33

तमेवं व्रतसम्पन्नमप्रधृष्यपराक्रमम् ॥३३॥लोक पालोपमं नाथमकामयत मेदिनी ।

Rama ne vrat rakhe the aur usmein bahut taakat thi. Zameen bhi use apna raja banana chahti thi. Woh duniya ke rakshakon jaisa tha.

Verse 34

एतैस्तु बहुभिर्युक्तं गुणैरनुपमैस्सुतम् ॥३४॥दृष्ट्वा दशरथो राजा चक्रे चिन्तां परन्तपः ।

Raja Dasharath ne dekha ki uske bete mein kaise kaise acche gun hain. Koi uske jaisa nahi tha. Yeh dekh ke raja sochne laga.

Verse 35

अथ राज्ञो बभूवैवं वृद्धस्य चिरजीविनः ॥३५॥प्रीतिरेषा कथं रामो राजा स्यान्मयि जीवति ।

Raja buddha ho chuka tha aur kaafi lambe time se jee raha tha. Uske mann mein ek khayal aaya. Socha, main jee raha hoon to Rama kaise raja banega?

Verse 36

एषा ह्यस्य परा प्रीतिर्हृदि संपरिवर्तते ॥३६॥कदा नाम सुतं द्रक्ष्याम्यभिषिक्तमहं प्रियम् ।

Raja ke dil mein bahut pyar tha. Woh baar-baar sochta tha, kab main apne bete ko rajya milte hue dekhunga.

Verse 37

वृद्धिकामो हि लोकस्य सर्वभूतानुकम्पनः ॥३७॥मत्तः प्रियतरो लोके पर्जन्य इव वृष्टिमान् ।

Woh logon ka bhala chahta hai, sabse pyaar se baat karta hai. Logon ko woh mujhse bhi zyada pyara hai. Jaise baarish sabko pasand hai, waise hi woh sabko pasand hai.

Verse 38

यमशक्रसमो वीर्ये बृहस्पतिसमो मतौ ॥३८॥महीधरसमो धृत्यां मत्तश्च गुणवत्तरः ।

Uski himmat Yama aur Indra jaisi hai. Dimag Brihaspati jaisa hai. Himmat pahad jaisi hai. Aur gunon mein woh mujhse bhi aage hai.

Verse 39

महीमहमिमां कृत्स्नामधितिष्ठन्तमात्मजम् ॥३९॥अनेन वयसा दृष्ट्वा यथास्वर्गमवाप्नुयाम् ।

Agar is umar mein main apne bete ko poori duniya ka raja dekh lun, toh jaise swarg mil gaya.

Verses 40-41

इत्येतैर्विविधैस्तैस्तैरन्यपार्थिवदुर्लभैः ॥४०॥शिष्टैरपरिमेयैश्च लोके लोकोत्तरैर्गुणैः ।तं समीक्ष्य महाराजो युक्तं समुदितैश्शुभैः ॥४१॥निश्चित्य सचिवैस्सार्धं युवराजममन्यत ।

Raja Dasharath ne dekha ki Ram mein kaun kaun se gun hain. Aise gun jo doosre rajaon mein nahi milte. Logon mein bhi Ram sabse alag tha. Yeh gun gin ke bhi nahi ja sakte. Sab gun achhe the, sabke saamne the. Raja ne apne mantriyon se baat ki. Phir unhone faisla kiya ki Ram ko yuvaraja bana dena chahiye.

Verse 42

दिव्यन्तरिक्षे भूमौ च घोरमुत्पातजं भयम् ॥४२॥स़ञ्चचक्षेऽथ मेधावी शरीरे चात्मनो जराम् ।

Phir raja ne aasman mein, zameen par aur hawa mein darrnaak cheezein dekhi. Aur apne shareer mein bhi budhaapa aa raha tha, yeh bhi mehsoos kiya.

Verse 43

पूर्णचन्द्राननस्याथ शोकापनुदमात्मनः ॥४३॥लोके रामस्य बुबुधे सम्प्रियत्वं महात्मनः ।

Rama chehre se poora chaand jaisa tha. Raja ne samjha ki logon mein Rama ka naam bahut hai. Socha, mera dukh isse door ho jayega.

Verse 44

आत्मनश्च प्रजानां च श्रेयसे च प्रियेण च ॥४४॥प्राप्तकालेन धर्मात्मा भक्त्या त्वरितवान् नृपः ।

Raja ne socha ki ab sahi waqt aa gaya hai. Apne liye aur apne praja ke liye accha karna hai. Woh jaldi se aage badha.

Verse 45

नानानगरवास्तव्यान्पृथग्जानपदानपि ॥४५॥समानिनाय मेदिन्याः प्रधानान्पृथिवीपतीन् ।

Raja ne pure desh se logon ko bulaya. Alag alag shehron se aur gaonon se bhi. Jo bade log the, jo pramukh the, sabko bulaya. Desh ke raja bhi aaye aur nagar ke pramukh log bhi.

Verse 46

न तु केकयराजानं जनकं वा नराधिपः ॥त्वरया चानयामास पश्चात्तौ श्रोष्यतः प्रियम् ।

Raja ne jaldi mein Kekaya ke raja ya Janaka ko nahi bulaya. Dono ko yeh khushkhabri baad mein sunni thi.

Verse 47

तान्वेश्मनानाभरणैर्यथाऽर्हं प्रतिपूजितान् ॥४७॥ददर्शालङ्कृतो राजा प्रजापतिरिव प्रजाः ।

Rishiyon ko acche kamron mein thaya diya, gehne diye. Raja khud saj-dhaj ke unko dekh raha tha, jaise Prajapati apni praja ke beech mein.

Verse 48

अथोपविष्टे नृपतौ तस्मिन्परबलार्दने ॥४८॥ततः प्रविविशु श्शेषा राजानो लोकसम्मताः ।

Jab woh raja baith gaya, dusre raja andar aaye. Log unko pasand karte the kyunki woh apni praja ke liye acche the.

Verse 49

अथ राजवितीर्णेषु विविधेष्वासनेषु च ॥४९॥राजानमेवाभिमुखाः निषेदुर्नियता नृपाः ।

Raja ne har kisi ke liye alag-alag seat lagwayi thi. Sab raja wahan baith gaye, sab raja ki taraf dekh rahe the.

Verse 50

सलब्धमानैर्विनयान्वितैर्नृपैः पुरालयैर्जानपदैश्च मानदैः ।उपोपविष्टैर्नृपतिर्वृतो बभौ सहस्रचक्षुर्भगवानिवामरैः ॥५०॥

Raja ke paas sab raja baith gaye, shehar ke log aur gaon ke log bhi aaye. Sab ne uski izzat ki. Woh Indra jaisa lag raha tha jiske paas devte hote hain.